Το κεφάλαιο αυτό παρέχει καθοδήγηση σχετικά με την ανάπτυξη ενός ισχυρού συστήματος παρακολούθησης για την υποστήριξη στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης. Παρέχει στους ενδιαφερόμενους φορείς της στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης καθοδήγηση σχετικά με τον χρόνο και τον τρόπο παρακολούθησης, περιγράφει τα βασικά ερωτήματα που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τη χρήση και την επικοινωνία των αποτελεσμάτων της παρακολούθησης για επικαιροποίηση των σχεδίων δράσης καταπολέμησης της απάτης, επισημαίνει τις ορθές πρακτικές για την αντιμετώπιση των κοινών προκλήσεων παρακολούθησης και καθορίζει τη διακυβέρνηση και τις θεσμικές ευθύνες για τις δραστηριότητες παρακολούθησης.
Αξιολόγηση, Επικαιροποίηση και Παρακολούθηση των Στρατηγικών Καταπολέμησης της Απάτης
Μεθοδολογία
Περίληψη
Η παρακολούθηση είναι απαραίτητη για να εξασφαλιστεί ότι μια στρατηγική καταπολέμησης της απάτης επιτυγχάνει τους στόχους της και διευκολύνει τη συνεχή βελτίωση (European Institute of Innovation and Technology, 2025[1]). Όταν πραγματοποιείται σωστά, η παρακολούθηση επιτρέπει στους υπεύθυνους της στρατηγικής να αξιολογούν τι λειτουργεί και να αντιμετωπίζουν ό,τι δεν λειτουργεί (συμπεριλαμβανομένων των ανεπιθύμητων επιπτώσεων) Επιπλέον, παρέχει πληροφορίες επικοινωνίας της προόδου και των αποτελεσμάτων μιας στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης στους ενδιαφερόμενους φορείς, ενισχύοντας έτσι την αξιοπιστία της στρατηγικής, δημιουργώντας βάσεις διαφάνειας και διασφαλίζοντας ότι οι ενδιαφερόμενοι λογοδοτούν για την επίτευξη αποτελεσμάτων και την αποτελεσματική χρήση των πόρων. Ως εκ τούτου, η παρακολούθηση μπορεί να παρέχει κίνητρα προώθησης μιας στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης.
Γενικά, η παρακολούθηση και η αξιολόγηση συχνά ομαδοποιούνται και αντιμετωπίζονται ως ενιαίο συστατικό στοιχείο του σχεδιασμού στρατηγικής. Η κάθε μια περιλαμβάνει τις δικές της προκλήσεις και τους τρόπους αντιμετώπισής τους. Το κεφάλαιο αυτό επικεντρώνεται στις δραστηριότητες παρακολούθησης (ενώ το ανωτέρω Κεφάλαιο 2 παρέχει καθοδήγηση για το στάδιο αξιολόγησης μιας στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης). Παρακολούθηση είναι η συστηματική, συνεχής συλλογή και ανάλυση πληροφοριών σχετικά με την πρόοδο μιας στρατηγικής. Αξιολογεί κατά πόσον η υλοποίηση προχωρά σύμφωνα με τον σχεδιασμό, επιτρέπει την λήψη διορθωτικών μέτρων ανάλογα με τις ανάγκες και παρέχει στους ενδιαφερόμενους μια ένδειξη για την εμβέλεια της προόδου που επιτυγχάνεται (ILO, 2011[2]). Είναι σημαντικό να αναγνωριστεί ότι η θέσπιση και η υλοποίηση ενός ισχυρού συστήματος παρακολούθησης μιας στρατηγικής απαιτεί σταθερή πηγή παροχής διαρκών πόρων για την παραγωγή και την ανάλυση υποστηρικτικών δεδομένων, εκτός από τη σημασία συνεργασίας και συντονισμού των ενδιαφερόμενων μερών (Goergens and Kusek, 2009[3]).
Το κεφάλαιο αυτό επισημαίνει τις προκλήσεις που συνδέονται με τις διεργασίες παρακολούθησης, καθορίζει τις ορθές πρακτικές για την αντιμετώπισή τους και παρέχει ένα πλαίσιο ανάπτυξης συστημάτων παρακολούθησης στο οποίο βασίζονται οι στρατηγικές καταπολέμησης της απάτης. Αποτελείται από τρία ουσιώδη μέρη. Η πρώτη ενότητα εξετάζει τα ερωτήματα του χρόνου και του τρόπου παρακολούθησης και παρουσιάζει διάφορα μεθοδολογικά ερωτήματα προς εξέταση. Η δεύτερη ενότητα επικεντρώνεται στη διακυβέρνηση των συστημάτων παρακολούθησης, εξετάζοντας διάφορα μοντέλα που εφαρμόζονται σχετικά με τις θεσμικές διευθετήσεις για τον φορέα που φέρει την ευθύνη της παρακολούθησης. Η τρίτη ενότητα εστιάζει στον τρόπο αποτελεσματικής αξιοποίησης και επικοινωνίας των αποτελεσμάτων της παρακολούθησης, συμπεριλαμβανομένης της ενίσχυσης της αξιοπιστίας και της λογοδοσίας μιας στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης.
Η παρακολούθηση είναι πολύ πιθανό να είναι χρήσιμη και αποτελεσματική όταν προτεραιοποιείται εγκαίρως και εντάσσεται από την αρχή σε έναν κύκλο στρατηγικής (Johnsøn and Søreide, 2013[4]). Ο έγκαιρος προγραμματισμός υποστηρίζει την ανάπτυξη αποτελεσματικών αξιολογήσεων των βάσεων αναφοράς (πριν από την υλοποίηση), οι οποίες είναι χρήσιμες για την αξιολόγηση του αντίκτυπου της εφαρμογής της στρατηγικής. Για να ενσωματωθούν έγκαιρα οι δραστηριότητες παρακολούθησης, απαιτείται σαφής κατανόηση του τρόπου με τον οποίο μια στρατηγική θα επιφέρει την επιθυμητή αλλαγή.
