Odpowiednie przygotowanie przetargu może w istotny sposób zmniejszyć ryzyko zmowy. Niniejszy rozdział zawiera „Checklistę dotyczącą przygotowania procedury przetargowej zmniejszającej ryzyko zmów przetargowych ” (zwaną dalej Checklistą dotyczącą przygotowywania przetargu). Checklista ma na celu przedstawienie osobom odpowiedzialnym za zamówienia publiczne działań, które mogą pomóc w planowaniu i realizacji zamówień w sposób ograniczający ryzyko wystąpienia zmów przetargowych. Obejmują one poznanie rynku i potencjalnych dostawców; przyjęcie prokonkurencyjnych kryteriów udziału w zamówieniu oraz kryteriów udzielenia zamówienia; nieujawnianie oferentom tożsamości pozostałych oferentów; ostrzeganie oferentów o istnieniu i wielkości kar za udział w zmowie przetargowej.
Wytyczne OECD dotyczące zwalczania zmów przetargowych w zamówieniach publicznych (aktualizacja 2025)
Abstrakt
Jest wiele kroków, które mogą podjąć zamawiający w celu promowania reguł konkurencji w zamówieniach publicznych i ograniczenia ryzyka zawarcia zmowy przetargowej, w tym działań opisanych w punktach 2.1-2.6 Checklisty dotyczącej przygotowywania przetargu, których podsumowanie znajduje się na Ryc. 2.1.
W Rekomendacji OECD w sprawie zwalczania zmów przetargowych w zamówieniach publicznych [OECD/LEGAL/0396] wskazuje się, że zamawiający powinni zapoznać się z cechami charakterystycznymi rynku właściwego, poprzez przeprowadzenie odpowiednich analiz rynkowych. Zamawiający powinni jednak mieć świadomość, że zmowa może wpływać na wyniki badań rynkowych i je zniekształcać.
W praktyce zamawiający powinni rozważyć podjęcie następujących działań:
Precyzyjnie określić potrzeby zakupowe, koncentrując się na pożądanym rezultacie. W przypadkach, w których nie jest możliwe spełnienie wymagań przy wykorzystaniu towarów kompatybilnych z istniejącymi rozwiązaniami technologicznymi, przetarg powinien obejmować cały cykl życia (w tym np. części zamienne, utrzymanie oraz wszelkie inne usługi pomocnicze), w szczególności gdy wartość rynku wtórnego jest znacząca.
Zapoznać się z ostatnimi działaniami lub trendami w danej branży, które mogą mieć wpływ na konkurencję w danym przetargu.
Ustalić czy na rynku, na którym dokonywany będzie zakup, historycznie miała już miejsce zmowa przetargowa lub czy potencjalni oferenci byli kiedykolwiek uczestnikami niedozwolonego porozumienia (na przykład czy zapadły stosowne decyzje właściwego organu ochrony konkurencji lub czy potencjalni oferenci zostali wykluczeni z postępowań o udzielenie zamówień publicznych z powodu udziału w zmowie przetargowej) lub czy rynek posiada cechy sprzyjające zawarciu zmowy przetargowej.
Zgromadzić informacje o dotychczasowych i potencjalnych dostawcach, w tym z innych regionów, o cechach oferowanych przez nich produktów, cenach - oraz w miarę możliwości - o czynnikach kosztowych. Jeżeli to możliwe, należy porównać ceny oferowane w ramach zamówień publicznych organizowanych przez inne instytucje publiczne lub w sektorze prywatnym.
Zgromadzić informacje o wcześniejszych przetargach dotyczących tych samych lub podobnych produktów, o ostatnich zmianach i trendach w zakresie cen, cenach obowiązujących w sąsiednich obszarach geograficznych, w tym za granicą, a także o cenach alternatywnych towarów, robót lub usług, jeżeli ma to zastosowanie.
Skontaktować się z innymi podmiotami z sektora publicznego, które niedawno nabywały podobne towary w tym samym regionie lub kraju, lub w innych regionach lub krajach o podobnej charakterystyce, w celu lepszego zrozumienia rynku i jego uczestników.
