Για αποτελεσματική αντιμετώπιση των σημερινών και των αναδυόμενων κινδύνων απάτης, οι στρατηγικές καταπολέμησης της απάτης θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως «ζωντανά» έγγραφα που εξελίσσονται μέσω της ενσωμάτωσης των ευρημάτων αξιολόγησης σε τακτικές επικαιροποιήσεις στρατηγικής. Το κεφάλαιο αυτό περιγράφει τα βασικά ζητήματα των επικεφαλής στρατηγικών για την καταπολέμηση της απάτης, τα οποία πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον καθορισμό του είδους και της εμβέλειας των επικαιροποιήσεων στρατηγικής, υπογραμμίζει τις ορθές πρακτικές χρήσης των αποτελεσμάτων της αξιολόγησης για την τεκμηρίωση των αναθεωρήσεων και τονίζει τη σημασία της επικοινωνίας της προόδου και των αποτελεσμάτων τόσο στους εσωτερικούς όσο και στους εξωτερικούς εμπλεκομένους στις δραστηριότητες αυτές, ώστε να ενισχυθεί η συνοχή της πολιτικής και η συνεχής διαχρονική μάθηση
Αξιολόγηση, Επικαιροποίηση και Παρακολούθηση των Στρατηγικών Καταπολέμησης της Απάτης
Περίληψη
Το όφελος της παρακολούθησης και αξιολόγησης για τη διοίκηση, τον σχεδιασμό πολιτικής και την οργανωτική μάθηση εξαρτάται σημαντικά από τον τρόπο με τον οποίο η πρόοδος και τα αποτελέσματα κοινοποιούνται και ενσωματώνονται σε μελλοντικές εκδόσεις της στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης και του αντίστοιχου σχεδίου δράσης. Οι αξιολογήσεις των στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης θα πρέπει να χρησιμεύουν ως δομικό στοιχείο προσαρμογής της στρατηγικής και του σχεδίου δράσης για την επίτευξη της επιθυμητής αλλαγής (αξιολογήσεις βάσης αναφοράς και ενδιάμεσες αξιολογήσεις), τη δημιουργία διδαγμάτων για μελλοντικές στρατηγικές (τελικές αξιολογήσεις) και την καλλιέργεια εμπιστοσύνης των πολιτών στην διεργασία πολιτικής και στην υποστήριξη των προσπαθειών καταπολέμησης της απάτης. Οι Κατευθυντήριες Γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις Εθνικές Στρατηγικές Καταπολέμησης της Απάτης ακολουθούν παρόμοια προσέγγιση παρακολούθησης και αξιολόγησης. Σύμφωνα με τις Κατευθυντήριες Γραμμές, οι επιχειρησιακοί στόχοι ΕΣΚΑ/NAFS θα πρέπει να επικαιροποιηθούν ή να αναθεωρηθούν με βάση τα αποτελέσματα παρακολούθησης και αξιολόγησης θεσπίζοντας νέα μέτρα ή προσαρμόζοντας τα υφιστάμενα μέτρα και επικαιροποιώντας τους δείκτες και τις προθεσμίες. Επιπλέον, τονίζουν την ανάγκη ενημέρωσης του ευρέος κοινού σχετικά με τα μέτρα που λαμβάνονται στο πλαίσιο της στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης, συμπεριλαμβανομένης της δημοσίευσης πληροφοριών σχετικά με τη στρατηγική και τους επιχειρησιακούς στόχους της, καθώς και της ανάπτυξης εκστρατειών ευαισθητοποίησης με στόχο το σύνολο της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων συγκεκριμένων τομέων. (European Commission, 2016[1])
Ωστόσο, τα δεδομένα του ΟΟΣΑ καταδεικνύουν ότι οι περισσότερες χώρες μέλη και εταίροι του ΟΟΣΑ που διαθέτουν σχετικούς στρατηγικούς στόχους δεν κάνουν χρήση δεικτών και αξιολόγησης σε επίπεδο αποτελεσμάτων για να αποδείξουν τα συγκεκριμένα πλεονεκτήματα των βελτιώσεων ακεραιότητας και λιγότερο από το ήμισυ των χωρών έχουν προγραμματίσει μια τελική αξιολόγηση ως επίσημη δραστηριότητα (OECD, 2026[2]). Αυτό δεν επηρεάζει μόνο την ικανότητα των χωρών να αναδείξουν την απόδοση της επένδυσης από την εφαρμογή μέτρων στο πλαίσιο μιας στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης, αλλά και τη δυνατότητά τους να υπερασπιστούν την κατανομή πόρων προς τα μέτρα αυτά, καθώς και να τεκμηριώσουν την ανάγκη για περαιτέρω επενδύσεις σε σχετικές παρεμβάσεις.
Επιπλέον, ενώ η υιοθέτηση στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης και της διαφθοράς αποτελεί αυξανόμενη παγκοσμίως πρακτική, τα κενά μεταξύ των στρατηγικών κύκλων αποτελούν κοινό τόπο, όπου οι στρατηγικές έχουν μερικές φορές λήξει για χρόνια πριν από την ανάπτυξη μιας νέας ή επικαιροποιημένης στρατηγικής (OECD, 2026[2]). Αυτό επηρεάζει την ικανότητα των χωρών να διασφαλίζουν ότι οι μεταρρυθμίσεις κατά της απάτης έχουν εδραιωθεί και αποφέρουν διαρκή αποτελέσματα, καθώς η συνέχιση της στρατηγικής και η μάθηση σε όλους τους στρατηγικούς κύκλους είναι απαραίτητες για την αποτελεσματικότητα των στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης και χρησιμεύουν ως χρήσιμα εργαλεία μεταρρύθμισης – ιδίως λόγω του ταχέως εξελισσόμενου χαρακτήρα της απάτης.
