Bu Fəsilin 1.1 bəndində Azərbaycanın hazırkı iqtisadi və siyasi konteksti və Azərbaycanın DM sektorunun icmalı təqdim edilir. Ardınca, həmçinin DM-lərin idarə edilməsinə aid hüquqi və tənzimləyici mühit haqqında məlumat verilir. 1.2 bəndində isə mülkiyyət strukturu və Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin rolu daha geniş şəkildə təsvir edilir və dövlətin mülkiyyət hüquqlarını necə həyata keçirdiyi araşdırılır. Şəffaflıq və məlumatların açıqlanması ilə bağlı ümumi baxış və korporativ idarəetmə tələbləri haqqında ümumi məlumat verilir.
Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi və onun Dövlət müəssisələrində Korporativ İdarəetməyə dair İƏİT icmalı
Qısa məlumat
Azərbaycan Respublikası (bundan sonra – “Azərbaycan”) Cənubi Qafqazda Şərqi Avropa və Qərbi Asiyanın kəsişməsində yerləşən bir ölkədir. O həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub tranzit əlaqələri təklif edir və Xəzər dənizi boyunca 800 kilometr sahil xəttinə malikdir. 2021-ci ilə olan məlumatlara əsasən, Azərbaycan 10,16 milyon əhalisi ilə Cənubi Qafqaz regionunun ən böyük, əhalinin ən sıx məskunlaşdığı və eyni zamanda ən gənc ölkəsidir - belə ki, burada əhalinin 34,8%-nin yaşı 24-dən aşağıdır (World Bank, 2020[1]; State Statistical Committee, 2023[2]). Azərbaycanın 1991-ci ildə Sovet İttifaqından ayrılaraq müstəqillik qazanması ölkənin mərkəzləşdirilmiş planlı iqtisadiyyatdan bazar yönümlü sistemə keçidi ilə müşayiət olunmuşdur (Varani, 2018[3]).
Ölkə inzibati cəhətdən 14 iqtisadi rayona (onlardan biri Naxçıvan Muxtar Respublikasıdır) və səkkizi Naxçıvan bölgəsinə aid olmaqla 69 inzibati rayona bölünür. Paytaxt Bakı şəhəri 12 rayon və 53 bələdiyyədən ibarətdir. Əhalinin təxminən yarısı (53%) şəhərlərdə, digər yarısı isə (47%) kənd yerlərində yaşayır (State Statistical Committee, 2023[2]).
1.1.1. İqtisadi göstəricilər
Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra iqtisadiyyatını planlı iqtisadiyyatdan bazar iqtisadiyyatına çevirmişdir. Keçid prosesinin bir hissəsi olaraq bir çox DM-lər və kolxozlar yenidən qurulmuş və özəlləşdirilmişdir. Özəlləşdirmə çekləri vasitəsi ilə özəlləşdirmə kimi ilkin cəhdlər qismən uğurlu olmuşdur. Mədənçıxarma, nəqliyyat, telekommunikasiya və kommunal xidmətlər kimi bir sıra sektorlarda məhdud özəlləşdirmə müşahidə edilsə də, Azərbaycan Respublikası Hökuməti strateji əhəmiyyəti və gəlir potensialına görə neft və qaz sektoru üzərində əhəmiyyətli nəzarəti qoruyub saxlamışdır. 1990-cı illərin sonlarından başlayaraq qlobal əmtəə bazarı üzrə super tsikl ilə üst-üstə düşən neft hasilatı və ixracının kəskin artması 2005-2008-ci illərdə iqtisadi artımı ikirəqəmli səviyyələrə çatdırdı. İnvestisiyanın, xüsusilə dövlət investisiyasının yüksək səviyyələri ilə birlikdə, adambaşına düşən milli gəlir 2000-ci ildəki 630 ABŞ dolları səviyyəsindən 2022-ci ildə 5 630 ABŞ dolları səviyyəsinə yüksələrək Azərbaycanı aşağı orta-gəlirli ölkədən yuxarı orta-gəlirli ölkəyə çevirdi. Yüksək neft və qaz gəlirləri sosial proqramların maliyyələşdirilməsinə şərait yaratdı və bunun nəticəsində yoxsulluq səviyyəsi 2001-ci ildə əhalinin 49%-dən 2022-ci ildə 5,5%-ə qədər kəskin şəkildə azaldı (State Statistical Committee of Azerbaijan, 2022[4]).
Azərbaycan iqtisadiyyatı 2022-ci ildə ÜDM-in 54%-ni və ixrac gəlirlərinin 90%-ni təşkil edən və dövlət büdcəsinin təxminən 60%-ni formalaşdıran neft və qaz sektorundan asılı olaraq qalırdı (State Statistical Committee, 2023[2]). Bu resurslar 1990-cı illərin sonlarından etibarən ölkənin həyat səviyyəsini kəskin şəkildə artırsa da, Azərbaycan iqtisadiyyatı son 10 il ərzində iqtisadi tənəzzülə səbəb olan 2014-cü ildə neftin qiymətinin düşməsi və COVID-19 pandemiyası kimi çoxsaylı sarsıntılara məruz qalmışdır.
2014-cü ildə neftin qiymətinin kəskin şəkildə aşağı düşməsinə səbəb olan qlobal maliyyə böhranından sonra xarici ticarət balansında müşahidə olunan profisitlər itmiş, xarici kapital daxilolmaları xaricə kapital axını ilə əvəzlənmiş, protsiklik fiskal siyasət sərtləşdirilmiş, Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) isə ehtiyatlarının üçdə-ikisini ABŞ dollarına nisbətdə de-fakto sabit məzənnəni saxlamaq üçün xərcləmişdi. Buna baxmayaraq, 2015-ci ildə milli valyuta iki dəfə devalvasiyaya məruz qaldı və dəyərinin yarısını itirdi. Bunlar maliyyə sektorunda kredit məhdudiyyəti və bank böhranı ilə müşayiət edildi (World Bank, 2022[5]).
2016-cı ildəki tənəzzül bank sektorunda problemli məqamları daha da aşkara çıxardı. Sektor devalvasiya və problemli kreditlərin artımından sonra depozit axını və sürətli dollarlaşma şoklarına tab gətirməyə hazır deyildi. Bir sıra banklar kapital həcminin azalması ilə üzləşdi və bu kredit itkilərini qarşılamaq üçün kifayət etmədi. Bu təkanlar bir neçə bankın bağlanmasına səbəb oldu; 2015-2016-cı illərdə 13 bankın lisenziyası ləğv edildi. Ölkənin ən böyük bankı, dövlət müəssisəsi olan Azərbaycan Beynəlxalq Bankının (ABB) 3,3 milyard ABŞ dolları həcmində xarici borcu restrukturizasiya edildi və bank 352,9 mln. ABŞ dolları həcmində kapital qoyuluşu əldə etdi. Bu, həmçinin digər bir dövlət müəssisəsi olan “Aqrarkredit”ə (ABB-nin qeyri-işlək aktivlərinin idarəedicisinə çevrilən bank olmayan kredit təşkilatı) 8,2 milyard ABŞ dolları məbləğində vəsaitin köçürülməsi ilə nəticələndi (World Bank, 2022[5]). 2018-2019-cu illərdə, ləng templə də olsa, əlverişli ticarət şərtləri və sabit neft hasilatı nəticəsində iqtisadiyyat bərpa olunmağa başladı.
Pandemiya Azərbaycanın ÜDM-nin 2020-ci ildə yenidən 4,3% azalmasına səbəb oldu. Ümumilikdə, 2021-ci ilin yayına qədər pandemiyadan əvvəl qeydiyyatdan keçmiş şirkətlərin 5,7%-i daimi şəkildə bağlandı. 2020-ci ilin birinci yarısında xarici ticarət dövriyyəsi 21,2%, idxal 42,8%, ixrac isə 6,1% azalmışdır (OECD, 2022[6]). İqtisadiyyat 2021 və 2022-ci illərdə, əsasən, neft və qaz qiymətlərindəki kəskin artım nəticəsində, habelə xidmət sahəsində və istehsalatda müşahidə edilən canlanma ilə möhkəmlənərək özünü nəzərəçarpan dərəcədə bərpa etdi.
Azərbaycanın Cənubi Qafqaz regionundakı strateji mövqeyi, zəngin və asanlıqla əldə edilə bilən enerji resursları və yaxşı qurulmuş nəqliyyat infrastrukturu ölkənin iqtisadi inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etməyə davam edəcəkdir. Ölkə ərazisində yerləşən enerji aktivləri və transmilli boru kəmərləri qlobal enerji bazarlarında strateji aktuallığı qoruyub saxlamış, habelə Ukraynanın Rusiya tərəfindən tammiqyaslı işğalı nəticəsində davam edən enerji böhranı kimi hadisələrdən qaynaqlanan qlobal enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar, geosiyasi mülahizələr və prioritetlər fonunda cari enerji mənzərəsində əlavə aktuallıq qazanmışdır.
Mənbə: Dünya Bankı (2023), Azərbaycan: əsas göstəricilər, https://www.worldbank.org/en/data/datatopics/aspire/country/azerbaijan.
1.1.2. Hökumət
12 noyabr 1995-ci il tarixində qəbul edilmiş Konstitusiyada müəyyən edildiyi kimi Azərbaycan Prezident Respublikasıdır. Konstitusiya hakimiyyət bölgüsünü təsbit edir: qanunvericilik hakimiyyəti Milli Məclisə (bir palatalı milli parlamentə) məxsusdur, Prezident icra hakimiyyətinə rəhbərlik edir, məhkəmələr isə məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirirlər. Prezident dövlətin və icra hakimiyyətinin başçısıdır və yeddi il müddətinə seçilir – sonuncu seçkilər 2024-cü ilin fevralında keçirilmişdir. Prezidentə Birinci vitse-prezident və Baş nazir dəstək verir. Baş nazirin rəhbərlik etdiyi Nazirlər Kabineti prezidentə xidmət edən ali icra hakimiyyəti orqanıdır. Sonuncu (7-ci) Milli Məclis 2024-cü ilin sentyabrında keçirilmiş və hakim partiyanın mandatların əksəriyyətini qazandığı seçkilərdən sonra formalaşmışdır.
1.1.3. Qanunvericilik sistemi
Azərbaycanda mülki hüquq sistemi tətbiq edilir və Konstitusiya ölkədə ən yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir. Bundan əlavə, hüquq sisteminə referendumla qəbul edilmiş aktlar, qanunlar, fərmanlar, Nazirlər Kabinetinin qərarları, mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları daxildir. Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr daxili qanunvericilik sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi tanınır, Konstitusiya və referendum yolu ilə qəbul edilmiş aktlar istisna olmaqla, milli hüquqi aktlarla ziddiyyət təşkil etdikdə daha yüksək iyerarxik statusa malik olur.