Η διεργασία παρακολούθησης δεν πρέπει να καταστεί αποτελέσει γραφειοκρατική επιβάρυνση. Οι Κατευθυντήριες Γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τις Εθνικές Στρατηγικές Καταπολέμησης της Απάτης αναφέρουν ότι οι δραστηριότητες παρακολούθησης είναι συνεχείς. Χρησιμοποιώντας δείκτες, η παρακολούθηση θα πρέπει να καλύπτει το επίπεδο υλοποίησης των μέτρων στο πλαίσιο του σχεδίου δράσης της στρατηγικής. Ο επικεφαλής της στρατηγικής θα μπορούσε να αναπτύξει ένα εργαλείο ή τυποποιημένο έντυπο αναφοράς, ώστε οι φορείς υλοποίησης να μπορούν να αναφέρουν την πρόοδο με απλό και συνεκτικό τρόπο. Προκειμένου να παρέχουν στο εργαλείο τα απαραίτητα δεδομένα και πληροφορίες σχετικά με την πρόοδο της υλοποίησης, οι φορείς υλοποίησης θα πρέπει να ορίσουν έναν υπεύθυνο επικοινωνίας για τη στρατηγική καταπολέμησης της απάτης, ο οποίος θα είναι αρμόδιος για τη διαβίβαση των πληροφοριών. Με βάση αυτές τις πληροφορίες, ο επικεφαλής συντονιστής της στρατηγικής θα μπορούσε να προετοιμάσει μια επισκόπηση προόδου κάθε εξάμηνο που θα παρουσιάζεται και θα συζητείται τακτικά από την ανώτατη ηγεσία. Επιπλέον, ο επικεφαλής της στρατηγικής θα μπορούσε να συντάξει σύντομη έκθεση σχετικά με την υφιστάμενη κατάσταση υλοποίησης και, εάν είναι απαραίτητο, να προτείνει προσαρμογές σε ετήσια βάση που θα εμφανίζονται στο επόμενο ετήσιο σχέδιο δράσης. Σχήμα 4.1 παρέχει ένα βασικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι δραστηριότητες παρακολούθησης μπορούν να εισαχθούν σε ένα εργαλείο, το οποίο στη συνέχεια θα συνοψίζεται για έλεγχο από την ανώτατη ηγεσία. Μολονότι ενδέχεται να απαιτούνται επιπλέον μέτρα και διαδικασίες που εξαρτώνται από την εκάστοτε χώρα στο πλαίσιο μιας δομής, τα στοιχεία που εμφανίζονται στο Σχήμα θα πρέπει να περιλαμβάνονται.
Πηγή: Γραμματεία ΟΟΣΑ
Η ενσωμάτωση της παρακολούθησης στον κύκλο της στρατηγικής προϋποθέτει συνεκτίμηση των διαφόρων διαθέσιμων πόρων (δηλαδή των ανθρώπινων, οικονομικών και χρονικών). Στη συγκριτική ανάλυση του Norton Rose Fulbright των 41 Εθνικών Σχεδίων Δράσης Ακεραιότητας (NIACs), (που αναφέρεται παραπάνω στην Ενότητα 3), διαπιστώθηκε ότι «λιγότερο από το ένα τρίτο των στρατηγικών προβλέπει σαφή χρονοδιαγράμματα ή προθεσμίες για κάθε μέτρο μεταρρύθμισης. […] Επιπλέον, οι περισσότερες στρατηγικές είτε δεν αξιολογούν είτε απλώς καταγράφουν ως παραδοχές κρίσιμες προϋποθέσεις για την επιτυχία τους, όπως η επαρκής χρηματοδότηση ή η διάθεση προσωπικού πλήρους απασχόλησης.» (Pyman, 2017[5])
4.2.1. Πότε να παρακολουθείτε
Υπάρχουν δύο πτυχές που πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά τον καθορισμό του κατάλληλου χρόνου για παρακολούθηση μιας ΕΣΚΑ/NAFS:
Η διαθεσιμότητα δεδομένων για βασικούς δείκτες θα επηρεάσει τις αποφάσεις σχετικά με τον κατάλληλο χρόνο διεξαγωγής της παρακολούθησης. Η διαθεσιμότητα των δεδομένων θα ποικίλλει ανάλογα με τον δείκτη. Οι έρευνες από τους ενδιαφερόμενους φορείς μπορούν να είναι διαθέσιμες μόνο σε ετήσια βάση, ενώ τα διοικητικά ή δημοσιονομικά δεδομένα μπορεί να είναι διαθέσιμα μηνιαίως. Η παρακολούθηση αυτών των δεικτών θα πρέπει να πραγματοποιείται περιοδικά (δηλαδή όταν υπάρχουν διαθέσιμα νέα δεδομένα). Για άλλους δείκτες, η διαθεσιμότητα δεδομένων μπορεί έχει προγραμματιστεί προδραστικά και να είναι ευέλικτη (π.χ. δεδομένα από συνεντεύξεις με βασικούς ενδιαφερόμενους).
Η κατανόηση του χρονικού διαστήματος μέσα στο οποίο μια δραστηριότητα μπορεί να έχει αντίκτυπο θα πρέπει να καθορίζει το χρονοδιάγραμμα παρακολούθησης. Για παράδειγμα, μια πολιτική με αξίες ακεραιότητας στη σχολική εκπαίδευση είναι απίθανο να παρουσιάσει αποτελέσματά σε μια γενική πληθυσμιακή έρευνα εντός των επόμενων ενός ή δύο ετών. Οι μακροπρόθεσμοι στόχοι απαιτούν μακροπρόθεσμο χρονικό πλαίσιο για την παρακολούθηση (OECD, 2017[6]). Πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη τρέχοντες και μελλοντικοί κύκλοι στρατηγικής.