Στο πλαίσιο αυτό, η διασφάλιση της στρατηγικής συνέχειας και της μάθησης με την ενσωμάτωση των αποτελεσμάτων των αξιολογήσεων σε επίπεδο συστήματος σε κάθε επικαιροποίηση μιας στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης αποτελεί κρίσιμο βήμα για να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα των προσπαθειών καταπολέμησης της απάτης. Αυτό περιλαμβάνει τη διασφάλιση ότι οι επικαιροποιήσεις της στρατηγικής τεκμηριώνονται από υψηλούς και διατομεακούς κινδύνους απάτης που εντοπίζονται στις Αξιολογήσεις Κινδύνου Απάτης που διενεργούνται από φορείς υλοποίησης της στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης, οι οποίοι θα πρέπει να συλλέγονται και να ενοποιούνται από τον κεντρικό φορέα που είναι υπεύθυνος για το συντονισμό της στρατηγικής. Η ενοποίηση των δεδομένων από τις Αξιολογήσεις Κινδύνου Απάτης εξοπλίζει επίσης τους επικεφαλής στρατηγικής με πληροφορίες σχετικά με τους υψηλούς κινδύνους απάτης σε συγκεκριμένους τομείς (π.χ. γεωργία, ενέργεια, μεταφορές), οι οποίες θα μπορούσαν να επικαιροποιήσουν ειδικούς ανά τομέα στρατηγικούς στόχους αντιμετώπισης των αναδυόμενων κινδύνων και να αντλήσουν διδάγματα από προγενέστερες κρίσεις. (OECD, 2026[2])
Ο Πίνακας 3.1 περιλαμβάνει βασικά κριτήρια σχετικά με τις πρακτικές αξιολόγησης για τον υπολογισμό του βαθμού κατά τον οποίο οι αξιολογήσεις έχουν επικαιροποιήσει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων για την ανάπτυξη στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης και εξασφαλίζουν διαφανείς και αποτελεσματικές πρακτικές αξιολόγησης, που περιγράφονται από το ΟΟΣΑ ΡΙΙ σχετικά με τις πρακτικές αξιολόγησης (OECD, 2024[3]).
Σημείωση: Ο κατάλογος των κριτηρίων του πίνακα αυτού ανταποκρίνεται στους Δείκτες Δημόσιας Ακεραιότητας του ΟΟΣΑ, Αρχή 3, δείκτης 8.
3.1.1. Πότε απαιτείται επικαιροποίηση;
Μόλις πραγματοποιηθεί μια αξιολόγηση (π.χ. ενδιάμεση ή τελική), υπάρχουν διάφορα ζητήματα που πρέπει να εξετάσει το συντονιστικό όργανο στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης, προκειμένου να καθορίσει εάν η στρατηγική για την καταπολέμηση της απάτης θα πρέπει να επικαιροποιηθεί, καθώς και το είδος και την εμβέλεια της επικαιροποίησης. Η επικαιροποίηση μιας στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης θα μπορούσε να συνεπάγεται την επικαιροποίηση ή την αναθεώρηση των πρωταρχικών και δευτερευόντων στόχων, την προσαρμογή των πόρων διαχείρισης και/ή την προσαρμογή των δεικτών αντικτύπου και αποτελεσμάτων. Το είδος και η εμβέλεια της επικαιροποίησης θα εξαρτηθούν από τα συγκεκριμένα ευρήματα των εκθέσεων παρακολούθησης και αξιολόγησης, καθώς και από εξωτερικούς παράγοντες, όπως διαρθρωτικές, οργανωτικές ή πολιτικές αλλαγές. Οι εκτιμήσεις αυτές περιγράφονται στον Πίνακας 3.2παρακάτω και ένας πιο περιεκτικός κατάλογος περιλαμβάνεται στο παράρτημα Γ με τη μορφή καταλόγου ελέγχου για την επικαιροποίηση των στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης και των σχεδίων δράσης για την υποστήριξη της αξιολόγησης του συντονιστή ΕΣΚΑ/NAFS σχετικά με το κατά πόσο η τρέχουσα στρατηγική ή το σχέδιο δράσης είναι κατάλληλα για το σκοπό που έχει τεθεί.
Σημείωση: Απαντώντας στις ακόλουθες ερωτήσεις, η συντονιστική αρχή της ΕΣΚΑ/NAFS μπορεί να αξιολογήσει εάν απαιτείται επικαιροποίηση της ΕΣΚΑ/NAFS και, εάν ναι, να καθορίσει το είδος και την εμβέλεια της απαιτούμενης αναθεώρησης. Πλήρης περιγραφή του καταλόγου ελέγχου και του επιδιωκόμενου σκοπού του, των χρηστών του, των διασυνδέσεών του με άλλα εργαλεία, καθώς και καθοδήγηση σχετικά με την εφαρμογή και τους περιορισμούς του παρέχεται στο Παράρτημα Γ. Οι ερωτήσεις θα πρέπει να προσαρμόζονται στο εκάστοτε εθνικό πλαίσιο πριν από τη χρήση τους για την επικαιροποίηση μιας ΕΣΚΑ/NAFS
Πηγή: Γραμματεία ΟΟΣΑ.