Məhkəmə sistemi Konstitusiya Məhkəməsi, Ali Məhkəmə, apellyasiya məhkəmələri, ixtisaslaşmış və ümumi məhkəmələrdən ibarətdir. Prezident, Milli Məclis, Nazirlər Kabineti, Ali Məhkəmə və Prokurorluq Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə hüquqi aktların ölkə Konstitusiyasına və daha yüksək səviyyəli normativ-hüquqi aktlara uyğunluğunun yoxlanılmasını təklif edə bilər.1
1.1.4. Biznes və investisiya mühiti
Azərbaycan 2015-ci ildəki iqtisadi böhrandan sonra Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin (KOBİA) yaradılması ilə fəaliyyət və tənzimləmə mühitində islahatlar apararaq və şirkətlərin inkişafı üçün institusional dəstəyi gücləndirərək biznes mühitinin yaxşılaşdırılmasında mühüm irəliləyişə nail oldu (OECD, 2022[6]). 2016-2020-ci illər üçün KOB Yol Xəritəsi çərçivəsində hökumət inzibati prosedurları sadələşdirmiş, elektron hökumət xidmətlərini genişləndirmiş, habelə startaplar və fərdi sahibkarlar üçün vergi güzəştləri tətbiq etmişdir. İƏİT-nin Şərq Tərəfdaşlığı Ölkələri üçün KOB Siyasəti İndeksinin 2024-cü il buraxılışında Azərbaycan qiymətləndirilən 12 siyasət ölçüsündən doqquzu üzrə, ilk növbədə, KOB-ların beynəlxalqlaşdırılması, KOB bacarıqları və biznesə dəstək xidmətləri sahələrində yüksəlişə nail olmuşdur. Sahibkarlığın öyrənilməsi və qadınların sahibkarlıq fəaliyyəti, KOB-ların əməliyyat mühiti və innovasiya siyasəti ilə bağlı problemlər hələ də qalmaqdadır (OECD, 2024[7]).
Azərbaycan “Transparency International” təşkilatının 2023-cü il üzrə Korrupsiya Qavrama İndeksində 180 ölkə arasında 154-cü yeri tutmuşdur (Transparency International, 2023[8]). Azərbaycanın neft-qaz sektoru 2021-ci il üzrə Təbii Resursların İdarə Edilməsi İndeksində 100 baldan 56 bal toplayıb.2 Ölkənin sektordan dəyər yaratma qabiliyyəti və onun ümumi əlverişli mühiti pisləşmişdir, lakin "Transparency International"ın 2022-ci ildəki son icmalından sonra gəlirlərin idarə edilməsi göstəriciləri yaxşılaşmışdır ki, bu da ölkənin ümumi nəticəsini 9 xal artırmışdır.
Xarici investorların və Azərbaycan müəssisələrinin iştirakı ilə yaranan hüquqi mübahisələr yerli məhkəmələrdə, yaxud müvafiq hallarda beynəlxalq arbitraj orqanlarında həll edilə bilər. Hüquqi mübahisələrin həlli üçün nisbətən güclü qanunvericilik bazasının mövcud olmasına baxmayaraq3, xarici investorlar və biznes subyektləri Azərbaycanda məhkəmə proseslərinin etibarlılığı və müstəqilliyi ilə bağlı problemlərin olduğunu bildirirlər. Problemlər xüsusilə “xarici investor və ya ticarət müəssisəsinin uğurlu fəaliyyəti yaxşı əlaqələri olan və ya nüfuzlu şəxslərin maraqlarını təhdid etdikdə” yarana bilər (U.S. Department of State, 2022[9]). İƏİT-nin yenicə dərc etdiyi hesabata əsasən, ölkədə məhkəmə müstəqilliyinin təmin edilməsi aşağı səviyyədədir (OECD, 2024[7]). Hesabatda həmçinin qeyd edilir ki, əsas sahələrdə maraqların toqquşmasının idarə edilməsi və qarşısının alınması üçün hüquqi baza yetərli deyil. “Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında” Qanun fərdlərə korrupsiya barədə məlumat verməyə imkan versə də, qanun pozuntusu barədə məlumat verənlər üçün hərtərəfli müdafiə sistemi mövcud deyil (OECD, 2024[7]).
1.1.5. Kapital və maliyyə bazarları və bank sektoru
Bakı Fond Birjası (BFB) 1997-ci ildə yaradılıb və Azərbaycanın əsas fond birjasıdır. BFB qapalı səhmdar cəmiyyəti (QSC) şəklində təşkil olunub və ilk treydinq əməliyyatını 2000-ci ildə icra edib. BFB-nin 20 səhmdarı var və onun dövlət tənzimləyici orqanı Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankıdır (AMB). BFB 2004-cü ildə korporativ istiqrazların, 2014-cü ilin martında törəmə maliyyə alətlərinin, 2016-cı ilin oktyabrından isə SOCAR istiqrazlarının ticarətinə başlayıb. BFB Dövlət Qısamüddətli İstiqrazlarının (DQİ) və beş ildən yeddi ilədək tədavül müddəti olan istiqrazların (Maliyyə Nazirliyi tərəfindən buraxılmış), adi səhmlərin (əsasən, özəlləşdirilmiş keçmiş DM-lər tərəfindən buraxılmış) və xarici valyutada fyuçerslərin və korporativ qiymətli kağızların ticarətini həyata keçirir. BFB həmçinin dövlət qiymətli kağızlarının ilkin və təkrar bazarlarda ticarət səlahiyyəti olan yeganə qurumdur4. O, iki listinq seqmentinə, o cümlədən daha yüksək korporativ idarəetmə standartlarına malik iri emitentlər üçün premium seqmentinə (1,47 mln. ABŞ dolları və yuxarı)5 malikdir və bu seqmentlər altında dövlət qiymətli kağızlarının alqı-satqısı da həyata keçirilir; o, eləcə də kiçik emitentlər üçün daha yumşaq şərtləri olan standart seqmentə malikdir. Bir neçə DM BFB-də ticarət üçün borc və ya kapital alətləri buraxmış və 2024-cü ilin fevralına qədər 24 şirkət siyahıya alınmışdır. 2022-ci ildə BFB-də qiymətli kağızlar üzrə ticarət dövriyyəsinin ümumi həcmi 8,8 milyard ABŞ dolları təşkil etmişdir.
BFB-nin hədəfi beynəlxalq investisiyaları cəlb etmək üçün birjanın rolunu dəyişdirmək və listinqlərin keyfiyyətini artırmaqdır. Bunun üçün birja həm də maliyyə bazarının tənzimləyicisi olan AMB ilə işləyir. Mərkəzi Bank emissiya prospektini, maliyyə hesabatlarını, strategiya ilə bağlı sənədləri və xüsusi qiymətli kağızların buraxılışını BFB-yə açıqlamazdan əvvəl təsdiq edir. BFB kiçik investisiyaları asanlaşdırmaq üçün investisiya üzrə mobil proqram təminatı yaratmaq üzərində işləyir. Hazırda investorların əksəriyyəti yerli institusional investorlardır.
Maliyyə bazarlarına nəzarət bir sıra institusional dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Azərbaycan 2016-cı ildə maliyyə təşkilatlarına nəzarət və makroprudensial siyasətin tətbiqi üzrə səlahiyyəti Mərkəzi Bankdan alaraq yeni yaradılmış Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasına (FİMSA) vermiş, lakin 2020-ci ildə bu funksiyalar yenidən Mərkəzi Banka qaytarılmışdır (IMF, 2022[10]). FİMSA o vaxtdan etibarən Azərbaycan üçün maliyyə tənzimləmə orqanı kimi fəaliyyət göstərmir. Maliyyə institutları üçün tənzimləmə ilə yanaşı, sığorta və səhm bazarlarının tənzimlənməsi də AMB-yə qaytarılıb.
Azərbaycanın maliyyə sektorunda sektorun ümumi aktivlərinin təxminən 95%-nə sahib olan banklar üstün mövqeyə malikdir. Daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, 2016-cı ildə bir çox bankların lisenziyaları ləğv edilmişdir. Ən böyük dövlət bankı olan ABB 2017-ci ildə islahatlar və restrukturizasiya həyata keçirmiş və bankın özəlləşdirmə planı üzrə ilkin müzakirələr başlanmışdır. 2017-ci ildə əmanətlərin sığortalanması fondunu bank ləğvedicisi kimi təyin etmək üçün banklar haqqında qanunlara düzəlişlər edilmiş, FİMSA isə müflis banklar üçün bankların yenidən təşkili üzrə hüquqi baza yaratmışdır. Mərkəzi Bankın maliyyə bazarlarına nəzarəti FİMSA-dan təhvil almasından sonra 2020-ci ildə daha dörd bank bağlanmışdır (IMF, 2022[10]).
2022-ci ildə fond birjasında siyahıların yerləşdirilməsi və yerli kapital bazarlarının inkişafına təkan vermək üçün əlverişli vergi mühitinin yaradılması məqsədilə Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər edilib. Tənzimlənən bazarda kütləvi təklif olunan və satılan səhm və istiqrazlar üzrə ödənilən dividendlər, diskontlar və faiz gəlirləri 5 il müddətinə vergidən azad edilib. Digər qeyd olunan məqsəd istiqrazlar üzrə diskont və faizlərdən gəlir vergisi bəyannaməsini təmin etməkdir ki, bu da investorların kapital bazarında aktiv iştirakını stimullaşdıra bilər.
1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutundan sonra Azərbaycanın hakimiyyət orqanları bazar iqtisadiyyatının təşkilini qarşısına məqsəd qoymuş və bu məqsədin tərkib hissəsi kimi dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi siyasətini həyata keçirmişdir. Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk onilliyi ərzində kiçik DM-lərin özəlləşdirilməsi sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişə nail olunmuş, 2000-ci illərdə isə iri müəssisələrin özəlləşdirilməsi həyata keçirilmişdir. 2024-cü ildə dövlət enerji, telekommunikasiya, infrastruktur və kommunal sektorlarında üstün mövqeyə malikdir. Hökumət bu sektorların bir çoxunda DM-lərin korporativ idarəetməsini təkmilləşdirmək, müəssisələrin yenidən qurulması, onların maliyyə sağlamlığının qiymətləndirilməsi, özəlləşdirmə planları əsasında potensial investorların müəyyən edilməsi və dövlət nəzarətində qalmalı olan əsas fəaliyyətlərin müəyyən edilməsi məqsədilə 2020-ci ildə Azərbaycan İnvestisiya Holdinqini (AİH) təsis etmişdir (Qrafa 1.1) 2023-cü ilin avqust ayında Prezident AİH-in bəzi Portfel şirkətlərinin də cəlb olunduğu bir sıra əsas DM-nin özəlləşdirmə siyahısını müəyyən edən sərəncam imzalamışdır.