W przypadku korzystania, przy przygotowaniu strategii i warunków przetargu, z usług konsultantów zewnętrznych należy sprawdzić, czy nie występują konflikty interesów lub powiązania z oferentami. Konsultanci powinni podpisywać oświadczenia o braku konfliktu interesów lub umowy o zachowaniu poufności, obejmujące poufnością aspekty wykonywanej przez nich pracy. Powinni posiadać kwalifikacje odpowiednie do powierzonych im zadań, być przeszkoleni w zakresie zasad uczciwej konkurencji oraz być zobowiązani do zgłaszania wszelkich podejrzanych lub niewłaściwych zachowań konkurentów lub potencjalnego konfliktu interesów.
W dłuższej perspektywie należy rozwijać wewnętrzną wiedzę specjalistyczną na temat rynków, aby ograniczyć zależność od zewnętrznych doradców, potencjalnie poprzez sieci specjalistów ds. zamówień publicznych.
Zapewnić właściwe prowadzenie dokumentacji zawierającej informacje uzyskane w trakcie badań i konsultacji rynkowych, aby umożliwić analizę zawarcia potencjalnej zmowy przed postępowaniem przetargowym lub stronniczości w opracowywaniu specyfikacji przetargowej.
Przed ogłoszeniem przetargu o dużej wartości lub wolumenie należy rozważyć konsultacje z właściwym organem ochrony konkurencji w celu rozwiania ewentualnych wątpliwości związanych z konkurencją.
Nie należy publikować nazw przedsiębiorstw ani cen ustalonych w toku przeprowadzanych badań rynkowych, na przykład przy ogłaszaniu przetargu.
W Rekomendacji OECD w sprawie zwalczania zmów przetargowych w zamówieniach publicznych [OECD/LEGAL/0396] wskazuje się, że zamawiający powinni promować zasady konkurencji poprzez zwiększenie liczby potencjalnych oferentów za pomocą szeregu inicjatyw, takich jak przejrzyste i niedyskryminujące wymogi dotyczące udziału w przetargu oraz rozważenie agregacji lub podziału zamówień. W podobnym duchu rekomendacja OECD w sprawie neutralności konkurencyjnej z (2021[2]) [OECD/LEGAL/0462] zaleca, aby Strony przystępujące „ustanawiały otwarte, uczciwe, niedyskryminujące i przejrzyste warunki konkurencji w procedurach dotyczących udzielania zamówień publicznych, tak aby zapewnić, że żadne przedsiębiorstwo, niezależnie od formy własności, pochodzenia kapitału lub formy prawnej, nie uzyska nieuzasadnionej przewagi”. Zestaw narzędzi na rzecz neutralności konkurencyjnej (OECD, 2024[3]) wspiera wdrażanie tego przepisu Rekomendacji, zawierając szczegółowe wskazówki dotyczące zapewnienia równych warunków konkurencji wśród potencjalnych oferentów.
W praktyce zamawiający powinni rozważyć podjęcie następujących działań:
Stosować proste i przejrzyste specyfikacje przetargowe.
Umożliwiać udział w przetargu wszystkim potencjalnym oferentom, o ile to możliwe.
W przypadku skierowania zaproszeń do składania ofert do określonych przedsiębiorców, należy zapraszać jak najwięcej podmiotów, ale nie zawsze tych samych.
Należy unikać niepotrzebnych ograniczeń, które mogą zmniejszać liczbę kwalifikujących się oferentów. Minimalne wymagania powinny być adekwatne i proporcjonalne do celu, wielkości oraz przedmiotu zamówienia. Na przykład:
Należy unikać nadmiernych wymogów dotyczących wysokości obrotów oraz posiadanego doświadczenia. W miarę możliwości należy wziąć pod uwagę inne istotne doświadczenie.
Należy unikać preferencyjnego traktowania określonej kategorii lub rodzaju dostawcy. Nie należy faworyzować podmiotów, którym udzielono poprzednich zamówień (tj. obecnego dostawcy) ani przedsiębiorstw państwowych.
Nie należy wymagać od oferentów przedstawienia niewspółmiernych gwarancji bankowych lub innych gwarancji jako warunku udziału w przetargu.
Oferować warunki płatności, takie jak płatności etapowe lub krótsze cykle płatności, aby udział w przetargu był bardziej atrakcyjny dla małych i średnich przedsiębiorców.
W miarę możliwości należy ograniczać bariery dotyczące udziału w postępowaniach o udzielenie zamówienia podmiotom zagranicznym lub spoza danego regionu.