3.1.2. Επικοινωνία των αποτελεσμάτων των αξιολογήσεων
Η επικοινωνία τόσο με τους εσωτερικούς όσο και με τους εξωτερικούς ενδιαφερόμενους φορείς σχετικά με την πρόοδο και τα αποτελέσματα της στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης καθιστά δυνατή τη λογοδοσία, αυξάνει την αξιοπιστία των προσπαθειών ακεραιότητας και τονώνει τη μελλοντική δράση. Επιπλέον, η προληπτική δημοσιοποίηση πληροφοριών και η διαθεσιμότητα συναφών δεδομένων που σχετίζονται με τη στρατηγική κατά της απάτης μπορούν να αποτελέσουν πρόσθετες πηγές τεκμηρίωσης για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση, ενώ παράλληλα ενισχύουν τον κοινωνικό έλεγχο, την ιχνηλασιμότητα της δημόσιας διαχείρισης και την αναλυτική ικανότητα όσον αφορά τους κινδύνους και τα πρότυπα απάτης. Στο πλαίσιο αυτό, ο φορέας που είναι αρμόδιος για τον συντονισμό της εφαρμογής, την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης (συχνά η AFCOS στα κράτη μέλη της ΕΕ) θα πρέπει να διασφαλίζει ότι τα αποτελέσματα παρακολούθησης και αξιολόγησης επικοινωνούνται με τον δέοντα τρόπο και ότι το σχέδιο δράσης δημοσιοποιείται, για παράδειγμα δημοσιεύοντας εκθέσεις παρακολούθησης και αξιολόγησης σε ειδική ιστοσελίδα που διαχειρίζεται ο κεντρικός φορέας, όπως η ιστοσελίδα AFCOS. Ο Πίνακας 3.3 παρέχει μια επισκόπηση ορισμένων στοιχείων τα οποία ο φορέας που είναι αρμόδιος για τον συντονισμό της εφαρμογής, της παρακολούθησης και της αξιολόγησης της στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης μπορεί να λάβει υπόψη του κατά τη σύνταξη εκθέσεων παρακολούθησης και αξιολόγησης.
Πηγή: Γραμματεία ΟΟΣΑ. Μεταξύ άλλων, ο πίνακας αντλεί πληροφορίες από: (European Commission, 2016[1]); (European Commission, 2022[5]).
Η διασφάλιση της ανεξαρτησίας, της αντικειμενικότητας και των σαφώς καθορισμένων ευθυνών είναι απαραίτητη για την εξασφάλιση της αξιοπιστίας των αποτελεσμάτων της αξιολόγησης. Οι παράγοντες αυτοί είναι ζωτικής σημασίας κατά τον σχεδιασμό και τον προγραμματισμό μελλοντικών στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση των περιορισμών ή των αδυναμιών που εντοπίστηκαν σε προηγούμενες ανάλογες δραστηριότητες. Το Πλαίσιο 3.1 επισημαίνει επιτυχημένα παραδείγματα από χώρες που έχουν χρησιμοποιήσει αξιολογήσεις για την προώθηση της συνοχής των πολιτικών και της συνεχούς διαχρονικής μάθησης.
Ενδιάμεση αξιολόγηση της Εθνικής Στρατηγικής της Βουλγαρίας για την Πρόληψη και την Καταπολέμηση των Παρατυπιών και της Απάτης 2021-2027
Η Διεύθυνση AFCOS της Βουλγαρίας, με την υποστήριξη του ΟΟΣΑ στο πλαίσιο αυτού του έργου Μέσου Τεχνικής Υποστήριξης (TSI), διενήργησε πρόσφατα ενδιάμεση αξιολόγηση της Εθνικής Στρατηγικής για την Πρόληψη και Καταπολέμηση των Παρατυπιών και της Απάτης 2021-2027 (ΕΣΚΑ/NAFS Βουλγαρίας). Η ενδιάμεση αξιολόγηση αφορούσε συλλογή ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων, συγκριτική αξιολόγηση με βάση το Πλαίσιο Δημόσιας Ακεραιότητας του ΟΟΣΑ, καθώς και έρευνες και οργανωμένες συνεντεύξεις με διάφορες αρχές καταπολέμησης της απάτης που εμπλέκονται στην εφαρμογή του βουλγαρικού ΕΣΚΑ/NAFS, όπως διαχειριστικές αρχές, εθνικές υπηρεσίες εσόδων και τελωνείων, ελεγκτικούς φορείς, τον οργανισμό δημόσιων συμβάσεων, την εισαγγελία και φορείς επιβολής του νόμου.
Η ενδιάμεση αξιολόγηση ακολούθησε τα κριτήρια αξιολόγησης ΕΑΒ και καθόρισε μια σειρά συστάσεων για τη βελτίωση του συνολικού πλαισίου διακυβέρνησης και εφαρμογής της βουλγαρικής ΕΣΚΑ/NAFS, καθώς και για την κάλυψη βασικών τομέων προτεραιότητας με τη μορφή επικαιροποιημένων στρατηγικών και επιχειρησιακών στόχων για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των σημερινών και αναδυόμενων κινδύνων απάτης κατά των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ στη Βουλγαρία.