7 avqust 2020-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti dövlətin tam və ya qismi mülkiyyətçisi olduğu, Azərbaycanın iqtisadi və strateji cəhətdən ən əhəmiyyətli müəssisələrini əhatə edən ümumi idarəetmə strukturu kimi AİH-in yaradılması haqqında fərman imzalamışdır. Holdinq Mülki Məcəlləyə əsasən publik hüquqi şəxs kimi yaradılmışdır. 2024-cü ildə AİH-in portfeli 12 DM-dən ibarətdir və əlavə DM-lərin daxil edilməsi barədə potensial planlar mövcuddur (həmçinin bax: 2-ci Fəsil). “Holdinq” adlandırılmasına baxmayaraq, 12 DM-nin səhmləri AİH-ə verilməmişdir. Buna görə də 12 DM-nin səhmlərinin mülkiyyət hüququ ilk növbədə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinə məxsusdur.6 AİH Prezident tərəfindən ona həvalə edilmiş idarəetmə hüquqları ilə portfelin əlaqələndirici orqanı olaraq qalır.
AİH Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına, Azərbaycanın təsdiq etdiyi beynəlxalq müqavilələrə, milli qanunlara, Prezidentin Fərman və Sərəncamlarına, Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarına və digər müvafiq hüquqi aktlara riayət edir. AİH fəaliyyət göstərdiyi ilk üç il ərzində dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşdirilmişdir: 2021-ci ildə 13 mln. manat (Azərbaycan manatı) (7,6 mln. ABŞ dolları), 2022-ci ildə 9 mln. manat (5,3 miln. ABŞ dolları), 2023-cü ildə 9 mln. manat (5,3 mln. ABŞ dolları). AİH-in təsis edilməsi haqqında fərmanda qeyd olunur ki, fəaliyyətinin dördüncü ilindən etibarən AİH, holdinq büdcə ehtiyaclarının qarşılanması məqsədi ilə Portfel şirkətlərinin illik xalis mənfəətinin 20%-ni almaq hüququna malikdir.7 Qeyd edilməlidir ki, AİH PŞ-lərin səhmdarı olmadığı üçün ödəniş dividend hesab edilməyəcək. AİH mandatının bir hissəsi olaraq dividend və ya ekvivalenti olan kapital bölgüsü siyasəti və proseduru hazırladığını bəyan etmişdir. Bu icmal hazırlanarkən qeyd edilən siyasət sənədinin layihəsi təhlil edilmək üçün mövcud deyildi.
AİH-in Nizamnaməsi həm təyin edilmiş islahatlara, həm də onun üzərinə götürə biləcəyi fəaliyyətlərə aydınlıq gətirir. İqtisadi səmərəliliyin artırılmasına əlavə olaraq, Nizamnamədə qeyd edilir ki, AİH dövlət siyasətinin hazırlanması və qüvvəyə minməsində, habelə səlahiyyətli dövlət orqanları ilə əməkdaşlığın davam etdirilməsində, investisiyaların cəlb olunmasında, dövlət-özəl tərəfdaşlığının qurulmasında, əsas səmərəlilik göstəricilərinin (ƏSG) monitorinqində və DM-lərin özəlləşdirməyə hazırlığının təmin edilməsində iştirak edəcəkdir. AİH-in roluna dövlət müəssisələrinin qlobal rəqabət qabiliyyətinin daha da artırılması və dövlət investisiyalarından səmərəli istifadənin təmin edilməsi daxildir. PŞ-lər haqqında Prezidentin ayrı-ayrı Fərmanlarına uyğun olaraq, AİH:
nizamnamə kapitalının miqdarını müəyyən etməklə DM-in nizamnaməsini və strukturunu təsdiq edir;
DM-nin illik hesabatlarını, maliyyə hesabatlarını, mənfəət və zərər bölgüsünü təsdiq edir;
Azərbaycan Prezidentinin müəyyən etdiyi hallarda DM-nin idarəetmə orqanının üzvlərini, o cümlədən onun Sədrini vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edir;
DM-nin dividend siyasətini təsdiq edir;
DM-nin qiymətli kağızlarının buraxılması haqqında qərar qəbul edir.
Mənbə: AIH (2023), İƏİT-nin sorğusuna AİH-in təqdim etdiyi sənədlər, https://aih.gov.az/about/charter?lang=en.
1.2.1. DM-lərin sayı və təşkilati-hüquqi formaları
Azərbaycan qanunvericiliyi “Büdcə sistemi haqqında” Qanuna əsasən DM anlayışını “paylarının (səhmlərinin) 51 və daha artıq faizi birbaşa və ya dolayısı ilə dövlətə məxsus olan müəssisə” kimi müəyyən edir.8
DM-lərin təşkilati-hüquqi formalarını publik və özəl formalara bölmək olar. DM-lərin dövlət təşkilati-hüquqi formalarına bəzi hallarda “dövlət qurumları” və ya “publik hüquqi şəxslər” daxil ola bilər. Bu qurumlar tam şəkildə hökumətə məxsusdur. Onlara hökumət tərəfindən nəzarət olunur və onlar adətən təhsil, səhiyyə və tədqiqat kimi ictimai məqsədlərə xidmət edir. Bununla belə, istisna edilmir ki, bu qurumlar həm də kommersiya xarakteri daşıyan və mənfəət gətirən iqtisadi fəaliyyətlərlə məşğul ola bilərlər. Publik hüquqi şəxslərin fəaliyyəti 2015-ci ildə qəbul edilmiş “Publik hüquqi şəxslər haqqında” Qanunla tənzimlənir.9 Qanun publik hüquqi şəxsi dövlət və ya bələdiyyə adından yaradılan, ümumrespublika və (və ya) ictimai əhəmiyyət daşıyan fəaliyyətlə məşğul olan, dövlət və bələdiyyə orqanı olmayan təşkilat kimi müəyyən edir.10 Qanunun 3-cü maddəsində publik hüquqi şəxslərin sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul ola biləcəyi nəzərdə tutulur.
Azərbaycanda DM-lər üçün ən çox yayılmış özəl təşkilati-hüquqi formalar aşağıdakılardır:
Səhmdar Cəmiyyəti (SC): hökumətin adətən nəzarət payına malik olduğu kommersiya xarakterli hüquqi şəxs hesab olunur. Səhmlərin sahibi mövcud səhmdarların razılığı olmadan səhmləri başqalarına özgəninkiləşdirə bilərsə, açıq (ASC), səhmlər mövcud səhmdarlar və əvvəlcədən müəyyən edilmiş şəxslər arasında bölüşdürülürsə, qapalı (QSC) kateqoriyasına aid edilir.
Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət (MMC): sahibləri üçün məhdud məsuliyyətlə xarakterizə olunan bir qurumdur. MMC, bir və ya bir neçə səhmdar (iştirakçı) tərəfindən yaradılmış və səhmlərə bölünmüş kommersiya qurumu hesab olunur. Bu müəssisələr istehsal və xidmət sahələri daxil olmaqla, müxtəlif sektorlarda iştirak edir.
2000-ci ildən bəri DM-lərin əksəriyyəti korporativləşərək SC-lərə çevrilmişdir. Bununla belə, bəzi DM-lər Azərbaycan Mülki Məcəlləsində sadalanan müəyyən təşkilati-hüquqi formaya (şirkətin nizamnaməsində və ya rəsmi adında) malik deyillər. Bunlara bir neçə istehsalat birliyi (Sovet sistemindən qalan formada) və tam şəkildə dövlətə məxsus olan bir DM – SOCAR daxildir.11
Təşkilati-hüquqi formalara əlavə olaraq, DM-lər ictimai əhəmiyyətli funksiyaları yerinə yetirən hüquqi şəxs kimi təsnif edilə bilər. Bunlar gəlir, məşğulluq və balansın yekun məbləği ilə ölçülən, ölkənin iqtisadi fəaliyyətində əhəmiyyətli rol oynayan və qanunla daha sərt korporativ idarəetmə tələblərinə tabe olan dövlət və ya özəl şirkətlərdir12.
İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən verilən məlumata görə, 2022-ci ilin sonuna 2165 dövlət nəzarətində olan kommersiya subyekti (10 faiz və daha çox dövlət payı olan) və daha 454 publik hüquqi şəxs vergi orqanlarında qeydiyyata alınmışdır.13 Bu vergi eyniləşdirmə nömrələrinə sahib olan qeydiyyatdan keçmiş müəssisələrin ümumi sayına uyğun gəlir. Qeyd olunur ki, əsas müəssisələr törəmə müəssisələrlə birlikdə siyahıya alına bilər ki, bu da ümumi saya təsir göstərə bilər.
DM-lərdən Prezident və Nazirlər Kabinetinin fərmanları və ya məsul dövlət qurumlarının konkret aktları (məsələn, səhm emitentləri ilə bağlı Mərkəzi Bankın aktları) ilə yanaşı, Mülki Məcəllə və qüvvədə olan digər qanunlara riayət etmək tələb olunur. Azərbaycanda şirkətlər haqqında ayrıca normativ-hüquqi akt və ya qanun yoxdur.