Rozważyć ocenę zdolności oferentów do realizacji zamówienia (przeprowadzić proces kwalifikacji oferentów) w trakcie postępowania o udzielenie zamówienia, a nie przed jego rozpoczęciem, aby ograniczyć ryzyko wystąpienia zmowy wśród wstępnie zakwalifikowanych oferentów oraz zwiększyć niepewność wśród konkurentów co do liczby i tożsamości oferentów. Należy unikać zbyt długiego okresu pomiędzy kwalifikacją a udzieleniem zamówienia, ponieważ może to sprzyjać zawarciu zmowy oraz - o ile to możliwe - nie ujawniać nazw zakwalifikowanych oferentów.
Jeżeli jednak istnieją listy wstępnie zatwierdzonych dostawców, należy zapewnić możliwość łatwego dodania nowych przedsiębiorców w dowolnym momencie, w tym w trakcie postępowania przetargowego, przed upływem terminu składania ofert.
Ocenić, czy umowy ramowe (tj. porozumienia dotyczące dostawców, cen i warunków dokonywania zakupów w przyszłości) mogą spowodować lub już spowodowały uzależnienie, tzw. lock-in, który może ułatwiać zawarcie zmowy, poprzez ograniczenie zamawiających do dokonywania zakupów wyłącznie od dostawców zatwierdzonych w umowie ramowej. W przypadku gdy zamawiający zobowiązani są do zawierania umów ramowych, może to zachęcić dostawców do konkurowania o potencjalnie duży rynek, a tym samym ograniczyć ryzyko zawarcia zmowy na wstępnym etapie składania ofert. W każdym przypadku należy rozważyć nieujawnianie z wyprzedzeniem dokładnych terminów i wielkości planowanych zakupów w związku z umową ramową oraz skupienie się na stosunku jakości do ceny.
Ograniczyć koszty przygotowania oferty przetargowej poprzez:
Podanie w ogłoszeniu wszystkich informacji dotyczących zamówienia, kryteriów oceny oraz zasad wyboru najkorzystniejszej oferty. Należy jednak wyważyć poziom szczegółowości przekazywanych informacji dotyczących mechanizmu wyłaniania zwycięskiej oferty, aby zniechęcać oferentów do ustalania strategii zmowy przetargowej.
Usprawnienie procedur przetargowych w czasie i w odniesieniu do produktów (np. stosowanie tych samych formularzy wniosków, wymaganie tego samego rodzaju informacji, stosowanie ujednoliconych ogólnych warunków zamówienia itp.). Należy dążyć do ciągłego doskonalenia formularzy i szablonów dokumentów związanych z zamówieniami publicznymi w oparciu o dotychczasowe doświadczenie.
Agregację przetargów, w tym – w razie potrzeby – poprzez wspólne zamówienia z innymi zamawiającymi, w odniesieniu do podobnych towarów, usług lub robót, jeżeli zamawiający spodziewa się, że zamówienia o wyższej wartości przyciągną większą liczbę oferentów, którzy przedstawią bardziej konkurencyjne oferty. Należy upewnić się, że taka agregacja lub wspólne zamówienia mają uzasadnienie z ekonomicznego punktu widzenia oraz nie stwarzają ryzyka koncentracji podaży w perspektywie średnio- i długoterminowej ani nie uniemożliwiają udziału małym i średnim przedsiębiorcom. Co do zasady należy zadbać o utrzymywanie konkurencyjnego łańcucha dostaw.
Zapewnienie odpowiedniego czasu na przygotowanie i złożenie oferty. Należy rozważyć opublikowanie ogólnych informacji o przyszłych projektach z wyprzedzeniem na portalach zamówień publicznych oraz platformach handlowych i branżowych. Roczne plany zamówień, jeżeli są publikowane, nie powinny zawierać dokładnej wartości ani konkretnego terminu każdego zamówienia.
W miarę możliwości należy zezwalać na składanie ofert na określone części zamówienia lub produkty, również w pakiecie (oferty pakietowe), zamiast ograniczać składanie ofert wyłącznie na całość zamówienia. Na przykład, w przypadku większych zamówień należy rozważyć wydzielenie części zamówienia, które byłyby atrakcyjne oraz odpowiednie dla małych i średnich przedsiębiorstw, z uwzględnieniem checklisty OECD dotyczącej ochrony konkurencji przy dzieleniu zamówień na części (OECD, 2018[4]). W szczególności na rynkach o wysokim stopniu koncentracji, gdzie spodziewana jest niewielka liczba ofert, nie powinno się dzielić przetargów na części, których liczba odpowiadałaby liczbie potencjalnych oferentów lub stanowiłaby jej wielokrotność. Takie działanie mogłoby bowiem ułatwiać zawarcie zmowy poprzez umożliwienie podziału części zamówienia pomiędzy oferentów, zwłaszcza gdy wartość tych części jest zbliżona.