Μετά την ενδιάμεση αξιολόγηση, το Συμβούλιο AFCOS θα εκπονήσει ένα νέο στρατηγικό έγγραφο για την επόμενη προγραμματική περίοδο (2028-2034), το οποίο θα λαμβάνει υπόψη τις σχετικές συστάσεις. Είναι σημαντικό ότι η νέα Βουλγαρική ΕΣΚΑ/NAFS θα περιλαμβάνει μετρήσιμους δείκτες αποτελεσμάτων σε επίπεδο στρατηγικών και επιχειρησιακών στόχων για να εξοπλίσει τη Διεύθυνση AFCOS με τις απαραίτητες πληροφορίες για αποτελεσματική αξιολόγηση του επιπέδου επίτευξης των στόχων της Βουλγαρικής ΕΣΚΑ/NAFS. Τα αποτελέσματα της ενδιάμεσης αξιολόγησης, συμπεριλαμβανομένης της νέας Βουλγαρικής ΕΣΚΑ/NAFS, θα δημοσιευθούν στην ιστοσελίδα της Διεύθυνσης AFCOS.
Ενδιάμεση αξιολόγηση της τομεακής Στρατηγικής Καταπολέμησης της Απάτης της Ελλάδας 2021-2027
Η Ελλάδα υιοθέτησε την πρώτη της στρατηγική καταπολέμησης της απάτης το 2014, η οποία αναπτύχθηκε από τη Γενική Γραμματεία Δημοσίων Επενδύσεων και το Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς (ΕΣΠΑ) μέσω της Ειδικής Υπηρεσίας Θεσμικής Υποστήριξης και Πληροφοριακών Συστημάτων (ΕΥΘΥΠΣ) υπό την Εθνική Αρχή Συντονισμού. Η Ελληνική Στρατηγική Καταπολέμησης της Απάτης, η οποία επικαιροποιήθηκε τον Μάρτιο 2017, καλύπτει δράσεις που υποστηρίζονται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ), το Ταμείο Συνοχής (ΤΣ), το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+ (ΕΚΤ+), το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ) και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας (EΤΘΑΥ). Ως εκ τούτου, η Ελλάδα διαθέτει τομεακή εθνική στρατηγική καταπολέμησης της απάτης και όχι εθνική στρατηγική κατά της απάτης που καλύπτει όλους τους τομείς δαπανών.
Η Ειδική Υπηρεσία Θεσμικής Υποστήριξης και Πληροφοριακών Συστημάτων (ΕΥΘΥΠΣ) στο πλαίσιο της Εθνικής Αρχής Συντονισμού (ΕΑΣ), είναι υπεύθυνη για τον σχεδιασμό και την παρακολούθηση εφαρμογής της Στρατηγικής Καταπολέμησης της Απάτης στο πλαίσιο του συστήματος Διαχείρισης και Ελέγχου. Η ΕΥΘΥΠΣ πραγματοποίησε πρόσφατα ενδιάμεση αξιολόγηση της στρατηγικής της για την καταπολέμηση της απάτης με την υποστήριξη του ΟΟΣΑ στο πλαίσιο αυτού του έργου Μέσου Τεχνικής Υποστήριξης.
Μετά την ενδιάμεση αξιολόγηση, η ΕΥΘΥΠΣ βρίσκεται στη διαδικασία επικαιροποίησης της στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης με βάση τις συστάσεις που διατυπώθηκαν ως αποτέλεσμα της ενδιάμεσης αξιολόγησης. Με την οριοθέτηση των αρμοδιοτήτων των σχετικών φορέων στην αρχιτεκτονική καταπολέμησης της απάτης, τον καθορισμό στρατηγικών στόχων και μέτρων για την εφαρμογή τους και τον σχεδιασμό δεικτών για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της προόδου, η ενδιάμεση αξιολόγηση υποστηρίζει τη δέσμευση της Ελλάδας προς μια συνολική προσέγγιση καταπολέμησης της απάτης. Η ΕΥΘΥΠΣ πραγματοποίησε πρόσφατα συνάντηση με τα μέλη του Δικτύου της για την Καταπολέμηση της Απάτης (45 συμμετέχοντες) για να συζητήσει τις προτάσεις επικαιροποίησης της Στρατηγικής Καταπολέμησης της Απάτης και να καθορίσει τα επόμενα βήματα, διαμορφώνοντας τις αρμοδιότητές της για τη μελλοντική εφαρμογή της στρατηγικής μεταξύ των συμμετεχόντων φορέων.
Πηγή: Έχει εκπονηθεί από τη Γραμματεία του ΟΟΣΑ με βάση Αναλυτικές Εκθέσεις σχετικά με την Αναθεώρηση και τις Συστάσεις για τις Επικαιροποιημένες Εθνικές Στρατηγικές Καταπολέμησης της Απάτης στη Βουλγαρία και την Ελλάδα, (μη δημοσιευμένο).