4.2.2. Επιλογή μεθόδων παρακολούθησης
Υπάρχουν τρία σύνολα παραμέτρων που πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά την επιλογή του τρόπου πραγματοποίησης της παρακολούθησης. (Johnsøn and Søreide, 2013[4]):
Είδος της στρατηγικής: το φάσμα στόχων και σκοπών μιας στρατηγικής, καθώς και τα είδη των δραστηριοτήτων που σχεδιάζονται
Στόχοι της παρακολούθησης: διαμόρφωση κατανόησης για απάντηση σε ερωτήματα σχετικά με τη στρατηγική μέσω της παρακολούθησης, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν η υλοποίηση προχωρά σύμφωνα με το σχέδιο
Διαθέσιμα δεδομένα και πόροι: Λαμβάνοντας υπόψη τι απαιτείται για την παρακολούθηση. Για την ενίσχυση της ικανότητας παρακολούθησης, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η σημασία της ποιότητας, της διαλειτουργικότητας και της ιχνηλασιμότητας των δεδομένων που πρόκειται να χρησιμοποιηθούν, δεδομένου του αντίκτυπού τους στην αξιοπιστία των αποτελεσμάτων. Αυτό περιλαμβάνει τη συνεπή διαλειτουργικότητα των πληροφοριακών συστημάτων και την αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών. Επιπλέον, η ενσωμάτωση της χρήσης ψηφιακών τεχνολογιών για την ανάλυση δεδομένων παρακολούθησης μπορεί να διασφαλίσει ότι οι δραστηριότητες διεξάγονται με ακρίβεια, δικαιοσύνη και διαφάνεια. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να εξεταστεί η θέσπιση μηχανισμών που διασφαλίζουν τη συνέπεια και τη δυνατότητα επαλήθευσης των δεδομένων, με σκοπό την ενίσχυση της χρησιμότητας των διαδικασιών παρακολούθησης. (Hlacs and Wells, 2025[7])
Μια στρατηγική καταπολέμησης της απάτης θα περιλαμβάνει συνήθως πολλαπλές δραστηριότητες και στόχους. Λαμβάνοντας αυτό υπόψη, ο συνδυασμός μεθοδολογικών προσεγγίσεων με βάση τόσο σε ποσοτικές όσο και σε ποιοτικές μεθόδους, πρέπει να είναι ο πλέον κατάλληλος. Για παράδειγμα, εάν οι πόροι έχουν δαπανηθεί σύμφωνα με τον προγραμματισμό ίσως παραστεί ανάγκη ανάλυσης ποσοτικών δημοσιονομικών δεδομένων. Κάθε συνδυασμός μεθοδολογιών που χρησιμοποιείται θα είναι κατάλληλος εφόσον λαμβάνει υπόψη τους επιλεγμένους δείκτες και τους σκοπούς της παρακολούθησης. Όπως προαναφέρθηκε, ο Πίνακας 2.2 του Κεφαλαίου 2 παρέχει πιθανές πηγές δεδομένων για δείκτες μέτρησης στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης.
Τα Κράτη Μέλη που διαθέτουν στρατηγική καταπολέμησης της απάτης έχουν αναπτύξει μηχανισμούς παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων για να καταστεί δυνατή η δέουσα υλοποίηση των μέτρων που περιλαμβάνονται στα σχέδια δράσης τους, καθώς και πρόσθετους μηχανισμούς αξιολόγησης της στρατηγικής τους (βλ. Πλαίσιο 4.1 παρακάτω).
Βουλγαρία
Η ΕΣΚΑ/NAFS της Βουλγαρίας για την περίοδο 2021-2027, προβλέπει ένα σχέδιο δράσης με επιχειρησιακούς στόχους, δραστηριότητες, υπεύθυνους φορείς, χρονικές περιόδους καθώς και τους δείκτες απόδοσης που σχετίζονται με την επίτευξη των στρατηγικών στόχων και των επιχειρησιακών στόχων. Από το 2024, τα σχέδια δράσης περιλαμβάνουν επίσης ειδικό τμήμα για την υποβολή εκθέσεων σχετικά με τους αναγκαίους οικονομικούς πόρους υλοποίησης συγκεκριμένων μέτρων.
Η AFCOS Βουλγαρίας και το Υπουργικό Συμβούλιο είναι οι φορείς που φέρουν την ευθύνη για την παρακολούθηση και την υποβολή εκθέσεων σχετικά με την εφαρμογή της στρατηγικής. Η Διεύθυνση AFCOS, υπό την ιδιότητά της ως κεντρικού φορέα παρακολούθησης, μπορεί να εξασφαλίσει ότι οι πληροφορίες σχετικά με τη συνολική κατάσταση της υλοποίησης των δράσεων συλλέγονται και αναλύονται από τους φορείς υλοποίησης. Ενώ η περίοδος υλοποίησης του σχεδίου δράσης είναι ένα έτος, το διάστημα παρακολούθησης είναι κάθε 6 μήνες. Στην προηγούμενη στρατηγική της για την περίοδο 2014-2020, η Βουλγαρία στηρίχθηκε σε τριμηνιαίες εκθέσεις· ωστόσο, μετά από σύσταση, η τριμηνιαία υποβολή εκθέσεων αντικαταστάθηκε από εξαμηνιαία παρακολούθηση για τη μείωση του σχετικού διοικητικού φόρτου. Τον Ιούλιο του 2022, το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε την Έκθεση για την υλοποίηση των δράσεων που προβλέπονταν στο Σχέδιο Δράσης του 2021, το οποίο υλοποιεί την Εθνική Στρατηγική Καταπολέμησης της Απάτης (ΕΣΚΑ/NAFS) για την περίοδο 2021-2027, καθώς και για την παρακολούθηση της υλοποίησης των εν μέρει ολοκληρωμένων και εκκρεμών εργασιών προγενέστερων περιόδων.
Κροατία
Η ΕΣΚΑ/NAFS της Κροατίας για την περίοδο 2010-2012 περιλαμβάνει ένα σχέδιο δράσης με επιχειρησιακούς στόχους, δραστηριότητες, υπεύθυνους φορείς και χρονικές περιόδους. Η Ανεξάρτητη Υπηρεσία Καταπολέμησης Παρατυπιών και Απάτης (AFCOS Κροατίας) είναι ο υπεύθυνος φορέας για την παρακολούθηση και την υποβολή εκθέσεων σχετικά με τη στρατηγική και το σχέδιο δράσης. Η περίοδος υλοποίησης του σχεδίου δράσης είναι ένα έτος. Ο μηχανισμός υποβολής εκθέσεων του σχεδίου δράσης είναι διττός: περιλαμβάνει δύο μηνιαίες εκθέσεις από τους φορείς που είναι αρμόδιοι για την υλοποίηση των επιχειρησιακών στόχων της AFCOS Κροατίας και εξαμηνιαίες εκθέσεις παρακολούθησης από την AFCOS Κροατίας σχετικά με την τρέχουσα κατάσταση εκπλήρωσης των επιχειρησιακών στόχων και μέτρων από τη Στρατηγική ή το Σχέδιο Δράσης, συμπεριλαμβανομένων των προβλημάτων που προέκυψαν κατά την υλοποίηση. Οι εν λόγω εξαμηνιαίες εκθέσεις υποβάλλονται στον Εθνικό Διατάκτη (NAO). Σε περίπτωση που δεν τηρηθούν οι δεσμεύσεις που περιγράφονται στην ΕΣΚΑ/NAFS και στο σχέδιο δράσης, η AFCOS Κροατίας θα προγραμματίσει συνάντηση με εκπρόσωπο του φορέα στον οποίο εμφανίστηκαν προβλήματα κατά την υλοποίηση, για να συμφωνηθούν σχετικές διορθωτικές δράσεις. Στη συνέχεια, η AFCOS Κροατίας θα υποβάλει στον Εθνικό Διατάκτη (NAO) συμπέρασμα σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την υλοποίηση των μέτρων και των επιχειρησιακών στόχων της ΕΣΚΑ/NAFS και του σχεδίου δράσης της.