Wymagać od oferentów ujawnienia, czy oni sami lub grupy kapitałowe, do których należą, zostali w ciągu ostatnich pięciu lat ukarani karą pieniężną lub wykluczeni z udziału w przetargach publicznych z powodu zmowy przetargowej oraz sprawdzać dostępne bazy danych pod kątem wykluczonych dostawców.
Zachować elastyczność w kwestii minimalnej liczby oferentów. Należy rozważyć, czy możliwe jest uzyskanie konkurencyjnego wyniku przy mniejszej liczbie oferentów, zamiast ponownie ogłaszać przetarg, co z dużym prawdopodobieństwem uwidoczni, że konkurencja na rynku jest ograniczona.
Opracowywanie specyfikacji przetargowej jest etapem procesu zamówień publicznych, który jest podatny na stronniczość, oszustwa i korupcję. Specyfikacje powinny być przejrzyste, wyczerpujące i niedyskryminujące, aby wykluczyć ryzyko faworyzowania lub arbitralności.
Sposób formułowania specyfikacji przetargowej ma wpływ na liczbę i rodzaj dostawców zainteresowanych przetargiem, a tym samym na powodzenie całego procesu. Im bardziej precyzyjne są specyfikacje, tym łatwiej potencjalnym dostawcom je zrozumieć i tym większą pewność będą mieli przy przygotowywaniu i składaniu ofert. Przejrzystości nie należy jednak mylić z przewidywalnością. Przewidywalne harmonogramy zamówień i niezmienne ilości sprzedawanych lub nabywanych produktów lub usług mogą sprzyjać zawarciu zmowy. Zamówienia o wyższej wartości i mniejszej częstotliwości, z nieregularnymi harmonogramami przetargów oraz zmiennymi wolumenami, mogą zwiększać motywację oferentów do konkurowania, ponieważ takie przetargi są trudniejsze do podziału między konkurentów.
W praktyce zmawiający powinni rozważyć podjęcie następujących działań:
Określić specyfikacje warunków zamówienia w możliwie jak najbardziej przejrzysty sposób. Specyfikacje przetargowe powinny być dodatkowo sprawdzone przed ogłoszeniem przetargu, na przykład wewnętrznie (w ramach struktury zamawiającego) oraz zewnętrznie (z udziałem innych podmiotów sektora publicznego), aby zapewnić, że są jasne i zrozumiałe. Nie powinny one pozostawiać dostawcom dowolności w interpretacji po rozstrzygnięciu przetargu.
Określać wymagania funkcjonalne i wydajnościowe oraz określać co jest faktycznie wymagane, zamiast wskazywać na sposób realizacji lub opisywać bądź odwoływać się do konkretnych marek lub patentów. Takie podejście sprzyja innowacyjnym rozwiązaniom oraz uzyskaniu najlepszego stosunku jakości do ceny.
W miarę możliwości nie wskazywać w specyfikacjach przetargowych wyłącznie norm krajowych bez uwzględnienia możliwości zastosowania równoważnych norm międzynarodowych, zachęcając tym samym podmioty zagraniczne lub spoza danego obszaru do udziału w postępowaniu przetargowym.
W miarę możliwości rozróżniać normy obowiązkowe od norm dobrowolnych oraz - o ile to możliwe - dopuszczać oferty oparte na innych rodzajach certyfikacji.
W miarę możliwości określać specyfikacje w sposób umożliwiający stosowanie towarów, robót lub usług zamiennych. Alternatywne lub innowacyjne źródła dostaw utrudniają zawarcie zmowy.
Nie wszczynać postępowania przetargowego, gdy zamówienie znajduje się na wczesnym etapie określania specyfikacji. Kompleksowe zdefiniowanie potrzeb w zakresie zamówienia ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego przeprowadzenia procesu. Gdy jest to nieuniknione, na przykład w przypadku projektów innowacyjnych, należy stosować odpowiednie metody udzielania zamówień, które umożliwiają wspólne opracowanie rozwiązania z wybranymi dostawcami, przy należytym uzasadnieniu zastosowania takich metod.