Συνοψίζοντας, υπάρχουν τρία βασικά στοιχεία που πρέπει να συμπεριληφθούν στα συστήματα αξιολόγησης των στρατηγικών για την καταπολέμηση της απάτης, ώστε να διασφαλιστεί ότι τα αποτελέσματα των αξιολογήσεων εμπνέουν νέα δράση:
Αποτελεσματική επικοινωνία Τα αποτελέσματα των αξιολογήσεων θα πρέπει να κοινοποιούνται με σαφήνεια τόσο στους εσωτερικούς όσο και στους εξωτερικούς ενδιαφερόμενους φορείς. Για παράδειγμα, ο δείκτης PII 3.5 του ΟΟΣΑ σχετικά με την επάρκεια των δομών υλοποίησης και την υποβολή εκθέσεων προβλέπει τη διαβούλευση με φορείς της κοινωνίας των πολιτών και το ευρύτερο κοινό επί των εκθέσεων παρακολούθησης. Ομοίως, το κριτήριο PII 3.8.2 του ΟΟΣΑ αξιολογεί κατά πόσο οι εθνικές αρχές δημοσιεύουν τις εκθέσεις αξιολόγησης στο διαδίκτυ.ο Η κοινοποίηση των αποτελεσμάτων της αξιολόγησης σε διάφορες ομάδες είναι ζωτικής σημασίας για την ενθάρρυνση της συμμετοχής στην λήψη αποφάσεων σχετικά με μελλοντικές δράσεις. Μια συμμετοχική προσέγγιση σε αυτό το στάδιο, που μετράται με το κριτήριο 3.8.3, συνδράμει στην εμφάνιση διαφορετικών προοπτικών σχετικά με τις δράσεις που πρέπει να αναληφθούν. Εάν ένας στόχος παραμένει ανεκπλήρωτος σε έναν συγκεκριμένο τομέα, οι ενδιαφερόμενοι του εν λόγω τομέα ή οι χρήστες των τομεακών υπηρεσιών μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τους παράγοντες που υπονομεύουν την αποτελεσματικότητα και να παρέχουν καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης αυτών των προκλήσεων στο μέλλον.
Μηχανισμοί ανατροφοδότησης για την προώθηση της συμμετοχής. Για την υποστήριξη μιας συμμετοχικής προσέγγισης, οι διεργασίες αξιολόγησης θα πρέπει να περιλαμβάνουν μηχανισμούς επεξεργασίας και ανταπόκρισης στην ανατροφοδότηση των ενδιαφερόμενων μερών (Johnsøn, 2011[6]). Οι μηχανισμοί αυτοί προωθούν τη λογοδοσία για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται τα αποτελέσματα. Οι επίσημοι δίαυλοι ανατροφοδότησης μπορούν να περιλαμβάνουν διαδικασίες ελέγχου, αξιολογήσεις από ομότιμους, σεμινάρια και εργαστήρια (Schütte, 2017[7]). Για να είναι αποτελεσματικοί αυτοί οι μηχανισμοί, χρειάζονται επαρκές προσωπικό, οικονομικούς πόρους και υποστήριξη της ανώτατης διοίκησης (OECD, 2010[8]). Ως εκ τούτου, οι μηχανισμοί ανατροφοδότησης θα πρέπει να ενσωματωθούν στη διεργασία αξιολόγησης και να εγγραφούν αναλόγως στον προϋπολογισμό. Δυστυχώς, αυτοί οι μηχανισμοί συχνά παραβλέπονται στα σχέδια δράσης. Σε μια συγκριτική ανάλυση των 41 Εθνικών Σχεδίων Δράσης Ακεραιότητας (NIACs), διαπιστώθηκε ότι μόνο λίγες χώρες διέθεταν διαύλους δημόσιας ανατροφοδότησης ή συμμετοχικούς μηχανισμούς παρακολούθησης και αξιολόγησης (Pyman, 2017[9]).
Διάθεση σχεδίου απαντήσεων σε ανατροφοδότηση Η αξιοπιστία του συστήματος αξιολόγησης και της ευρύτερης στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης ενισχύεται όταν καταγράφεται συστηματικά η ανατροφοδότηση και διατηρείται η διαφάνεια σχετικά με το κατά πόσο (και πώς) προσαρμόζεται ο σχεδιασμός ή η υλοποίηση της στρατηγικής. Η Εθνική Στρατηγική Δημόσιας Ακεραιότητας της Χιλής, που εγκρίθηκε τον Δεκέμβριο του 2023, αποτελεί παράδειγμα. Αναπτύχθηκε μέσω συμμετοχικής προσέγγισης, ενσωματώνοντας ιδέες από δημόσιες διαβουλεύσεις. Το έγγραφο στρατηγικής περιγράφει λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο ενσωματώθηκαν αυτές οι ιδέες, παρέχοντας διαφάνεια με τη συμμετοχή ακαδημαϊκών φορέων και ΜΚΟ που συμμετέχουν στη διεργασία, ενώ το έγγραφο περιγράφει επίσης το ποσοστό των απαντήσεων σε κάθε ερώτηση έρευνας που διεξήχθη μεταξύ Οκτωβρίου και Νοεμβρίου 2022. (Government of Chile, 2023[10])
Μια προδραστική πολιτική για την αντιμετώπιση των κακών αποτελεσμάτων θα συμβάλει επίσης στην ενίσχυση της αξιοπιστίας και της λογοδοσίας. Στην Κολομβία, για παράδειγμα, όσοι είναι επιφορτισμένοι με την επίτευξη στόχων υποχρεούνται να παρέχουν λεπτομερείς εξηγήσεις όταν δεν επιτυγχάνονται οι στόχοι, οι οποίες δημοσιοποιούνται σε κυβερνητικό ιστότοπο (Mackay, 2007[11]). Για να διασφαλιστεί η λογοδοσία για την εφαρμογή των συστάσεων, θα πρέπει να ελέγχονται οι συμφωνημένες δράσεις παρακολούθησης και οι μεταγενέστερες αξιολογήσεις θα πρέπει να αξιολογούν κατά πόσον εφαρμόστηκαν οι συστάσεις και εάν είχαν τα επιθυμητά αποτελέσματα, καθώς και να επανεξετάζονται οι μηχανισμοί ανατροφοδότησης και ανταπόκρισης που υπάρχουν (Johnsøn, 2011[6]).