Για να ενισχυθεί η αξιοπιστία και η διαφάνεια μιας ΕΣΚΑ/NAFS, η μεθοδολογία και οι δείκτες που χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση της εφαρμογής της θα πρέπει να επικοινωνούνται με σαφήνεια. Ως καλό παράδειγμα χώρας, η πύλη της Ουκρανικής Εθνικής Υπηρεσίας Πρόληψης της Διαφθοράς (NACP) (NAZK, 2023[10]) περιλαμβάνει μια μεθοδολογική σελίδα που απαριθμεί τους διάφορους τύπους δεικτών που χρησιμοποιούνται και τη διαδικασία παρακολούθησης για τις αντίστοιχες δραστηριότητες του προγράμματός για την καταπολέμηση της διαφθοράς (περιλαμβάνεται Σχήμα 4.2 στην επόμενη ενότητα). Η κατά τα ανωτέρω διεργασία συνίσταται σε εσωτερικό θεσμικό έλεγχο από τον φορέα υλοποίησης, ακολουθούμενο από ένα στάδιο επαλήθευσης των δεδομένων στο πλαίσιο της NACP. Κάθε δραστηριότητα που παρατίθεται περιλαμβάνει το επίπεδο υλοποίησής της, το οποίο είναι διαθέσιμο στο κοινό στον ιστότοπό της. Η μεθοδολογία αυτή είναι επίσης παρόμοια με εκείνη που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη των Δεικτών Δημόσιας Ακεραιότητας του ΟΟΣΑ (OECD, 2023[11]), οι οποίοι βασίζονται σε δεδομένα που υποβάλλονται από τις συμμετέχουσες χώρες (πριν από την επικύρωση από τον ΟΟΣΑ).
Μετά την απόφαση σχετικά με το είδος των δεδομένων που θα απαιτηθούν, θα είναι σημαντικό να επισημοποιηθούν και να προσδιοριστούν οι ευθύνες διακυβέρνησης ή θεσμικές ευθύνες παρακολούθησης. Οι αποφάσεις σχετικά με το ποιος θα διεξάγει τις δραστηριότητες παρακολούθησης πρέπει να εξετάζουν ποιος είναι ο καταλληλότερος για την επεξεργασία και τη συλλογή δεδομένων, λαμβάνοντας υπόψη το πού πρέπει να παραχθούν και να καταγραφούν τα δεδομένα.
4.3.1. Διαφορετικότητα και συμμετοχή στην παρακολούθηση
Συμμετοχή πολιτών
Η διεθνής βέλτιστη πρακτική υποδηλώνει ότι η παρακολούθηση μπορεί επίσης να είναι επωφελής όταν είναι συμμετοχική και συμπεριληπτική (Wathne, 2022[13]; Chêne, 2012[14]). Ενώ στην πράξη, πολλά συστήματα παρακολούθησης δεν εμπλέκουν απαραίτητα την κοινωνία των πολιτών (OECD, 2023[11]; Chêne, 2008[15]), εκείνα στα οποία συμμετέχουν οι πολίτες ωφελούνται σε μεγάλο βαθμό από τη συμπερίληψη διαφόρων προοπτικών. Η συμπερίληψη πολιτών και ομάδων της κοινωνίας των πολιτών (π.χ. ΜΚΟ, ακαδημαϊκά ιδρύματα, ερευνητικά ιδρύματα, μέσα μαζικής ενημέρωσης και ομάδες προβληματισμού) δημιουργεί ευρύτερο αίσθημα συμμετοχής και μπορεί να συμβάλει στην υποστήριξη της στρατηγικής, γεγονός που μπορεί να προσφέρει στην κυβέρνηση τη δυνατότητα να προωθήσει την ακεραιότητα σε ευρύτερο επίπεδο (Markiewicz and Patrick, 2015[16]). Η συμμετοχική παρακολούθηση μπορεί επίσης να απομειώσει ορισμένα από τα εμπόδια που σχετίζονται με την παρακολούθηση της ΕΣΚΑ/NAFS. Για παράδειγμα, τα μέλη της κοινωνίας των πολιτών θα μπορούσαν να είναι σε καλύτερη θέση για προσδιορισμό κατάλληλων δεικτών και μέτρων. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η συμπερίληψη των προοπτικών από περιθωριοποιημένες ομάδες μπορεί να βοηθήσει να διασφαλιστεί ότι η παρακολούθηση είναι ευαίσθητη στις διαφορετικές εμπειρίες τους (OECD, 2023[17]).
Επιπλέον, η κοινωνία των πολιτών μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη συλλογή δεδομένων και στην παρακολούθηση. Για παράδειγμα, μια κάρτα βαθμολόγησης της κοινότητας, που συχνά διεξάγεται από ομάδες κοινωνίας των πολιτών, είναι ένα εργαλείο παρακολούθησης της κοινότητας και χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση των υπηρεσιών, των έργων και της απόδοσης της διακυβέρνησης αναλύοντας ποιοτικά δεδομένα που λαμβάνονται από συζητήσεις της ομάδας εστίασης με τα μέλη της κοινότητας (Georgieva-Andonovska, 2016[18]). Πλαίσιο 4.2 παρέχει ένα παράδειγμα από την Κολομβία, η οποία ενθαρρύνει τους πολίτες να συμμετέχουν στον εντοπισμό πιθανών ενδείξεων κινδύνου.
Η έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας «Ενίσχυση της Αποτελεσματικότητας και της Διαφάνειας της Κυβέρνησης» παρέχει παραδείγματα για το πώς η χρήση μιας ψηφιακής εφαρμογής μπορεί να διευκολύνει τη συμμετοχή των πολιτών, συμπεριλαμβανομένης μιας μελέτης περίπτωσης για την Κολομβία. Ειδικότερα, οι συγγραφείς περιγράφουν μια εφαρμογή smartphone που δημιουργήθηκε το 2013 για την καταπολέμηση της διαφθοράς και των παρατυπιών στις διεργασίες κρατικών προμηθειών. Η εφαρμογή επιτρέπει στους πολίτες να υποδεικνύουν στη γραμματεία διαφάνειας της κυβέρνησης υπερτιμημένα, παραμελημένα ή ελλιπή δημόσια έργα στους δήμους.