1.2.2. DM-lərin iqtisadiyyatdakı payı
DM-lərin portfeli haqqında tam və ya ictimaiyyətə açıq məlumatların çatışmazlığını nəzərə alaraq, ümumi DM sektorunun ölçüsünü təxmin etmək çətindir. Dünya Bankının hesablamalarına görə, 2022-ci ildə onların daxili gəlirləri ÜDM-in təxminən 40%-i səviyyəsində təxmin edilir ki, bu da dünya üzrə 15%-lik orta göstəricidən xeyli yüksəkdir.14
Dünya Bankı 2022-ci ildə DM-lərin ÜDM-ə təxmini əlavə dəyərini 4,3 milyard ABŞ dolları (və ya 5,9%) olaraq hesablamışdır ki, həmin məbləğ 2020-ci ildə 3,3 milyard ABŞ dolları (və ya 8,4%) olmuşdur.15 DM-lərə edilən subsidiyalar 2020-ci ildəki 246 mln. ABŞ dolları həcmindən təxminən 70% artaraq 2022-ci ildə 410 mln. ABŞ dollarına çatmışdır.16 Həmin dövr üçün dövlət büdcəsindən ayrılan subsidiyaların ümumi dövlət büdcəsindəki xüsusi çəkisi 39%-dən 50%-ə yüksəlmişdir.17 Hakimiyyət orqanlarında bütövlükdə DM portfelinə dair dəqiq məşğulluq rəqəmləri olmasa da, məşğulluq statistikasını müşahidə etməklə qiymətləndirmə aparıla bilər. DM-lərin böyük üstünlük təşkil etdiyi sektorlara aid məşğulluq statistikası göstərir ki, bu qurumlar mühüm işəgötürən təşkilatlar olaraq qalır və 360 000 iş yerini təmin edir ki, bu da ölkədəki ümumi rəsmi məşğulluğun beşdə birini təşkil edir.18 Bu metodologiyaya əsasən, DM-lərdə ümumi məşğulluq səviyyəsi 2020-ci ildəki 21,6%-dən 2022-ci ildə 20,7%-ə qədər azalmışdır.19
Mənbə: Dünya Bankının Hesablama Palatasının təqdim etdiyi məlumatlara uyğunlaşdırılmış təhlili.
AİH-in portfeli ümumi DM portfelinin bir hissəsini əhatə etsə də, əsasən iqtisadi cəhətdən ən mühüm DM-lərdən ibarətdir və xüsusən də milli neft və qaz şirkəti olan SOCAR-ı qeyd etmək lazımdır. Şəkil 1.2 AİH-in Portfel şirkətlərində ümumi ştat vahidlərinin payını göstərir. SOCAR, ADY və ASCO AİH-in Portfel şirkətləri arasında ən yüksək məşğulluq göstəricilərinə malikdir (Şəkil 1.2).
AİH bütünlüklə Azərbaycan Respublikası Hökumətinə məxsus olan, 12 dövlət müəssisəsindən ibarət portfelə nəzarəti həyata keçirən idarəedici orqan kimi fəaliyyət göstərən publik hüquqi şəxs kimi yaradılmışdır. Bu PŞ-lərin bir neçəsinin çoxlu sayda törəmə müəssisələri var, məsələn, ASCO (13 müəssisə), ADY (14 müəssisə) və SOCAR (107 müəssisə).20 Dövlətin səhm sayına görə əsas mülkiyyətçi olaraq qaldığı ABB və ATB-dən başqa, AİH-in portfelində olan digər şirkətlər tamamilə Azərbaycan Respublikası Hökumətinə məxsusdur. Prezidentin 2024-cü ilin yanvar ayında imzaladığı 2459 nömrəli fərmana əsasən, AİH-in tabeliyində olan kiçik sığorta şirkəti “Azərsığorta” ləğvetmə prosesinə cəlb edilmişdir. Bu səbəbdən "Azərsığorta" müvafiq hallarda bu hesabatdakı təhlillərdən çıxarılmamışdır.
Qeyd: İƏİT-nin rəqəmləri qeyri-kənd təsərrüfatı sektorunda məşğulluq üzrə İƏİT-nin İllik İşçi Qüvvəsi Statistikasına (2017) əsaslanır.
Mənbə: İƏİT-nin sorğusuna AİH-in təqdim etdiyi sənədlər. İƏİT (2017), Dövlət Müəssisələrinin ölçüsü və sektorlar üzrə bölgüsü, https://doi.org/10.1787/9789264280663-en.
1.2.3. DM-lərin sektorlar üzrə bölgüsü
Ümumilikdə DM sektoru
DM-lər istehlakçılara nəqliyyat, enerji, təbii ehtiyatlar və kommunal xidmətlər kimi aparıcı sektorlarda mal və xidmətlər təqdim etməklə Azərbaycan iqtisadiyyatında əhəmiyyətli rol oynayır (World Bank, 2022[5]). Bir çox DM-lər maliyyə, istehsal, pərakəndə satış, turizm/otelçilik və daşınmaz əmlak kimi iqtisadiyyatın liberallaşdırılmış sektorlarında özəl sektorla (potensial) rəqabət aparır.
AİH-in Portfel şirkətləri
Qeyd: Sektor təsnifatı AİH-in təsnifatlarından fərqli ola bilər.
Mənbə: İƏİT-nin sorğusuna AİH-in təqdim etdiyi sənədlər
1.2.4. DM-lərin əməliyyat göstəriciləri
Ümumilikdə DM sektorunun məhsuldarlığı
Azərbaycanda DM-lərin fəaliyyəti ilə bağlı aparılan araşdırmaların nəticəsi göstərir ki, DM-lər özəl sektora nisbətən zəif fəaliyyət göstərməyə meyillidirlər, lakin ümumi mənzərə tamamilə vahid deyil.. Asiya İnkişaf Bankının (AİB) ölkənin 14 ən böyük DM-i ilə bağlı araşdırması nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, 2013-2017-ci illər arasında DM-lərdə aşağı məhsuldarlıq il üzrə ÜDM-in 4,2%-i həddində orta səmərəlilik itkisinə bərabərdir (Hashima and Kadyrov, 2017[11]). Dünya Bankının 2017-ci ildə apardığı araşdırma Azərbaycanda DM-lərin idarə edilməsi və hesabatlılığının əlavə problemlərini aşkarlamışdır. Araşdırmada aydın mülkiyyət siyasətinin olmaması, mülkiyyət funksiyasının icrasındakı boşluqlar, zəif korporativ idarəetmə və DM-lərin əməliyyatlarının mənfi xalis nəticələri qeyd edilmişdir (World Bank, 2022[5]).
Maliyyə Nazirliyinin hazırda bu cür planlar üzərində işləməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda DM-lərin maliyyə itkilərinin fiskal təsiri hərtərəfli şəkildə tərtib olunmamışdır. DM-lər ilə bağlı fiskal risklərin idarə edilməsi maliyyə sabitliyinin qorunması və dövlət maliyyəsinə gözlənilməz təsirlərin qarşısının alınması üçün səlahiyyətli orqanlar tərəfindən vacib hesab edilir, xüsusən də dövlət bank sektorunun xilas edilməsinə səbəb olan 2015-ci il bank böhranı nəzərə alınmaqla.
DM-lərə təyin edilmiş ictimai siyasət məqsədlərindən irəli gələn mənfəətdən zərərə qədər fəaliyyətlər arasında çarpaz subsidiyaya dair məlumat olmasa da, (World Bank, 2022[5]) DM-lər hələ də istehsal amillərinə, xüsusən də dövlət büdcəsi subsidiyalarına güzəştli çıxış formasında dövlət dəstəyindən faydalana bilərlər. Azərbaycanın Dövlət İnvestisiya Proqramının mühüm hissəsini DM-lər yerinə yetirdiyi üçün onlar dövlət mülkiyyətçisindən böyük kapital qoyuluşu alırlar.21
AİH-in DM portfelinin məhsuldarlığı
AİH-in DM portfelinin məhsuldarlığı qarışıq olsa da, son bir neçə ildə ümumilikdə yaxşılaşmışdır. Bir qrup olaraq nəzərə aldıqda, 2017-ci ildə 1,3 milyard ABŞ dolları məbləğində mənfəət göstərən şirkətlərin xalis mənfəətləri 2017-2020-ci illərdə azalma tendensiyası nümayiş etdirmiş və 2020-ci ildə 1,4 milyard ABŞ dolları məbləği qədər zərərə çevrilmişdi. Lakin xalis mənfəət 2021-ci ildə yenidən yüksəlmiş və 2022-ci ildə əsasən SOCAR-ın sayəsində 5,8 milyard ABŞ dolları məbləğindəki yüksək göstəriciyə çatmışdır. 2021 və 2022-ci illər üzrə aktivlərin rentabelliyinin orta göstəricisi baxımından portfeldə ən pis nəticə tullantıların idarə olunması sektorunda ictimai xidmətlərin göstərilməsinə yönəlmiş “Təmiz Şəhər”də (-19,62%) olmuşdur. Bir neçə digər DM-lər də 2021 (5,6% ÜDM artımı) və 2022-ci illərdə (ÜDM artımı 4,6%) güclü iqtisadi bərpa və artımla müşayiət olunan son bir neçə il ərzində iqtisadi göstəricilərini yaxşılaşdırmışdır. Xalis mənfəət marjası üzrə ən yüksək orta göstərici ABB-yə (29%) məxsusdur, sonrakı yerləri isə "AzerGold" (22%) və Bakı Limanı (13%) tutur. Portfelin göstəricilərində müşahidə olunan bu sıçrayış, şübhəsiz ki, iqtisadi daralma dövründən sonra iqtisadi artımda görünən ümumi yaxşılaşma, neft və qaz bazarındakı volatilliklər və PŞ-lərdə korporativ idarəetmə və transformasiya strategiyalarının qurulması vasitəsilə maliyyə göstəricilərinə potensial olaraq daha çox diqqətin ayrılması ilə bağlı amillərin kombinasiyası ilə əlaqələndirilir.
Mənbə: İƏİT-nin sorğusuna AİH-in təqdim etdiyi sənədlər
1.2.5. Azərbaycanın DM sektorunda aparılan islahatlar
2010-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikası Hökuməti qlobal iqtisadi mənzərəyə daha dərindən inteqrasiyaya yönəlmiş mühüm islahatlar aparmışdır. Bu islahatlarla DM-lərdə korporativ idarəetmənin gücləndirilməsinə də üstünlük verilmişdir. 2020-ci ildə AİH Azərbaycanın ən əhəmiyyətli şirkətlərini öz çətiri altına alaraq PŞ-lərdə idarəetmə strukturunu optimallaşdırmaq, investisiya proqramlarının şəffaflığını və iqtisadi səmərəliliyini artırmaq, rəqabət qabiliyyətini təmin etmək, maliyyə sağlamlığını və sabitliyini yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə fəaliyyətə başlamışdır. Bu addım bütün PŞ-lərin hərtərəfli funksional təhlilinin aparılmasını və daha sonra onların fəaliyyətinə nəzarət etmək üçün idarəetmə orqanlarının təqdim edilməsini nəzərdə tutur. PŞ-lərə nəzarət, o cümlədən onların aktiv monitorinqi, yarandığı gündən bəri bir sıra təşəbbüslər həyata keçirmiş və gələcək sahələr üçün planlar hazırlayan AİH tərəfindən həyata keçirilir (bax: Qrafa 1.1 və Qrafa 1.2).