3.1.3. Λαμβάνοντας υπόψη τις πιθανές δευτερογενείς επιδράσεις διάχυσης της επικοινωνίας
Τα μηνύματα κατά της απάτης διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο σε διάφορα στάδια του κύκλου ανάπτυξης της στρατηγικής. Η ευαισθητοποίηση των πολιτών και των δημοσίων υπαλλήλων σχετικά με θέματα απάτης και ακεραιότητας μπορεί να συμβάλει στην αύξηση της ζήτησης για τη στρατηγική και να ενθαρρύνει τη συμμετοχή διαφορετικών ενδιαφερόμενων στην ανάπτυξη, την παρακολούθηση και την αξιολόγησή της μέσω διαδικασιών διαβούλευσης και ανατροφοδότησης. Η ευαισθητοποίηση σχετικά με συγκεκριμένες μεθόδους απάτης ή ζητήματα που αφορούν την ακεραιότητα, όπως η διπλή χρηματοδότηση ή η ψευδής δήλωση των κριτηρίων επιλεξιμότητας για την λήψη επιχορηγήσεων, μπορεί επίσης να οδηγήσει στις αλλαγές συμπεριφοράς που επιδιώκει η στρατηγική.
Επιπλέον, όπως ορίζεται στο κεφάλαιο 4 κατωτέρω, η κοινοποίηση των αποτελεσμάτων παρακολούθησης είναι ζωτικής σημασίας για να εξασφαλιστεί ότι οι φορείς υλοποίησης μπορούν να προσδιορίσουν ποιες πτυχές της στρατηγικής για την καταπολέμηση της απάτης λειτουργούν και που απαιτούνται προσαρμογές. Ομοίως, η δημοσιοποίηση των αξιολογήσεων μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη στη διεργασία πολιτικής. Με την πρόσβαση στα αποτελέσματα της αξιολόγησης, οι πολίτες και οι οργανισμοί επιτήρησης μπορούν να δουν όχι μόνο τον θετικό αντίκτυπο των μεταρρυθμίσεων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι υπεύθυνοι διαμόρφωσης πολιτικής αναγνωρίζουν τους περιορισμούς και δεσμεύονται να τους αντιμετωπίσουν σε μελλοντικές ανάλογες δράσεις.
Οι στρατηγικές καταπολέμησης της απάτης θα πρέπει να περιλαμβάνουν σχέδια για την κοινοποίηση των αποτελεσμάτων τόσο της παρακολούθησης όσο και της αξιολόγησης με τρόπο διαφανή, αποτελεσματικό και προσαρμοσμένο σε διαφορετικά ακροατήρια. Μια βασική διάκριση μεταξύ των εκθέσεων παρακολούθησης και αξιολόγησης έγκειται στην περιοδικότητά τους: τα δεδομένα παρακολούθησης πρέπει να επικαιροποιούνται σε τακτική βάση, ενώ οι αξιολογήσεις διεξάγονται σε συγκεκριμένα χρονικά σημεία. Κατά συνέπεια, ενώ οι εκθέσεις παρακολούθησης εξετάζονται συστηματικά από τους ενδιαφερόμενους φορείς που συμμετέχουν στην υλοποίηση της στρατηγικής καταπολέμησης της απάτης, άλλοι παράγοντες (π.χ. θεσμικοί δωρητές ή ευρύ κοινό) είναι πιο πιθανό να συμμετάσχουν σε αξιολογήσεις, οι οποίες δεν είναι τόσο συχνές και πολλές φορές καλύπτονται από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Αυτό καθιστά ακόμη πιο σημαντικό να ληφθούν υπόψη οι πιθανές επιπτώσεις δευτερογενών επιδράσεων κατά την επικοινωνία των αποτελεσμάτων αξιολόγησης. Τα αποτελέσματα αυτά μπορεί να είναι ευεργετικά, καθώς η επίδειξη θετικών αποτελεσμάτων μπορεί να ενισχύσει τη δημόσια ή πολιτική υποστήριξη των προσπαθειών ακεραιότητας (Georgieva-Andonovska, 2016[12]). Για παράδειγμα, η δημοσιοποίηση ελέγχων ή ερευνών για παραβάσεις κανονισμών μπορεί να αποτρέψει μελλοντικές παραβάσεις.