Οι εν λόγω πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο υποστηρίζουν την κυβέρνηση στη συνεχή παρακολούθηση και τον εντοπισμό τομέων προτεραιότητας για την αναθεώρηση στοιχείων των διεργασιών, την έναρξη ερευνών διαφθοράς και κατόπιν αυτού την ολοκλήρωση ημιτελών έργων. Υπογραμμίζουν επίσης τον τρόπο με τον οποίο το Τεχνικό Επιμελητήριο της Κολομβίας (SCI) άρχισε να συλλέγει και να αναλύει δημόσια δεδομένα προμηθειών μετά από υποψίες για στημένες διαδικασίες υποβολής προσφορών. Το γεγονός αυτό ώθησε την κυβέρνηση να καταστήσει υποχρεωτική τη χρήση τυποποιημένων εγγράφων ανοικτού διαγωνισμού για έργα δημόσιων μεταφορών, μέτρο που άρχισε να εφαρμόζεται στις αρχές του 2019, μεταξύ άλλων μεταρρυθμίσεων.
Επομένως, τα αποτελέσματα που προκύπτουν από συμμετοχικά εργαλεία μπορεί να αποτελέσουν χρήσιμο συμπλήρωμα στα στοιχεία που προέρχονται από την κυβέρνηση και να δημιουργήσουν νέες ιδέες και προσεγγίσεις, οδηγώντας στη συνεχή και διαχρονική βελτίωση της στρατηγικής (UNODC, 2015[20]). Για να είναι πραγματικά συμμετοχικά, τα συστήματα παρακολούθησης θα πρέπει να περιλαμβάνουν και να ενθαρρύνουν ενεργό συμμετοχή των δικαιούχων ή εκείνων που επηρεάζονται από τη στρατηγική καταπολέμησης της απάτης, καθώς και άλλων πρωτογενών ενδιαφερόμενων φορέων, στον σχεδιασμό και την εφαρμογή συστημάτων παρακολούθησης. Θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην ενθάρρυνση της πραγματικής συμμετοχής περιθωριοποιημένων ατόμων ή ομάδων που ενδέχεται να επηρεάζονται δυσανάλογα ή διαφορετικά από τη δραστηριότητα της στρατηγικής και να έχουν συγκεκριμένα προβλήματα συμμετοχής σε ανάλογες διεργασίες (OECD, 2023[17]). Η συμμετοχική παρακολούθηση πρέπει να ξεκινά νωρίς και να περιλαμβάνει τον από κοινού καθορισμό των αναμενόμενων αποτελεσμάτων, του τρόπου παρακολούθησης της προόδου, της συλλογής δεδομένων και της διεξαγωγής αναλύσεων. Περιλαμβάνει επίσης τη συνεργασία για την ανάπτυξη σχεδίων δράσης αντιμετώπισης τυχόν εντοπισμένων αδυναμιών μιας στρατηγικής (Georgieva-Andonovska, 2016[18]).
4.3.2. Ικανότητα, δεξιότητες και θεσμικές εντολές
Θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι πόροι, οι δεξιότητες και οι ικανότητες που απαιτούνται για την παρακολούθηση, καθώς η τεχνογνωσία και η εξειδίκευση της παρακολούθησης είναι απαραίτητες για την παραγωγή αξιόπιστων δεδομένων και αναλύσεων. Όπως προαναφέρθηκε, είναι σημαντική η σύσταση μιας ομάδας παρακολούθησης που θα αποτελείται από άτομα με ποικίλη επαγγελματική εμπειρία, μεταξύ των οποίων και άτομα με εξειδίκευση στη διαχείριση συστημάτων παρακολούθησης, δεικτών και συστημάτων απόδοσης, στη στατιστική ανάλυση, στη μεταρρύθμιση της διαχείρισης του δημόσιου τομέα και στον προϋπολογισμό βάσει απόδοσης (Georgieva-Andonovska, 2016[18]). Στην πράξη, παρατηρείται συχνά ότι η περιορισμένη θεσμική ικανότητα και οι ανεπαρκείς πόροι μπορούν να υπονομεύσουν την αποτελεσματικότητα των συστημάτων παρακολούθησης (Chêne, 2008[15]; 2012[14]). Η διασφάλιση προβλέψιμης και αξιόπιστης χρηματοδότησης για τη λειτουργία παρακολούθησης είναι καθοριστική, καθώς η παρακολούθηση αποτελεί συνεχή διεργασία. Επιπλέον, η επίγνωση των οργανωτικών κινδύνων που συνδέονται με τις διαδικασίες παρακολούθησης είναι απαραίτητη, ώστε να είναι δυνατή η έγκαιρη αντιμετώπισή τους και να εξασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα των εν λόγω διαδικασιών.
Οι επιμέρους φορείς που συμμετέχουν σε μια στρατηγική ενδέχεται να υπερεκτιμούν την απόδοσή τους κατά την αξιολόγηση των συνιστωσών υλοποίησης μιας στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης. Ως εκ τούτου, το πλαίσιο παρακολούθησης των στρατηγικών μπορεί να είναι ανεπαρκές εάν βασίζονται στους φορείς υλοποίησης για την αυτοαξιολόγηση και την παρακολούθηση της ίδιας της προόδου τους. Συνεπώς, όταν είναι δυνατόν, ο φορέας που είναι αρμόδιος για την κεντρική παρακολούθηση υλοποίησης της στρατηγικής θα πρέπει να αποβλέπει στη διασφάλιση ανεξάρτητης αξιολόγησης της προόδου και των σχετικών δραστηριοτήτων. Η αξιολόγηση αυτή θα μπορούσε να ολοκληρωθεί από τον συντονιστικό φορέα, άλλη κυβερνητική υπηρεσία ή εξωτερικό όργανο παρακολούθησης, όπως ομάδα της κοινωνίας των πολιτών ή εξωτερικός φορέας παροχής υπηρεσιών. Η διεργασία αυτή μπορεί επίσης να αποδειχθεί χρήσιμη για να βοηθήσει τους φορείς υλοποίησης να κατανοήσουν καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να αξιολογήσουν τη δική τους απόδοση. (OECD, 2020[21])
Στο πλαίσιο αυτό, η χώρα μπορεί να εξετάσει το ενδεχόμενο να εξουσιοδοτήσει ένα κεντρικό όργανο (π.χ. την AFCOS στα Κράτη Μέλη της ΕΕ) με πρωταρχική ευθύνη να συντονίζει και να εποπτεύει τη διεργασία παρακολούθησης. Ενώ η πραγματική παρακολούθηση της καθημερινής υλοποίησης των μέτρων επίτευξης των επιχειρησιακών και των στρατηγικών στόχων θα διεξαχθεί από τις αρχές υλοποίησης, ένας κεντρικός φορέας θα μπορούσε να διασφαλίσει ότι οι πληροφορίες σχετικά με τη συνολική κατάσταση υλοποίησης της στρατηγικής θα ομαδοποιούνται και θα αναλύονται από κοινού. Αυτό θα υποστηρίξει μια πλήρη και συνεκτική εικόνα που θα διευκολύνει την λήψη αποφάσεων, την επικοινωνία και θα παρέχει κίνητρα βελτίωσης μέσω συγκριτικής αξιολόγησης.