Unikać przewidywalności w wymaganiach dotyczących zamówienia: rozważyć zróżnicowanie wielkości i terminów przetargów. Co do zasady nie należy ogłaszać przetargów o identycznej wartości w tym samym czasie lub bezpośrednio po sobie, ponieważ łatwiej można je podzielić pomiędzy konkurentów.
Skuteczność procesu udzielania zamówień publicznych zależy od wybranych procedur przetargowych, ale także od sposobu opracowania i przeprowadzenia zamówienia. Przejrzystość jest niezbędna w kontekście prawidłowego przebiegu postępowania przetargowego oraz zwalczania korupcji. Przejrzystość powinna być jednak zapewniana w sposób zrównoważony, aby nie ułatwiać zawarcia zmowy poprzez rozpowszechnianie informacji wykraczających poza wymogi prawne.
W Rekomendacji OECD w sprawie zwalczania zmów przetargowych w zamówieniach publicznych [OECD/LEGAL/0396] wskazuje się, że zamawiający powinni przygotować postępowanie przetargowe w taki sposób, aby nie doprowadzić do ujawnienia oferentom tożsamości innych oferentów oraz w możliwie szerokim zakresie wykorzystywać elektroniczne systemy zamówień publicznych na wszystkich etapach postępowania przetargowego.
W praktyce zamawiający powinni rozważyć podjęcie następujących działań:
Odpowiadać na zapytania zainteresowanych dostawców dotyczące postępowania przetargowego i specyfikacji w trybie online oraz anonimowo. Istotne informacje przekazane w formie odpowiedzi na zapytanie należy niezwłocznie i anonimowo udostępniać wszystkim potencjalnym oferentom.
W możliwie największym stopniu ograniczać komunikację pomiędzy oferentami w trakcie postępowania przetargowego. Na przykład, jeżeli oferenci muszą przeprowadzić wizję lokalną, nie powinni gromadzić się w tym samym obiekcie w tym samym czasie.
W miarę możliwości wykorzystywać środki elektroniczne na wszystkich etapach postępowania przetargowego. Oferenci nie powinni mieć możliwości identyfikowania się nawzajem.
Wymagać od oferentów ujawnienia w swoich ofertach struktury organizacyjnej i własnościowej, w tym beneficjenta rzeczywistego, a także nazw wspólnych wykonawców lub podwykonawców, jeżeli ma to zastosowanie. Oferenci powinni być też zobowiązani do ujawnienia powiązań z innymi przedsiębiorstwami, które mogą być istotne z punktu widzenia danego przetargu (na przykład, czy oferent zamierza nabywać produkty od innego oferenta).
W miarę możliwości w trakcie postępowania przetargowego należy unikać publicznego otwierania ofert oraz nie ujawniać tożsamości ani liczby oferentów pozostałym uczestnikom rynku.
Starannie rozważyć, jakie informacje powinny zostać ujawnione oferentom w momencie otwarcia ofert.
Przy ogłoszeniu wyników przetargu starannie rozważyć, jakie informacje są ujawniane oraz nie ujawniać informacji wrażliwych z punktu widzenia konkurencji, ponieważ może to ułatwiać zawieranie zmów przetargowych. Pracownicy odpowiedzialni za zamówienia publiczne powinni zostać przeszkoleni w zakresie sposobu postępowania z wrażliwymi i poufnymi informacjami handlowymi.
Nawet jeżeli do opracowania specyfikacji przetargowej wykorzystuje się zewnętrznych konsultantów, sam proces udzielania zamówień powinien być prowadzony wewnętrznie.
Kryteria oceny ofert i udzielenia zamówienia mają wpływ na poziom i efektywność konkurencji w postępowaniu przetargowym.
W Rekomendacji OECD w sprawie zwalczania zmów przetargowych w zamówieniach publicznych [OECD/LEGAL/0396] wskazuje się, że zamawiający powinni opracować specyfikacje przetargowe oraz kryteria oceny i udzielenia zamówienia w sposób zwiększający poziom i efektywność konkurencji w postępowaniu przetargowym.
W praktyce zamawiający powinni rozważyć podjęcie następujących działań:
Rozważyć potencjalny wpływ wyboru kryteriów udzielenia zamówienia na przyszłą konkurencję.