2022-2026-cı illər üzrə “Milli Prioritetlər Strategiyası” və “Azərbaycan 2030” kimi digər uzunmüddətli milli strategiya proqramları Azərbaycanın dövlət sektorunda islahatların aparılmasının vacibliyini göstərir. Bu yaxınlarda, 2023-cü ilin avqustunda Prezident bir neçə DM-ə özəl investisiyaların cəlb edilməsini nəzərdə tutan fərman imzaladı. Bu fərmanın icrası İqtisadiyyat Nazirliyi, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi və AİH-ə həvalə edilib.
Yarandığı gündən etibarən AİH aşağıdakı təşəbbüsləri həyata keçirməyə başlamışdır:
şirkətin fəaliyyətində əsas problemləri müəyyən etmək üçün PŞ-lərin diaqnostikasını aparmaq
Müşahidə Şuralarını və müvafiq komitələri yaratmaq
Müşahidə Şuralarının işinə dəstək olmaq üçün Koordinasiya ofislərini yaratmaq
şirkətlərə uyğun olaraq strategiyalar hazırlamaq
korporativ idarəetmə standartlarını bir araya gətirmək
hər bir PŞ üçün müvafiq qiymətləndirmə və monitorinq mexanizmləri daxil olmaqla ƏSG-ləri təyin etmək
vahid büdcə siyasətlərini hazırlamaq
PŞ-lərdən əldə edilən əməliyyat və maliyyə məlumatları ilə real vaxtda əldə edilə bilən vahid informasiya sistemləri hazırlamaq
Görülən işlərin davamı olaraq, AİH 2024-2026-cı illər ərzində çoxsaylı islahatların həyata keçirilməsini planlaşdırır, o cümlədən:
kapital xərci (CAPEX) layihələrini idarə etmək üçün qabaqcıl təcrübələrin və layihənin idarəolunması standartlarının tətbiqi
daxili nəzarət və risklərin idarə edilməsi mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi
ciddi investisiya və xəzinə siyasətinin işlənib-hazırlanması
pul vəsaitlərinin hərəkətinin idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi üçün mexanizmlərin işlənib-hazırlanması
Baş icraçı direktorlar (CEO) və CEO-1 səviyyəsi üçün müəyyən edilmiş ƏSG-lər ilə əlaqəli vahid və ədalətli mükafatlandırma mexanizmlərinin hazırlanması
PŞ-lərdən əldə edilən məlumatlara dair mərkəzi məlumat bazası yaratmaq üçün vahid müəssisə resurslarının planlaşdırılması həllərinin həyata keçirilməsi
DM-lərin hesabatlılıq imkanlarını təkmilləşdirmək üçün “Mükəmməllik Mərkəzi”nin yaradılması
investisiya cəlb olunması üçün davam edən proqramın yekunlaşdırılması.
Mənbə: AİH (2020[14]), Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin (AİH) Nizamnaməsi, https://aih.gov.az/haqqimizda/nizamname?lang=az.
Tövsiyələr hər bir DM-in yenidən qurulması; investisiya ehtiyaclarının qiymətləndirilməsi; potensial investorların müəyyənləşdirilməsi və müvafiq bazarlarda liberallaşma və inhisarsızlaşdırma imkanlarının nəzərdən keçirilməsi, o cümlədən dövlət nəzarətində saxlanmalı olan əsas fəaliyyətlərin və özəl sektora veriləcək əsas olmayan fəaliyyətlərin müəyyən edilməsi məqsədi daşıyır.
İqtisadiyyat Nazirliyi yeni “Dövlət əmlakının idarə edilməsi və özəlləşdirmə haqqında” qanunun hazırlanması məsələsini də nəzərdən keçirir. Qanunun əhatə dairəsi hesabat hazırlanarkən hələ inkişaf mərhələsində olsa da, İƏİT-nin Qiymətləndirmə heyətinə bildirilmişdir ki, qanun aşağıdakıları əhatə edə bilər: (1) Dövlətin səhmdar kimi qalmağı planlaşdırdığı DM-lərin və digər dövlət aktivlərinin (daşınmaz əmlak, daşınar obyektlər, qeyri-maddi aktivlər, qiymətli kağızlar və əmlak) müəyyən edilməsi; (2) DM-lərin yaradılması (yəni, dövlət mülkiyyətinin əsaslandırılması) və özəlləşdirmə üçün qaydaların və meyarların əsasının qoyulması; (3) dövlət mülkiyyəti funksiyasının həyata keçirilməsində iştirak edən hakimiyyət orqanlarının səlahiyyətlərinin aydınlaşdırılması; (4) DM-lərdə Müşahidə Şuralarının yaradılması tələbini institusionallaşdırmaq.
Özəlləşdirmə
Azərbaycanda özəlləşdirmə “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin II Dövlət Proqramı”na uyğun olaraq yerinə yetirilir və “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunda, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 432/2000 saylı fərmanında müəyyən edilmiş tapşırıqlara, habelə Prezidentin 533/ 2001 saylı fərmanı ilə təsdiq edilmiş “İnvestisiya müsabiqəsinin keçirilməsi Qaydaları”na uyğun olaraq həyata keçirilir. Qanunvericiliyə uyğun olaraq, özəl investorlara satılacaq DM-lərin açıq tenderləri Prezidentin qərarından sonra Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin internet saytında dərc olunur. Özəlləşdirmə prosesi ilk olaraq Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi tərəfindən aparılmışdır, hazırda isə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti və Dövlət əmlakının idarə edilməsi və səmərəli istifadəsinə nəzarət şöbəsi tərəfindən həyata keçirilir.
Sovet İttifaqının süqutundan sonra Azərbaycanın özəlləşdirmə prosesi ilkin nizamsız özəlləşdirmə dövründən daha sistemli və strateji yanaşmalara doğru inkişaf etmişdir. Özəlləşdirmə prosesinin mərhələli icmalı aşağıda ətraflı şəkildə təsvir edilmişdir.
İlkin keçid dövrü (1990-cı illərin əvvəlləri)
Sovet İttifaqının süqutundan sonra Azərbaycanda dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin təşkilati, iqtisadi və hüquqi əsaslarını müəyyən edən özəlləşdirmə qanunu ilə birlikdə dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinə cavabdeh olan ilk dövlət orqanı yaradılmışdır.
Özəlləşdirmənin faydalarını daha geniş əhali kütləsinə çatdırmaq məqsədi ilə DM-lərin səhmləri 1996-cı il yanvar ayının 1-dən əvvəl doğulmuş bütün vətəndaşlara sərbəst şəkildə paylanmışdır.
Kütləvi özəlləşdirmə (1995 - 2000-ci illərin əvvəlləri)
Bu müddət ərzində Azərbaycan Respublikası Hökuməti özəlləşdirməyə daha sistemli və kompleks yanaşmağa başladı, mülkiyyətin dövlət nəzarətindən sürətlə özəl subyektlərin əlinə ötürülməsini təmin etdi. Bu çoxşaxəli təşəbbüs kiçik müəssisələrin özəlləşdirilməsini, orta və iri müəssisələrin transformasiyasını nəzərdə tuturdu.
Bu prosesdə əsas addım 1995-1998-ci illərdə Azərbaycanda dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi üzrə Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi və dövlət əmlaklarının üçdə iki hissəsinin özəlləşdirilməsi olmuşdur. Bu, 22,193 kiçik miqyaslı müəssisəni əhatə edirdi ki, bu da proqramın hədəflədiyi 30,000 kiçik DM və obyektin 74%-ni təşkil etmişdir. Bu keçidi asanlaşdırmaq üçün həm yerli, həm də xarici investorları hədəf alan hərraclar, tenderlər və birbaşa satışlar daxil olmaqla müxtəlif özəlləşdirmə üsullarından istifadə edilmişdir.
Strateji Sektorlar (2000-2010-cu illər)
Bu dövr ərzində özəlləşdirmənin sürətində nəzərəçarpacaq ləngimə müşahidə olunmuş, fasilələrlə kəsilmələr qeydə alınmışdır. Bununla belə, özəlləşdirmənin yeni hüquqi bazasının yaradılması “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanun çərçivəsində İkinci Dövlət Proqramında nəzərdə tutulan müddəalara uyğun olaraq formalaşdırılmışdır.
Bu mərhələnin əsas məqsədi diqqəti orta və iri şirkətlərə yönəltmək olsa da, əvvəlki mərhələdə nəzərdə tutulmuş özəlləşdirmə tamamlanmamış olaraq qaldı. Proqramın müddəalarına əsasən, kiçik müəssisələrin 15%-i işçilərə dəyəri ödənilmədən təhvil verilmiş, qalan 85%-i isə çeklər vasitəsilə hərraca çıxarılmışdır. Paralel olaraq, orta və iri şirkətlər özəlləşdirmədən əvvəl Səhmdar Cəmiyyətlərə çevrilmişlər.
2015-ci ildən sonrakı dövr
2016-cı ilin may ayında Prezident dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin sürətləndirilməsi ilə bağlı fərman imzalamışdır. Daha sonra, 2016-cı ilin iyul ayında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti əmlaklar, o cümlədən onların ünvanları, yerləşdiyi yerlər və ilkin dəyərləri haqqında ətraflı məlumatları əhatə edən privatization.az adlı portalı istifadəyə vermişdir. Bu təşəbbüsün arxasında duran məqsəd özəlləşdirmə prosesini rasionallaşdırmaq və sadələşdirmək, onu ictimaiyyət üçün daha əlçatan və şəffaf etmək olmuşdur.
1996-2018-ci illər ərzində 49,679 kiçik müəssisə, 1,607 orta və iri müəssisə özəlləşdirilmişdir. Rəsmi məlumata görə, Azərbaycanda 60,721 səhmdar qeydə alınmış və ümumilikdə dövlət büdcəsinə 75 mln. ABŞ dolları köçürülmüşdür. Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti 2023-cü ildə özəlləşdirilən şirkətlərlə bağlı araşdırma və sorğu aparmış və müəyyən etmişdir ki, tam özəlləşdirilən şirkətlərdən 665-i hələ də fəaliyyətdədir, 800-ü isə artıq fəaliyyət göstərmir. 96 şirkət dövlətə məxsus olduğu vaxtdan fərqli sektorda fəaliyyət göstərir. Dövlət qismən özəlləşdirilmiş 81 şirkətdən 23-də majoritar, 58 şirkətdə isə minoritar səhmdar kimi çıxış edir. Dövlətin iştirak payı olan bu 81 şirkətin tam özəlləşdirilməsi və ya hərrac, yaxud investisiya müsabiqələri vasitəsilə satılması nəzərdə tutulur. Onlardan 58-i hərraca çıxarılır, 23-ü isə strateji investor axtarışındadır. Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti hər 2-3 aydan bir hərrac keçirir, ildə təxminən 6-7 şirkəti satır və ya ləğv edir.