Η παρακολούθηση και η αξιολόγηση είναι αποτελεσματικές μόνο εάν χρησιμοποιούνται όπως προβλέπεται. Ένα κατάλληλα λειτουργικό σύστημα θα παρέχει συνεχή ροή πληροφοριών, η οποία είναι απαραίτητη για την αξιοπιστία μιας ΕΣΚΑ/NAFS και για να διασφαλιστεί ότι οι ενδιαφερόμενοι φορείς είναι υπεύθυνοι για την επίτευξη αποτελεσμάτων και την αποτελεσματική χρήση των πόρων. Τα αποτελέσματα της παρακολούθησης επιτρέπουν τον εντοπισμό προβλημάτων και αδυναμιών της στρατηγικής, ώστε να γίνουν οι απαραίτητες τροποποιήσεις και να προσαρμοστεί η κατεύθυνση κατά τη διάρκεια του σταδίου υλοποίησης. Για παράδειγμα, τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο των Δεικτών Δημόσιας Ακεραιότητας του ΟΟΣΑ για την αξιολόγηση ενός αποτελεσματικού συστήματος παρακολούθησης παρέχουν ένα σημείο εκκίνησης για τη διασφάλιση ότι οι πρακτικές παρακολούθησης μπορούν να οδηγήσουν σε βελτιώσεις στην υλοποίηση (Πίνακας 4.2).
Εφόσον ολοκληρωθεί σωστά, η παρακολούθηση θα παρέχει ζωτικής σημασίας πληροφορίες για να εμπνεύσει πιο αποτελεσματικό σχεδιασμό και υλοποίηση της στρατηγικής. Η αποτελεσματική επικοινωνία των αποτελεσμάτων της παρακολούθησης σε όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς είναι απαραίτητη για την πρόσκληση ανατροφοδότησης και προτάσεων βελτίωσης, αλλά και για διευκόλυνση της λογοδοσίας και αύξηση της αξιοπιστίας μιας στρατηγικής ΕΣΚΑ/NAFS (Georgieva-Andonovska, 2016[18]).
Η επικοινωνία με τα ενδιαφερόμενα μέρη σχετικά με την πρόοδο και τα αποτελέσματα της στρατηγικής καθιστά δυνατή τη λογοδοσία, αυξάνει την αξιοπιστία των προσπαθειών ακεραιότητας και προτρέπει μελλοντικές δράσεις. Το όφελος της παρακολούθησης και αξιολόγησης για τη διοίκηση, τον σχεδιασμό πολιτικής και την οργανωτική μάθηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο η πρόοδος και τα αποτελέσματα επικοινωνούνται και ενσωματώνονται σε μελλοντικές εκδόσεις της στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης και του αντίστοιχου σχεδίου δράσης. Επομένως, η επικοινωνία θεωρείται αναπόσπαστο μέρος μιας στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης και του πλαισίου παρακολούθησης και αξιολόγησης (OECD, 2017[22]). Όπως αναφέρθηκε στην προηγούμενη ενότητα, οι εκθέσεις παρακολούθησης θα επικαιροποιούν τη στρατηγική. Στον κατωτέρω πίνακα αναφέρονται ορισμένες εκτιμήσεις Πίνακας 4.3 και ένας πιο περιεκτικός κατάλογος περιλαμβάνεται στο Παράρτημα Γ με τη μορφή καταλόγου ελέγχου για την επικαιροποίηση του σχεδίου δράσης με σκοπό την υποστήριξη της αξιολόγησης του συντονιστή ΕΣΚΑ/NAFS σχετικά με το κατά πόσο το σχέδιο δράσης είναι κατάλληλο για τον σκοπό που έχει τεθεί.
Πηγή: ΟΟΣΑ βάσει Παραρτήματος Γ.
Οι εκθέσεις παρακολούθησης θα πρέπει να επισημαίνουν τις επιτυχίες, τις προκλήσεις και τους τομείς όπου απαιτείται βελτίωση. Η διαφάνεια γύρω από τις διαδικασίες παρακολούθησης και τα αποτελέσματά τους είναι καθοριστικής σημασίας για όλους τους ενδιαφερόμενους, καθώς θα πρέπει να έχουν σαφή αίσθηση της κατάστασης υλοποίησης της στρατηγικής και της προόδου που έχει επιτελεστεί. Κατά την επικοινωνία των αποτελεσμάτων των εκθέσεων παρακολούθησης, είναι σημαντική η προσπάθεια παράδοσης μιας ολοκληρωμένης επισκόπησης σχετικά με το τί λένε και τί σημαίνουν τα αποτελέσματα, καθώς και σχετικά με τον τρόπο παραγωγής των αποτελεσμάτων. Αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί με:
1. Να υπάρχει σαφήνεια σχετικά με την εμβέλεια της παρακολούθησης Διαφάνεια σε ό,τι μετρήθηκε και πότε θα βοηθήσει στην αποφυγή παρεξηγήσεων. Τι παρακολουθήθηκε; Τα αποτελέσματα αντανακλούν εκροές (outputs), όπως ο αριθμός του προσωπικού που έλαβε κατάρτιση σε θέματα ακεραιότητας, ή αποτελέσματα (outcomes), όπως ο βαθμός ακεραιότητας σε μια οργανική μονάδα; Πώς αξιολογήθηκαν τα κριτήρια;
2. Διάκριση μεταξύ γεγονότων και ερμηνείας. Μείνετε αντικειμενικοί στην επικοινωνία, διευκρινίζοντας τί μετρήθηκε εκτός από τα συμπεράσματα που έχουν συναχθεί. Αυτό θα ενισχύσει την αξιοπιστία της παρακολούθησης και θα δώσει στους ενδιαφερόμενους την ευκαιρία να συμμετάσχουν στην ανάλυση.