Παρ 'όλα αυτά, η έρευνα δείχνει ότι δεν είναι όλα τα μηνύματα αποτελεσματικά και μπορούν να προκαλέσουν αρνητικές, απρόβλεπτες παρενέργειες εάν δεν γίνει σωστά η διαχείρισή τους. Για παράδειγμα, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι το να λέμε σε άτομα που γνωρίζουν ήδη το ζήτημα ή έχουν ισχυρές απόψεις σχετικά με αυτό ότι η διαφθορά είναι ευρέως διαδεδομένη, ενέχει τον κίνδυνο να δώσει την εντύπωση ότι πολλοί άνθρωποι εμπλέκονται σε αυτήν, κάνοντάς την να φαίνεται πιο αποδεκτή κοινωνικά. Αυτό μπορεί επίσης να υποδηλώνει ότι το πρόβλημα είναι πολύ μεγάλο για να αντιμετωπιστεί, αποθαρρύνοντας ενδεχομένως το προσωπικό της δημόσιας διοίκησης και τους πολίτες από το να αναλάβουν δράση. Αν αντιληφθούν ότι όλοι οι άλλοι συμμετέχουν σε δόλιες πρακτικές, μπορεί να αισθάνονται ότι η ορθολογική επιλογή είναι να ακολουθήσουν το παράδειγμά τους. Επιπλέον, παράγοντες όπως το μέσο που χρησιμοποιείται και η αξιοπιστία του φορέα που μεταφέρει το μήνυμα αποτελούν κρίσιμους προσδιοριστικούς παράγοντες για το κατά πόσο μια εκστρατεία γίνεται θετικά αποδεκτή και μπορεί να προωθήσει αποτελεσματικά την επιδιωκόμενη αλλαγή (Peiffer and Cheeseman, 2023[13]).
Στο πλαίσιο αυτό, είναι σημαντικό να πλαισιώνονται τα αποτελέσματα της αξιολόγησης με τρόπο που να ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών στη διεργασία μεταρρύθμισης. Επιπλέον, η δημιουργία ευαισθητοποίησης σχετικά με τους βρόχους ανατροφοδότησης της λογοδοσίας, όπου οι πολίτες μπορούν να συμμετέχουν ουσιαστικά στις προσπάθειες μεταρρύθμισης, μπορεί να συμβάλει στην πρόληψη ή την αντιμετώπιση της αδιαφορίας των πολιτών. Πρέπει επίσης να επιτευχθεί μια λεπτή ισορροπία κατά την κοινοποίηση αρνητικών αποτελεσμάτων στους εσωτερικούς ενδιαφερόμενους. Τα ανεπαρκή αποτελέσματα θα πρέπει να θεωρούνται ως έκκληση για δράση, αλλά πρέπει να ληφθεί μέριμνα για την αποφυγή της διαπόμπευσης, η οποία θα μπορούσε να ενθαρρύνει τη χειραγώγηση των διεργασιών αξιολόγησης στο μέλλον. Η εστίαση σε γενικούς/συνολικούς στόχους, αντί σε συγκεκριμένους στόχους ή δείκτες, κατά την επικοινωνία της διοίκησης μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο «χειραγώγησης» του συστήματος. Πολλοί από αυτούς τους κινδύνους μπορούν να μετριαστούν μέσω συνεχούς διαλόγου με τους ενδιαφερόμενους και με αποφυγή της επικοινωνίας αόριστων και εκτός πλαισίου πληροφοριών (OECD, 2017[14]).
Στο βιβλίο τους «How-to Guide to Anti-Corruption Messaging», οι Peiffer και Cheeseman περιγράφουν αρκετές βασικές αρχές σχεδιασμού αποτελεσματικών εκστρατειών κατά της διαφθοράς, οι οποίες ισχύουν εξίσου για τις επικοινωνιακές εκστρατείες στρατηγικών καταπολέμησης της απάτης:
Βεβαιωθείτε ότι τα μηνύματα είναι σαφή, συνοπτικά και συνεπή
Αποφύγετε τα «αρνητικά» μηνύματα σχετικά με την έκταση του προβλήματος
Αποφύγετε κατηγορίες ή διαπόμπευση του ακροατηρίου
Χρησιμοποιήστε αξιόπιστα θετικά μηνύματα, όπου είναι δυνατόν
Ωστόσο, οι δύο ερευνητές υπογραμμίζουν ότι δεν υπάρχουν καθολικές λύσεις και τονίζουν τη σημασία προσαρμογής, εστίασης και δοκιμής της επικοινωνίας για ελαχιστοποίηση των κινδύνων διαμόρφωσης αναποτελεσματικών ή αντιπαραγωγικών μηνυμάτων. Τα ευρήματα και οι συστάσεις τους συνοψίζονται στο ακόλουθο σχέδιο εργασίας για την επικοινωνία, μαζί με τα βασικά ερωτήματα που πρέπει να εξεταστούν για κάθε ένα από τα πέντε στάδια:
1. Πως λειτουργεί η ευαισθητοποίηση στη θεωρία αλλαγής σας; Η αλλαγή της στάσης του κοινού θα οδηγήσει στα επιθυμητά αποτελέσματα; Είναι εφικτή η αλλαγή αντιλήψεων στο ευρύ κοινό; Μπορούν τα μηνύματα να συνδυαστούν με αλλαγές πολιτικής ή άλλες εκφράσεις δέσμευσης στην καταπολέμηση της απάτης, ώστε να καταστούν αξιόπιστα;
2. Προσδιορίστε βασικούς στόχους και τον τρόπο με τον οποίο τα μηνύματα μπορούν να ενσωματωθούν σε μια στρατηγική καταπολέμησης της απάτης για να μεγιστοποιηθεί ο αντίκτυπος. Προσδιορίστε το κοινό-στόχο σας και μάθετε ποιες είναι οι πεποιθήσεις του και πώς αισθάνεται σχετικά με τους στόχους της επικοινωνιακής σας εκστρατείας, ώστε να εντοπίσετε θέματα και ζητήματα που το αγγίζουν και συνάδουν με τις αξίες του. Αποφύγετε αρνητικά περιγραφικά μηνύματα και εξετάστε το ενδεχόμενο χρήσης θετικών, αξιόπιστων μηνυμάτων, π.χ. με βάση τη δημόσια αποδοκιμασία της απάτης.