Azərbaycanın 2021-2024-cü illər üçün büdcə və vergi siyasətinin əsas istiqamətlərində dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin stimullaşdırılmasının hökumətin gündəliyində duran əsas məsələlərdən biri olduğu bildirilir. 2023-2024-cü illərdə özəlləşdirmədən əldə edilməsi proqnozlaşdırılan gəlirlər (2023-cü ildə 36,5 mln. ABŞ dolları, 2024-cü ildə 37,6 mln. ABŞ dolları) artım meylinin olduğunu göstərir.
2023-cü ilin avqust ayında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti özəl investisiyaların cəlb edilməsi üçün potensiala malik olan DM-lərin siyahısını müəyyən etmişdir.22 Siyahıya AİH-in portfelinə daxil olan üç DM ("AzerGold", ASCO və ABB), SOCAR-ın bir neçə törəmə müəsissəsi və Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin tabeliyində olan "Baktelekom" və "Aztelekom" daxildir. Fərmanda daha sonra İqtisadiyyat Nazirliyinə Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi və AİH ilə birlikdə doqquz ay müddətində restrukturizasiya, maliyyə sabitliyi, dövlət mülkiyyətinin əsaslandırılması və əldən çıxarıla bilən sahələr, DM-lərin və potensial investorların qiymətləndirilməsi ilə bağlı təkliflər hazırlamaq tapşırılmışdır. Cədvəl 1.2-də AİH-in şirkət özəlləşdirmə planlarının icmalı verilmişdir.
Mənbə: İƏİT-nin sorğusuna AİH-in təqdim etdiyi sənədlər.
1.3.1. AİH-in nəzdində olan DM-lərin təşkilati-hüquqi formaları
Azərbaycan Respublikasının 779-IG/1999 saylı Mülki Məcəlləsi təşklati-hüquqi formaları sadalayır və təsvir edir, habelə DM və ya digər şirkət növləri arasında heç bir fərq qoymadan hər bir müəssisə növü üçün hüquqi xarakteri müəyyən edir (Government of Azerbaijan, 1999[12]). Publik hüquqi şəxslərin qeydiyyatı “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında” 560-IIQ/2003 saylı qanuna uyğun olaraq aparılır (Government of Azerbaijan, 2003[13]). Təşkilati-hüquqi formasından asılı olaraq, DM-lərdən və AİH-dən Mülki Məcəllənin və/və ya “Publik hüquqi şəxslər haqqında” 97-VQ/2015 saylı Qanunun müvafiq bölmələrinə, habelə Prezidentin fərmanlarına, Baş nazirin sərəncamlarına və ya tətbiq olunan reqlamentlərə və konkret aktlara (məsələn, səhm emitentləri ilə bağlı Mərkəzi Bankın) riayət etmək tələb olunur.
Altı PŞ qapalı SC-dir: AzerGold, ADY, Bakı Limanı, AZAL, ASCO və Bakı Metropoliteni. Üç PŞ açıq SC-dir: ABB, Azər-Türk Bank və "Təmiz Şəhər". Bir PŞ MMC-dir - "Baku Bus". SOCAR “dövlət şirkəti” kimi müəyyən edilir (SOCAR, 2015[14]). SOCAR üçün yeni Nizamnamənin yaradılması nəzərdə tutulsa da, onun korporativ formasının Mülki Məcəllədə müəyyən edilmiş təşkilati-hüquqi formalardan hər hansı birinə uyğunlaşdırılıb-uyğunlaşdırılmayacağı müzakirə olunur.
Qeyd: “Azərsığorta” Dövlət Sığorta Şirkətinin ləğv edilməsi nəzərdə tutulur, lakin asan müqayisənin aparılması üçün bu şəkildə ASC kimi əks olunmuşdur
Mənbə: İƏİT-nin sorğusuna AİH-in təqdim etdiyi sənədlər.
1.3.2. DM-lərdə korporativ idarəetməyə aid hüquqi və normativ baza
Əksər hallarda DM-lər özəl şirkətlər kimi oxşar hüquqi bazada fəaliyyət göstərir, lakin bəzi qanunvericilik aktlarında DM-lər üçün xüsusi şərtlər və ya istisnaları nəzərdə tutan müddəalar müəyyən edilə bilər. DM-lərə tətbiq edilən hüquqi və normativ baza aşağıdakılara bölünür: (1) qanunlar, (2) Prezidentin fərmanları, (3) Baş nazirin sərəncamları və (4) müvafiq nazirliyin sərəncamları, inzibati reqlamentlər və qaydalar.
Azərbaycanda şirkətlərin, onların biznes fəaliyyətinin və hökumətlə qarşılıqlı əlaqələrin tənzimlənməsi üzrə hüquqi baza Mülki Məcəllə, məcburi olmayan Korporativ İdarəetmə Standartları və Qaydaları, o cümlədən dövlətə məxsus maliyyə institutları üçün konkret olan “Banklar haqqında” Qanunla və digər müvafiq aktlarla tənzimlənir. Mülki Məcəllə bütün növ hüquqi şəxslər, o cümlədən SC, MMC və digərləri üçün korporativ idarəetmə ilə bağlı tələbləri müəyyən edən əsas qanunvericilik aktıdır və DM-lərə və özəl şirkətlərə eyni dərəcədə şamil edilir. Hazırda DM-lər üzrə korporativ idarəetmə standartları hökumət üçün yüksək prioritetdir və son illərdə Prezident və Baş nazir tərəfindən bir sıra müvafiq normativ hüquqi aktlar təsdiq edilmişdir.
Qanun və normativ aktlara əməl olunmasına müxtəlif dövlət orqanları tərəfindən nəzarət edilir:
Sahəvi tənzimləməni yerinə yetirən sektoral tənzimləyici qurumlar (məsələn, banklar üçün AMB, AZAL üçün Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi)
Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Komissiyası korrupsiyaya qarşı mübarizə və dürüstlüklə bağlı aspektlər üzrə koordinasiya və siyasətin müzakirə olunduğu orqandır23
Baş prokuror yanında Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Baş İdarəsi hüquq mühafizə orqanı kimi korrupsiya hüquqpozmaları (OECD, 2024[10]) ilə bağlı istintaq və əməliyyat-axtarış fəaliyyətində ixtisaslaşmış cinayət təqibi orqanıdır
Hesablama Palatası dövlət vəsaitlərinin və resurslarının düzgün istifadəsini təmin etmək üçün auditlər aparan (o cümlədən dövlət əmlakının mənimsənilməsi və ya sui-istifadəsinin qarşısını almaq üçün DM-lərə nəzarət edən) ali audit qurumudur.
DM-lərdə korporativ idarəetməyə dair hüquqi və normativ bazanın natamam icmalı aşağıdakı Cədvəl 1.3-də təqdim edilmişdir.
Mənbə: İƏİT-nin sorğusuna AİH-in təqdim etdiyi sənədlər.
Rəqabət Məcəlləsi 1 iyul 2024-cü ildən qüvvəyə minəcək və faktiki olaraq “Antiinhisar fəaliyyəti haqqında”, “Haqsız rəqabət haqqında” və “Təbii inhisarlar haqqında” qanunları əvəz edəcək. Məcəllə özəl şirkətlərə və DM-lərə (o cümlədən, şərtlər daxilində təbii inhisarlara) tətbiq edilir və aşağıdakılar üzrə ümumi prinsipləri müəyyən edir:
Azərbaycanda azad və sağlam rəqabətin təmin edilməsi, qorunması və inkişaf etdirilməsi
rəqabət qanunvericiliyinə əməl edilməsinə dövlət nəzarəti
rəqabət sahəsində tənzimləmə
təbii inhisarlarla bağlı dövlət tənzimlənməsinin təşkilati və hüquqi əsasları
bazar subyektlərinin hüquqları və vəzifələri
rəqabət qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyət.
Məcəllə daha sonra rəqabət qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyəti müəyyən edir və qeyd edir ki, dövlət nəzarəti İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti tərəfindən ya araşdırmalar, ya da yoxlamalar yolu ilə həyata keçirilir.25 Məcəlləyə əsasən, rəqabət orqanının qərarları bütün bazar subyektləri üçün məcburidir. Məcəllənin pozulması hallarına baxmaq üçün Dövlət Xidməti tərəfindən rəqabət komissiyası yaradılıb. Məcəllədə daha sonra maliyyə sanksiyaları, sanksiyalardan azad edilmə halları və güzəştlər, maliyyə sanksiyalarını yüngülləşdirən və ağırlaşdıran amillər nəzərdə tutulur.
Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Baş Prokurorluğu (2023), Azərbaycanın Rəqabət Məcəlləsi, https://genprosecutor.gov.az/az/post/7273
Sektorlar üzrə qanunlar
DM-lərin Cədvəl 1.4-də ümumiləşdirilmiş, sektora aid qanunlara da riayət etmələri tələb olunur. Qeyd etmək vacibdir ki, Azərbaycan Respublikasının qanunları subyekt əsaslı deyil, daha çox sektor əsaslıdır. Beləliklə, AİH-in şirkətləri müvafiq sahədə fəaliyyət göstərdikdə bu qanunların tələblərinə əməl etməlidirlər. Sahəvi qanunların bir qismini əhatə edən nümunə ümumiyyətlə AİH-in PŞ-lərinin fəaliyyət göstərdiyi sektorlara aiddir: (1) enerji və təbii ehtiyatlar, (2) logistika, (3) ictimai xidmətlər və (4) maliyyə.
Mənbə: Müvafiq səlahiyyətli orqanların verdiyi məlumatlar və İƏİT-nin tədqiqatı əsasında cədvəl.
Portfel şirkətlərin korporativ idarəetməsi ilə bağlı tətbiq olunan qaydalar və normativ aktlar
Azərbaycanda DM-lər və PŞ-lər üçün korporativ idarəetmə mənzərəsi müxtəlif qanunvericilik aktlarından (məsələn, Azərbaycanın Mülki Məcəlləsi) və korporativ idarəetmə məcəllələri və standartlarından ibarətdir və DM-lərin tənzimlənməsi baxımından kifayət qədər parçalanmış vəziyyətdə qalmaqdadır.26 Buna görə də, korporativ idarəetmə ilə bağlı qaydaların tətbiqi hər bir PŞ üçün fərqli ola bilər. Aşağıda AIH portfelinə tətbiq olunan məcəllələr, sahəvi qanunlar, Prezident fərmanları, şirkət nizamnamələri və korporativ idarəetmə standartlarının natamam təsviri verilmişdir.