Rozważyć, czy kryteria udzielenia zamówienia inne niż cena lub kryteria dodatkowe obok ceny (jakość, innowacyjność, terminy dostaw, długość gwarancji, obsługa posprzedażowa, oszczędności operacyjne itd.) mogą przynieść lepszy rezultat, utrudnić zawarcie zmowy lub sprzyjać rozwojowi innowacyjnych rozwiązań w tym obszarze w przyszłości. Kryteria udzielenia zamówień oparte wyłącznie na cenie są bardziej odpowiednie wówczas, gdy cechy jakościowe towaru, roboty lub usługi są łatwe do jednoznacznego określenia.
W miarę możliwości dodawać kryteria umożliwiające rozstrzygnięcie remisu pomiędzy oferentami. Należy zbadać przyczyny złożenia identycznych ofert i w razie potrzeby, rozważyć wystosowanie ponownego zaproszenia do składania ofert.
W przypadku podziału przetargu na części nie należy stosować wymogu, zgodnie z którym jeden oferent może wygrać tylko jedną lub tylko określoną liczbę takich części. Takie ograniczenie może ułatwić podział zamówień pomiędzy oferentów (zwłaszcza gdy wartość poszczególnych części jest zbliżona) lub zniechęcać do udziału w przetargu, ponieważ przedsiębiorcom może nie opłacać się złożenie oferty z uwagi na możliwość realizowania w ramach przetargu tylko kilku części. Jednocześnie ograniczenie liczby części, w których może wygrać jeden oferent, może chronić konkurencję, w szczególności na rynkach na których występuje ryzyko, że wszystkie części wygra jeden oferent, takich jak rynki z niewielką liczbą podmiotów, wysokimi barierami wejścia oraz kosztami zmiany dostawcy.
Stosować ceny referencyjne wyłącznie wtedy, gdy opierają się one na rzetelnych badaniach rynkowych. Nie należy ogłaszać cen referencyjnych, lecz przechowywać je w dokumentacji i udostępniać innym organom, takim jak organy ochrony konkurencji czy audytorzy sektora publicznego.
Zastrzec prawo do unieważnienia postępowania, jeżeli wynik przetargu nie ma charakteru konkurencyjnego.
W Rekomendacji OECD w sprawie zwalczania zmów przetargowych w zamówieniach publicznych [OECD/LEGAL/0396] wskazuje się, że zamawiający powinni wymagać od wszystkich oferentów podpisania oświadczenia, np. o niezależnym opracowaniu oferty, potwierdzającego, że złożona oferta jest autentyczna, nieuzgodniona z konkurentami i została złożona z zamiarem przyjęcia zamówienia w przypadku jego udzielenia, a także zamieścić w zaproszeniu do składania ofert ostrzeżenie dotyczące kar za udział w zmowie przetargowej.
W praktyce zamawiający powinni rozważyć podjęcie następujących działań:
Wymagać od oferentów złożenia podpisanego oświadczenia o niezależnym opracowaniu oferty oraz ujawnienia wszelkiej korespondencji z konkurentami. Należy zastrzec prawo do odrzucenia ofert, w przypadku których takie oświadczenie nie zostało złożone lub gdy oferent wskazuje, że komunikował się z konkurentami.
Oprócz ostrzeżenia dotyczącego kar za udział w zmowie przetargowej (w tym kar pieniężnych, możliwości wykluczenia, ewentualnych sankcji karnych oraz prawa do dochodzenia odszkodowania za szkody spowodowane przez kartel) w dokumentacji przetargowej należy zamieścić informacje na temat obowiązującego programu łagodzenia kar – tzw. leniency.
Korzystać z mechanizmów anonimowego zgłaszania nieprawidłowości przez osoby trzecie (takie jak pracownicy przedsiębiorcy, pracownicy odpowiedzialni za zamówienia publiczne lub obywatele), takich jak program dla sygnalistów prowadzony przez organy ds. zamówień publicznych lub organy ochrony konkurencji. W dokumentach przetargowych powinny znaleźć się informacje o takich formach zgłaszania nieprawidłowości przez sygnalistów. Należy wyjaśnić, gdzie i w jaki sposób można składać zgłoszenia (jeśli to możliwe, podać dane kontaktowe) oraz zapewnić o poufności.