3. Αποφασίστε ποιοι είναι οι άνθρωποι και οι θεσμοί που βρίσκονται σε καλύτερη θέση για να «διαμορφώσουν» και να παραδώσουν το μήνυμα, με βάση την αξιοπιστία τους στο κοινό που θέλετε να προσεγγίσετε. Σκεφτείτε πώς το κοινό σας μπορεί να προσεγγιστεί καλύτερα και ποια είδη μέσων επικοινωνίας είναι τα πιο αποτελεσματικά και ακριβή.
4. Οι ομάδες εστίασης μπορούν να σας βοηθήσουν να ελέγξετε ότι το περιεχόμενο ενός μηνύματος είναι εκείνο που επιθυμείτε. Χρησιμοποιήστε πειραματικές τεχνικές για να ελέγξετε τι αντίκτυπο είναι πιθανότερο να προκαλέσει το μήνυμα στο κοινό στο οποίο εστιάζετε. Επιλέξτε μόνο τα μηνύματα που έχουν αποδείξει θετικά αποτελέσματα.
5. Οργανώστε σχέδιο παρακολούθησης και αξιολόγησης για εκτίμηση του αντικτύπου. Επικοινωνήστε τα μηνύματα σε συνδυασμό με άλλες παρεμβάσεις. Διδαχθείτε από όσα έχουν γίνει σωστά ή λάθος για να επικαιροποιήσετε μελλοντικές εκστρατείες επικοινωνίας μέσω μηνυμάτων.
Σημείωση: Η «καταπολέμηση της διαφθοράς» αντικαταστάθηκε από την «καταπολέμηση της απάτης» από τη Γραμματεία του ΟΟΣΑ για να ενισχυθεί η σαφήνεια του μηνύματος, δεδομένου ότι οι βασικές αρχές εφαρμόζονται στις εκστρατείες κατά της απάτης.
Πηγή: Προσαρμογή από (Peiffer and Cheeseman, 2024[15])
Βιβλιογραφικές Αναφορές
[5] European Commission (2022), 33rd Annual Report on the Protection of the European Union’s financial interests and the Fight against fraud, https://anti-fraud.ec.europa.eu/system/files/2022-09/pif-report-2021_en_0.pdf (accessed on 22 March 2026).
[1] European Commission (2016), Guidelines on National Anti-Fraud Strategies, European Commission, European Anti-Fraud Office (OLAF), https://sfc.ec.europa.eu/sites/default/files/EN-ORI-General%20Guidelines%20on%20National%20Anti-Fraud%20Strategies%20ARES(2016)6943965.pdf (accessed on 15 November 2024).
[12] Georgieva-Andonovska, E. (2016), Monitoring and Evaluation of Anticorruption Action Plans, World Bank, https://documents1.worldbank.org/curated/en/129401593200074880/pdf/Monitoring-and-Evaluation-M-E-of-Anti-Corruption-Action-Plans.pdf (accessed on 22 March 2026).
[10] Government of Chile (2023), Estrategia Nacional de Integridad Pública, Ministerio Secretaría General de la Presidencia, Santiago.
[6] Johnsøn, J. (2011), “How to Monitor and Evaluate Anti-Corruption Agencies: Guidelines for Agencies, Donors, and Evaluators”, U4 Anti-corruption Resource Centre 8, https://www.u4.no/publications/how-to-monitor-and-evaluate-anti-corruption-agencies-guidelines-for-agencies-donors-and-evaluators-2.pdf (accessed on 22 March 2026).
[11] Mackay, K. (2007), How to Build M&E Systems to Support Better Government.
[2] OECD (2026), Anti-Corruption and Integrity Outlook 2026: Harnessing the Integrity Advantage, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/16708b78-en.
[3] OECD (2024), OECD Public Integrity Indicators, https://www.oecd.org/en/topics/public-integrity.html (accessed on 3 April 2025).
[4] OECD (2023), A Strategic Approach to Public Integrity in Hungary: The 2023-25 National Anti-Corruption Strategy and Action Plan, OECD Public Governance Reviews, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/a5461405-en.
[14] OECD (2017), Monitoring and Evaluating Integrity Policies, Working Party of Senior Public Integrity Officials GOV/PGC/INT(2017) Vol. 4, Paris.
[8] OECD (2010), Evaluating Development Co-operation: Summary of Key Norms and Standards. 2nd ed.
[15] Peiffer, C. and N. Cheeseman (2024), A How-to Guide to Anti-Corruption Messaging, Center for International Private Enterprise (CIPE), https://www.cipe.org/resources/a-how-to-guide-to-anti-corruption-messaging/ (accessed on 22 March 2026).
[13] Peiffer, C. and N. Cheeseman (2023), “Message misunderstood: Why raising awareness of corruption can backfire”, U4 Brief, U4 Anti-Corruption Resource Centre, Chr. Michelsen Institute.
[9] Pyman, M. (2017), Research comparing 41 national anti-corruption strategies, Insights and guidance for leaders, https://curbingcorruption.com/wp-content/uploads/2018/07/Pyman-et-al-2017-Research-comparing-41-national-anti-corruption-strategies.pdf (accessed on 12 March 2026).
[7] Schütte, S. (2017), Bespoke monitoring and evaluation of anti-corruption agencies, https://www.u4.no/publications/bespoke-monitoring-and-evaluation-of-anti-corruption-agencies.pdf.