Birincisi, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi bütün təşkilati-hüquqi formalara (o cümlədən səhmdar cəmiyyətlərinə, MMC-lərə) şamil edilir. Mülki Məcəllə digər məsələlərlə yanaşı, idarəetmə orqanlarının yaradılmasına və səlahiyyətlərinə, səhmdarların ümumi yığıncağına və məlumatların açıqlanmasına dair yüksək səviyyəli tələblər müəyyən edir.
İkincisi, “Banklar haqqında” xüsusi Qanun bank sektoru və ora daxil olan bütün banklara (özəl və dövlət, xarici və yerli) şamil edilir. Artıq 1.3.1 bölməsində qeyd olunduğu kimi, Qanunda bankların korporativ idarəetməsinə dair yer alan müddəalar AİH-in Portfel şirkətləri olan ABB və ATB-yə birbaşa şamil edilir.
Üçüncüsü, Prezidentin müxtəlif fərmanları və ya sərəncamları müvafiq DM-lər üçün məcburi olan müxtəlif korporativ idarəetmə məsələlərini əks etdirir. Məsələn, Bakı Limanının yaradılması haqqında fərman səhmdarların Ümumi Yığıncağı çərçivəsində Prezidentin və AİH-in səlahiyyətlərini müəyyən edir, Müşahidə Şuralarının səlahiyyətlərini və formalaşdırılmasını təsbit edir.27 ABB ilə bağlı oxşar məsələlər, ABB-nin AIH portfelinə keçməsi ilə bağlı fərmanla qərara alınmışdır.28
Qeyd: 1. “Azərsığorta” ASC bu Şəkildən çıxarılmışdır, belə ki, AİH-in bu portfel şirkəti üçün 2024-cü ilin yanvar ayında ləğvetmə prosesi başladılmışdır. 2. PŞ-lər İqtisadiyyat Nazirliyinin məcburi olmayan, 2011-ci ildə qəbul olunmuş “Azərbaycanın Korporativ İdarəetmə Standartları”nı tətbiq etmir. 3. Nazirlər Kabinetinin 2019-cu il “Dövlət nəzarətində olan hüquqi şəxslərdə korporativ idarəetmə Qaydaları və Standartları haqqında” 257 nömrəli qərarı AİH-in müəssisə portfelinə şamil edilmir. 4: SOCAR, AZAL və ADY-nin ayrıca korporativ idarəetmə standartlarının tətbiqi yenidən işlənmiş nizamnamələrin təsdiqini gözləyir.
Mənbə: İƏİT tədqiqatı əsasında şəkil.
Dördüncüsü, şirkət nizamnamələrində hər bir şirkətə xas olan korporativ idarəetmə müddəaları yer alır. Şirkətin nizamnamələri əsasən şirkətin səhmdarlarının Ümumi Yığıncağı tərəfindən təsdiqlənir (yəni, Prezidentlə birlikdə AİH-in Müşahidə Şurası tərəfindən). Praktikada AİH-in rəhbərliyi Nizamnamə layihəsini hazırlayır və AİH-in Müşahidə Şurasına təqdim edir. Şura tərəfindən layihə təsdiq edildikdən və Prezident Administrasiyasından razılıq məktubu alındıqdan sonra təsdiq edilmiş Nizamnamə icra üçün AİH-in rəhbərliyinə göndərilir. Nizamnamə PŞ-nin əsas korporativ sənədi hesab olunur. Nizamnaməyə yenidən baxılması Prezidentin fərmanı ilə həyata keçirilir. Əksər PŞ-lərin nizamnamələri dərc edilmir. Lakin bu yaxınlarda iki PŞ ("AzerGold" və Bakı Metropoliteni) öz nizamnamələrini müvafiq olaraq veb səhifələrində dərc ediblər.
Nəhayət, Azərbaycan və AİH bir neçə milli və fərdi korporativ idarəetmə standartlarına malikdir. Azərbaycanda iki milli korporativ idarəetmə standartı, bütün səhmdar cəmiyyətləri üçün könüllü, 2011-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycanın Korporativ İdarəetmə Standartları” və xüsusi olaraq banklar üçün məcburi olan, 2023-cü ildə qəbul edilmiş “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” mövcuddur. Siyahıya alınmış şirkətlər üçün xüsusi olaraq ayrıca korporativ idarəetmə məcəlləsi mövcud deyil.
2011-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Korporativ İdarəetmə Standartları” hüquqi (məcburi) statusa malik deyil və İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən İƏİT-nin korporativ idarəetmə prinsiplərinə uyğunluğu təmin etmək məqsədilə hazırlanmışdır (İqtisadiyyat, 2011[19]). AİH təsdiq etmişdir ki, hazırda heç bir PŞ bu standartlara riayət etmir, belə ki, AİH artıq öz standartlarını işləyib-hazırlamışdır (bax: növbəti abzas).
ABB və ATB 2023-cü ildə yenilənmiş “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”na riayət edir və AİH tərəfindən qəbul edilmiş korporativ idarəetmə standartları mövcud deyil (bax: növbəti abzas).
AİH öz mandatının bir hissəsi olaraq29 2023-cü ildə ASCO, Bakı Metropoliteni, "Təmiz Şəhər", "AzerGold", "Baku Bus" və Bakı Limanı daxil olmaqla altı PŞ üçün məcburi fərdi korporativ idarəetmə standartlarını müəyyən etmiş və tətbiq etməyə başlamışdır. Bu standartlar Prezidentin müvafiq fərmanına əsasən həyata keçirilir və korporativ qurumlar, fidusiar vəzifələr və ixtisaslaşdırılmış komitələrin rolu haqqında ətraflı müddəaları özündə əks etdirir. Korporativ idarəetmə standartları şirkətin nizamnaməsinə tabedir və nizamnamələrlə müqayisədə ətraflı müddəaları ehtiva edir.
Qiymətləndirmə heyətinə AİH tərəfindən məlumat verilmişdir ki, bəzi kiçik sahəvi istisnalarla, bütün fərdi korporativ idarəetmə standartları (yəni hələ də öz standartlarının təsdiqini gözləyən PŞ-lər üçün) demək olar ki, bütün portfel üzrə eynidir və ya eyni olacaqdır. Bütün korporativ idarəetmə standartları təsdiq və tətbiq edilmədiyinə görə Qiymətləndirmə heyəti bunu yoxlamaq iqtidarında olmamışdır. Bundan əlavə, korporativ idarəetmə standartları dərc olunmayıb.30 AİH bildirmişdir ki, SOCAR, AZAL və ADY üçün müvafiq nizamnamələr təsdiq edildikdən sonra oxşar fərdi standartların müəyyən edilməsi və tətbiq olunması nəzərdə tutulur. Qurum bildirmişdir ki, hazırda nizamnamənin təsdiqi prosesini gözləyir və bundan sonra bu şirkətlər üçün korporativ idarəetmə standartlarını tətbiq edə bilər.
Nazirlər Kabinetinin “Paylarının (səhmlərinin) nəzarət zərfi dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslərin fəaliyyətində səmərəliliyin artırılması ilə bağlı bir sıra normativ hüquqi aktların təsdiq edilməsi haqqında” 257/2019 saylı Qərarı Azərbaycanda DM-lər qarşısında korporativ idarəetmə ilə bağlı bir sıra (məcburi) tələblər qoyur. Qərar mülkiyyət siyasətinin elementlərini müəyyən edir, DM-in fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi üçün maliyyə meyarlarını, korporativ idarəetmə standartlarını, DM-lərin İdarə Heyəti üzvlərinin mükafatlarının ödənilməsi prinsiplərini və qaydalarını özündə əks etdirir.
Qərarın bir sıra Korporativ idarəetmə tələbləri genişmiqyaslı təsir qüvvəsinə malikdir, məsələn səhmdar cəmiyyətlərin Müşahidə Şuralarında müstəqil şura üzvlərinin əksəriyyətinin təyin edilməsi tələbi kimi.. Bununla belə, Qərar AİH tərəfindən idarə olunan bütün şirkətləri istisna edir.31 Buna görə də qərar AİH-in nəzarəti altında olan PŞ-lər istisna olmaqla, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən bütün DM-lərə şamil edilməlidir.
1.4.1. Mülkiyyət bazası və müvafiq dövlət orqanları
Azərbaycanda dövlət mülkiyyəti Prezidentin fərman və sərəncamlarına əsasən öz mülkiyyət funksiyalarını həyata keçirən müxtəlif əlaqədar nazirliklər və digər dövlət qurumları arasında bölüşdürülmüşdür. 12 PŞ üçün dövlət mülkiyyəti Prezident tərəfindən idarə olunur (bəzi hallarda İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti ilə birlikdə). Bundan əlavə, Maliyyə Nazirliyi Azərbaycanın ən böyük dövlət bankı olan ABB-nin dövlət payının bir hissəsinə nəzarət edir.
Təhlilin əhatə dairəsində olmasa da, digər əlaqədar nazirliklərin AİH-in portfelindən kənarda olan DM-lərin nəzarəti ilə eyni dərəcədə məşğul olduğunu vurğulamaq lazımdır. Çox vaxt tabeliyində olan qurumlar və korporasiyalar adlandırılan belə müəssisə və təşkilatlar MMC, ASC və ya publik hüquqi şəxs formasında ola bilər və adətən onlara nəzarət edən əlaqədar nazirliyin strukturundan kənarda yerləşdirilir. Publik hüquqi şəxslərin fəaliyyəti xüsusi qanunla tənzimlənir. Lakin təyinatı əhaliyə xidmət göstərmək olan bu qurumlar dövlət orqanları hesab edilmir. Onlar dövlət büdcəsindən maliyyələşmə hüququna malikdirlər. Ümumiyyətlə, dövlət qurumları təhsil və səhiyyə sektorlarının tərkib hissəsini təşkil edir, lakin onlar enerji, daşınmaz əmlak, maliyyə xidmətləri və infrastruktur kimi sektorlarda fəaliyyət göstərərək başqa məqsədlərə də xidmət edə bilər.
Tabelikdə olan qurumların və korporasiyaların fəaliyyəti kommersiya və ya qeyri-kommersiya xarakterli ola bilər. Əlaqədar nazirliklərin tabeliyində olan qurumların sayının natamam siyahısı Cədvəl 1.5-də təqdim edilmişdir. DM-lər həmçinin Prezidentin fərmanı ilə formalaşmış fərdi qanunvericilik bazası əsasında yaradıla bilər və beləliklə, formal olaraq müəyyən bir əlaqədar nazirliyə tabe olmur.. Nizamnamə əsasında fəaliyyət göstərən bu cür müəssisələrin ümumi sayı məlum olmasa da, onların ikisi Azərbaycanda ictimai xidmətlərin göstərilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir – içməli suyun toplanması, emalı və paylanması ilə məşğul olan milli su təsərrüfatı və irriqasiya müəssisəsi “Azərsu” ASC32 və milli elektrik paylayıcısı “Azərişıq” ASC.