3. Σαφήνεια και διαφάνεια σχετικά με τα κενά Οι ενδιαφερόμενοι που κατανοούν τις αδυναμίες μιας μέτρησης ή μιας μεθοδολογίας παρακολούθησης θα είναι πιο πιθανό να αξιοποιήσουν τα αποτελέσματα και να τα χειριστούν με σύνεση.
4. Επικοινωνία σημαντικών επιρροών πλαισίου. Οι πληροφορίες πλαισίου θα πρέπει να κοινοποιούνται παράλληλα με τα αποτελέσματα της παρακολούθησης, όταν αυτό μπορεί να βοηθήσει τα ενδιαφερόμενα μέρη να κατανοήσουν τα ευρήματα και/ή να διαμορφώσουν εύλογες κρίσεις. (OECD, 2017[6])
Το παράδειγμα της Ουκρανίας και του Μεξικού, Πλαίσιο 4.3 καθώς και το Σχήμα 4.2 παρέχουν πιθανές μεθόδους για τον τρόπο με τον οποίο τα αποτελέσματα της παρακολούθησης μπορούν να κοινοποιούνται δημοσίως.
Ουκρανία
Στην Ουκρανία, οι εκθέσεις σχετικά με την πρόοδο εφαρμογής της Κρατικής Πολιτικής Καταπολέμησης της Διαφθοράς (SCAP) 2023-2025 είναι διαθέσιμες μέσω φιλικού προς το χρήστη ιστότοπου, που τηρείται από την Εθνική Υπηρεσία Πρόληψης της Διαφθοράς.
Από την αρχική σελίδα, υπάρχει ένα γράφημα που επιτρέπει στο χρήστη να δει πόσα μέτρα έχουν υλοποιηθεί (εν μέρει ή πλήρως), είναι ακόμα σε εξέλιξη, δεν έχουν ακόμη ξεκινήσει ή δεν έχουν υλοποιηθεί. Υποδεικνύει επίσης ποια κυβερνητική υπηρεσία είναι υπεύθυνη για κάθε μέτρο και παρέχει μια κατάταξη των κορυφαίων φορέων υλοποίησης, προσδιορίζοντας το ποσοστό των μέτρων του προγράμματος που έχουν πραγματοποιηθεί. Η διαθεσιμότητα των πληροφοριών καταδεικνύει υψηλό επίπεδο διαφάνειας, το οποίο διευκολύνει τη λογοδοσία και δημιουργεί σημείο αναφοράς για άλλες υπηρεσίες.
Οι δραστηριότητες της SCAP οργανώνονται σε τρία γενικά θέματα:
1. Αύξηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος καταπολέμησης της διαφθοράς·
2. Πρόληψη της διαφθοράς σε τομείς προτεραιότητας· και
3. Διασφάλιση του αναπόφευκτου της λογοδοσίας για πράξεις διαφθοράς.
Τα θέματα αυτά περιλαμβάνουν μια σειρά σημείων τα οποία περιέχουν τις ακόλουθες διαθέσιμες πληροφορίες:
Περιγραφή των προβλημάτων που εντοπίστηκαν. Για σκοπούς πλοήγησης, η σελίδα του θέματος εμφανίζει μόνο έναν κατάλογο προβλημάτων Εάν ένας χρήστης κάνει κλικ σε ένα συγκεκριμένο, εμφανίζεται μια νέα σελίδα με πληροφορίες σχετικά με όλα τα μέτρα του προγράμματος που αφορούν το θέμα αυτό και την κατάσταση υλοποίησής τους. Υπάρχουν επίσης σύνδεσμοι με λεπτομερή έγγραφα που εξηγούν διεξοδικά το είδος του προβλήματος, τον τρόπο με τον οποίο εντοπίστηκε και από ποιον, αναφέροντας βασικές πηγές και αξιολογήσεις από διεθνείς μηχανισμούς και οργανισμούς παρακολούθησης.
Ολοκληρωμένη επισκόπηση των μεθοδολογιών και των αποτελεσμάτων παρακολούθησης. Υπάρχει επίσης μια εικόνα που δείχνει όλα τα μέτρα που σχετίζονται με ένα συγκεκριμένο θέμα, πρόβλημα ή αναμενόμενο στρατηγικό αποτέλεσμα. Κάνοντας κλικ σε κάθε ένα από αυτά τα μέτρα, ο χρήστης βλέπει μια ανάλυση του τρόπου με τον οποίο η δραστηριότητα αναμένεται να επιτύχει το επιθυμητό αποτέλεσμα (δηλαδή την υποκείμενη παραδοχή της θεωρίας αλλαγής), το χρονοδιάγραμμα και την κατάσταση υλοποίησής της, τους δείκτες που έχουν χρησιμοποιηθεί για τη μέτρησή της και τη μεθοδολογία συλλογής δεδομένων.
Σύνδεσμος με ένα έντυπο παροχής ανατροφοδότησης των ενδιαφερομένων σχετικά με την εφαρμογή κάθε δραστηριότητας.
Το παρακάτω Σχήμα 4.2 απεικονίζει μια πιθανή πορεία πλοήγησης στον ιστότοπο.
Μεξικό
Στο Μεξικό, το Εθνικό Συμβούλιο Αξιολόγησης της Πολιτικής για την Κοινωνική Ανάπτυξη (CONEVAL) είναι ένας αποκεντρωμένος δημόσιος φορέας που συντονίζει την αξιολόγηση της Εθνικής Πολιτικής Κοινωνικής Ανάπτυξης και άλλων συναφών πολιτικών, προγραμμάτων ή παρεμβάσεων.
Αυτό εφαρμόζεται στα εθνικά συστήματα της χώρας, συμπεριλαμβανομένης της Εθνικής πολιτικής καταπολέμησης της διαφθοράς. Η CONEVAL διαθέτει ένα φύλλο παρακολούθησης το οποίο περιλαμβάνει διάφορες ενότητες όπως η περιγραφή του προγράμματος, τα αποτελέσματα, η κάλυψη και η ανάλυση της βιομηχανίας. Συγκεκριμένα, το τμήμα αποτελεσμάτων του φύλλου παρακολούθησης περιλαμβάνει τις αξιολογήσεις αντικτύπου, τα ευρήματα που σχετίζονται άμεσα με τους στόχους του προγράμματος (που προέρχονται από άλλα είδη εξωτερικών αξιολογήσεων και την εξέλιξη των δεικτών αποτελεσμάτων), καθώς και τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται η μέτρησή τους.
Λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις του αντίστοιχου προγράμματος, η CONEVAL θα ολοκληρώσει την έκδοση της έκθεσης. Η μονάδα αξιολόγησης θα δημοσιεύσει την έκθεση παρακολούθησης και αξιολόγησης. Θα τη διαβιβάσει επίσης στους αντίστοιχους φορείς που περιλαμβάνονται στην έκθεση.
Σημείωση: Αυτό το σύνολο εικόνων έχει ως στόχο να δείξει πώς ένας χρήστης μπορεί να πλοηγηθεί στα δεδομένα παρακολούθησης στον ιστότοπο του Εθνικού Οργανισμού Πρόληψης της Διαφθοράς, ξεκινώντας από μια γενική επισκόπηση των ευρύτερων αξόνων της στρατηγικής και κλικάροντας στην αξιολόγηση υλοποίησης μιας δραστηριότητας που συνδέεται με ένα συγκεκριμένο θέμα, πρόβλημα και στόχο.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
[19] Bajpai, R. and C. Myers (2020), Enhancing Government Effectiveness and Transparency: The Fight Against Corruption, World Bank Group, Washington D.C, https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/235541600116631094/enhancing-government-effectiveness-and-transparency-the-fight-against-corruption?cid=gov_tt_gov_en_ext (accessed on 25 April 2024).
[14] Chêne, M. (2012), “Monitoring public institutions’ integrity plans”, U4 Helpdesk Answer, https://www.u4.no/publications/monitoring-public-institutions-integrity-plans.
[15] Chêne, M. (2008), “Corruption and public sector reform monitoring systems”, U4 Helpdesk Answer, https://www.u4.no/publications/corruption-and-public-sector-reform-monitoring-systems.
[24] CONVEAL (2015), Monitoring and Evaluation: Background and Methodology, https://www.coneval.org.mx/Informes/Evaluacion/Documentos_metodologicos/Documento_Metodologico_FMyE.pdf.
[1] European Institute of Innovation and Technology (2025), Monitoring, Evaluation and Learning Framework, https://eit-hei.eu/wp-content/uploads/2025/09/D7.7-MEL-Framework_EIT-HEI_V01_30062025-2.pdf.
[18] Georgieva-Andonovska, E. (2016), Monitoring and Evaluation of Anticorruption Action Plans, World Bank, https://documents1.worldbank.org/curated/en/129401593200074880/pdf/Monitoring-and-Evaluation-M-E-of-Anti-Corruption-Action-Plans.pdf (accessed on 22 March 2026).
[3] Goergens, M. and J. Kusek (2009), Making Monitoring and Evaluation Systems Work: A Capacity Development Toolkit, The World Bank, https://doi.org/10.1596/978-0-8213-8186-1.
[7] Hlacs, A. and H. Wells (2025), “Using digital technology to strengthen oversight of public procurement in Portugal: The use of data analytics and machine learning by the Tribunal de Contas”, OECD Working Papers on Public Governance, No. 83, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/43add03b-en.
[2] ILO (2011), Basic Principles of Monitoring and Evaluation, International Labour Organization, https://www.ilo.org/media/436106/download.
[4] Johnsøn, J. and T. Søreide (2013), Methods for learning what works and why in anti-corruption: An introduction to evaluation methods for practitioners, https://www.u4.no/publications/methods-for-learning-what-works-and-why-in-anti-corruption-an-introduction-to-evaluation-methods-for-practitioners.pdf.
[16] Markiewicz, A. and I. Patrick (2015), Developing monitoring and evaluation frameworks, Sage Publications.
[23] National Agency of Corruption Prevention (2025), Information System for Monitoring the implementation of the State Anti-Corruption Policy, https://dap.nazk.gov.ua/en/.
[10] NAZK (2023), MONITORING THE IMPLEMENTATION OF THE STATE ANTI-CORRUPTION PROGRAM, https://dap.nazk.gov.ua/en/monitoring-info/.
[17] OECD (2023), “Applying a Human Rights and Gender Equality Lens to the OECD Evaluation Criteria”, in Best Practices in Development Co-operation, OECD Publishing, Paris, https://www.oecd.org/en/publications/2023/06/applying-a-human-rights-and-gender-equality-lens-to-the-oecd-evaluation-criteria_beebe308.html (accessed on 6 August 2024).
[11] OECD (2023), OECD - Public Integrity Indicators, https://oecd-public-integrity-indicators.org/ (accessed on 5 January 2023).
[21] OECD (2020), OECD Public Integrity Handbook, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/ac8ed8e8-en.
[22] OECD (2017), Monitoring and Evaluating Integrity Policies, Working Party of Senior Public Integrity Officials GOV/PGC/INT(2017) Vol. 4, Paris.
[6] OECD (2017), “Recommendation of the Council on Public Integrity”, OECD Legal Instruments, OECD/LEGAL/0435, OECD, Paris, https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/OECD-LEGAL-0435 (accessed on 7 April 2025).
[12] Pasanen, T. (2025), How cognitive biases affect monitoring, evaluation and learning – and what can be done about it, https://odi.org/en/insights/how-cognitive-biases-affect-monitoring-evaluation-and-learning-and-what-can-be-done-about-it/.
[5] Pyman, M. (2017), Research comparing 41 national anti-corruption strategies, Insights and guidance for leaders, https://curbingcorruption.com/wp-content/uploads/2018/07/Pyman-et-al-2017-Research-comparing-41-national-anti-corruption-strategies.pdf (accessed on 12 March 2026).
[8] Republic of Bulgaria (2021), Bulgaria’s National Strategy for Preventing and Combating Corruption for 2021-2027.
[9] Republic of Croatia (2010), The National Anti-Fraud Strategy for the protection of the EU’s financial interest for the period 2010 - 2012, https://mfin.gov.hr/UserDocsImages//en/Protection_EU_financial_interest//The%20National%20Anti-Fraud%20Strategy%20for%20the%20protection%20of%20the%20EU%20financial%20interest%20for%20the%20period%202010%20-%202012.pdf (accessed on 25 November 2025).
[20] UNODC (2015), “The United Nations Convention against Corruption National Anti-Corruption Strategies A Practical Guide for Development and Implementation”, United Nations Office on Drugs and Crime, https://www.unodc.org/documents/corruption/Publications/2015/National_Anti-Corruption_Strategies_-_A_Practical_Guide_for_Development_and_Implementation_E.pdf (accessed on 19 September 2021).
[13] Wathne, C. (2022), “Effectively evaluating anti-corruption interventions”, U4 Issue 2022: 6, https://www.u4.no/publications/effectively-evaluating-anti-corruption-interventions.