Qeyd: Yuxarıdakı bölgü Azərbaycanda tabe müəssisə və qurumların, DM-lərin tam siyahısı deyil, digər təfərrüatlar Əlavəyə daxil edilmişdir. “Azərsığorta” bu siyahıya daxildir.
Mənbə: İƏİT-nin tədqiqatı əsasında cədvəl.
Prezident tərəfindən təsdiq edilən aktlar istisna olmaqla, tabelikdə olan təşkilat və müəssisələrin normativ hüquqi aktlarının və nizamnamə sənədlərinin təsdiqinə görə müvafiq sahə naziri məsuliyyət daşıyır. Bundan əlavə, əlaqədar nazirliklər strukturu, ştat planını və tabelikdə olan qurumlar üzrə hesablanmış xərcləri təsdiq edirlər. İƏİT-nin Qiymətləndirmə heyəti tərəfindən araşdırma yolu ilə müəyyən edilmiş bütün tabe qurumların və korporasiyaların siyahısı bu hesabatın Əlavə A hissəsində təqdim edilmişdir.
Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi
AİH öz PŞ-lərinin sahibi sayılmasa da, onu PŞ-lərlə bağlı idarəetmə və nəzarət funksiyalarını yerinə yetirən “idarəetmə orqanı” hesab etmək olar. AIH-nin məqsədi “xüsusilə, şəffaflıq baxımından, PŞ-lərin iqtisadi səmərəliliyini artırmaq məqsədilə tətbiq olunan vahid prinsiplər çərçivəsində beynəlxalq qabaqcıl təcrübələri həyata keçirməkdir”.
Resursların birləşdirilməsi, strateji ölçülərin həyata keçirilməsi, habelə diqqətli nəzarət, optimallaşdırma və koordinasiya yolu ilə AIH-nin missiyası, PŞ-lərin maliyyə sabitliyini və rəqabət qabiliyyətini gücləndirərək, artımı stimullaşdırmaq, sərmayələri cəlb etmək və Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyini möhkəmləndirməkdir. Onun DM-lərinin səhmdarlarının Ümumi Yığıncağının müstəsna səlahiyyətləri AIH-nin Müşahidə Şurası və.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin arasında bölünmüşdür.
Müşahidə Şurası. Daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, AİH-in PŞ-ləri nəqliyyat, ictimai xidmətlər, maliyyə, enerji və təbii ehtiyatlar sektorlarında fəaliyyət göstərir. Bu PŞ-lərin biri istisna olmaqla, hamısı listinq olunmayan şirkətlərdir; ABB listinq olunmuş yeganə (qismən) PŞ-dir, lakin onun səhmlərinin əksəriyyəti hökumətə məxsusdur.33
Qeyd: Qismən özəlləşdirilmiş DM-lərdə dövlətin səsvermə hüququna malik səhmləri göstərilən dövlətin səhmdar qurumları tərəfindən idarə edilir. Portfelin əsas hissəsi üçün səhmdarların Ümumi Yığıncağının iştirakçıları rəsmi olaraq AİH və Prezident arasında bölünür.
Mənbə: İƏİT-nin sorğusuna AİH-in təqdim etdiyi sənədlər.
AİH tərəfindən paylaşılan məlumata görə, AİH-in PŞ-lərinin cari balans dəyəri təxminən 24 milyard ABŞ dolları təşkil edir. AİH-in nəzarət etdiyi ilk beş yeri bölüşən DM ümumi portfelin kapitalının balans dəyərinin 99%-ni təşkil edir, AZAL-ın nəticələri, portfelin ümumi balansında cüzi azalmaya səbəb olur. Milli neft-qaz şirkəti olan SOCAR AİH-in portfelində iqtisadi baxımdan ən əhəmiyyətli şirkətdir və ümumilikdə bu göstəricidə 82%-ə çatır.
Maliyyə Nazirliyi
Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi dövlət maliyyə siyasətini həyata keçirən, dövlət maliyyəsinə və dövlət büdcəsinə nəzarət edən, habelə fiskal risklərin monitorinqini aparan mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır. O, Dövlət Xəzinədarlıq Agentliyi vasitəsilə ictimai xidmət öhdəliklərinin (İXÖ) yerinə yetirilməsi ilə bağlı maliyyə əməliyyatlarının həyata keçirilməsinə və fəaliyyətlərin planlaşdırılmasına cavabdehdir.
Nazirliyin strukturu aşağıdakılardan ibarətdir:
Dövlət Xəzinədarlığı Agentliyi
Dövlət Borcunun və Maliyyə Öhdəliklərinin İdarə Edilməsi Agentliyi
Dövlət Maliyyə Nəzarəti Xidməti.
Nazirlik məhkəmə qərarları və müraciətlərinə əsasən dövlətdən maliyyə dəstəyi alan müəssisə və təşkilatlarda yoxlamaların aparılması səlahiyyətinə malik olan Dövlət Maliyyə Nəzarəti Xidməti vasitəsilə qanunvericiliyə əməl olunmasının təmin edilməsində funksional rol oynayır. Nazirlər Kabinetinin 534 saylı qərarından sonra iri DM-lərin mədaxil və məxaric smetasına baxmaq və təsdiq etmək səlahiyyətinə malik olan hökumət komissiyası yaradılıb ki, bu komissiyaya bəzi PŞ-lər də daxildir. Nazirlik bu komissiya üçün katiblik funksiyasını yerinə yetirir.
Bundan əlavə, Nazir AİH-in Müşahidə Şurasının üzvüdür. AİH-in büdcəsi indiyədək dövlət büdcəsi və beləliklə də Maliyyə Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir və təsdiq edilir. Bu proses bundan sonra da belə davam edəcək. Bundan əlavə, Nazirlik dövlət büdcəsindən AİH-in müəssisə portfelinə ayırmaların təyin edilməsində əhəmiyyətli rola malikdir.
İqtisadiyyat Nazirliyi ilə müqayisədə, Maliyyə Nazirliyi DM-lərin mülkiyyətində daha az nəzərə çarpan səlahiyyətlərə malikdir. Hazırda veb səhifəsinə əsasən Maliyyə Nazirliyinin tabeliyində 4 qurum fəaliyyət göstərir. Bu qurumların nazirliyin tabeliyinə verilməsi haqqında qərar Prezidentin fərman və sərəncamlarına və ya Nazirlər Kabinetinin qəbul etdiyi qərarlara uyğun olaraq həyata keçirilir. Hazırda nazirliyin tabeliyində olan qurumların əksəriyyəti 2010-cu ildə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə nazirliyin tabeliyinə verilmişdir. Qərarla Maliyyə Elm-Tədris Mərkəzi, Məlumat Hesablama-Mərkəzi və "Maliyyə və uçot jurnalı redaksiyası” Nazirliyin nəzarətinə verilmişdir. Daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, Nazirlik də ABB-nin dövlət tərəfindən təyin edilmiş səhmdarları sırasındadır.
İqtisadiyyat Nazirliyi
Azərbaycanın mövcud İqtisadiyyat Nazirliyi 2016-cı ildə yeni struktur əsasında yaradılmış və 2019-cu ildə Prezident fərmanı ilə fəaliyyətinin genişlənməsi nəticəsində aşağıdakı dövlət qurumları və departamentlər Nazirliyə birləşdirilmişdir:
Dövlət Vergi Xidməti (Vergilər Nazirliyi)
Dövlət Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti
Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti
İqtisadiyyat Nazirliyi, beləliklə bir sıra siyasət müəyyənləşdirici və tənzimləyici funksiyaları birləşdirir. Nazirlik, AİH-in portfelinə ciddi təsir göstə bilən dövlət əmlakı və özəlləşdirmə ilə bağlı qanunvericiliyə görə tam məsuliyyət daşıyır.. Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti özəlləşdirməyə yönəlmiş qurum kimi 1992-ci ildə yaradılmışdır, ASC-nin reyestrini aparır və təsis meyarlarını təmin edir.34 2015-ci ildən etibarən genişmiqyaslı özəlləşdirmə fəaliyyətinin olmamasına baxmayaraq, Dövlət Xidməti həm iri, həm də kiçik miqyaslı özəlləşdirməyə cavabdeh qurumdur. O, qismən və ya tam özəlləşdirilmiş şirkətlərə məsləhət xidmətləri göstərir, həmçinin köhnəlmiş aktivlərin silinməsi və ya aktivlərin bir DM-nin balansından digərinə ötürülməsi üçün AİH-in portfeli ilə iş aparır.
Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti rəqabətli bazarların və bazar iştirakçılarının, o cümlədən əksər PŞ-lərin rəqabət qaydalarına riayət olunmasına nəzarət edən milli rəqabət orqanıdır. İqtisadiyyat Nazirliyi rəqabət qanunvericiliyinin hazırlanması və yenilənməsinə cavabdehdir.
Əlaqədar nazirliklər
Müxtəlif əlaqədar nazirliklər DM-lərin, o cümlədən PŞ-lərin mülkiyyət hüququnun həyata keçirilməsində iştirak edirlər. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi, tabeliyində təşkilati-hüquqi forması MMC kimi təsnif edilən yeddi qurumu idarə edir. Həm Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi, həm də Energetika Nazirliyi yanında Bərpa Olunan Enerji Mənbələri Dövlət Agentliyi hər bir müvafiq nazirliyin tabeliyində olan bir MMC-yə nəzarət edir. Bir qayda olaraq, müvafiq əlaqədar nazirlik AİH-in nəzarətindən kənar DM-lərə daha aktiv və birbaşa yanaşma tətbiq edir, onlar üçün işçi xərclərinin maliyyələşdirilməsini təmin edir, həmçinin DM-lərin cari xərclər smetasını büdcə ayırmaları həddində saxlamaq məsuliyyətini öz üzərinə götürür.35
Əlaqədar nazirliklər DM-lərin fəaliyyət göstərdiyi bazar mühitinə, eləcə də özəlləşdirmə planlarına və səylərinə təsir edən əlaqədar siyasət və qaydalar hazırlayırlar. Nazirliyin mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı kimi fəaliyyət göstərməsi ilə bağlı müddəaları hər bir nazirlik üçün Prezidentin fərmanı ilə təsdiq edilir ki, bu da nazirliyin müvafiq fəaliyyət sahəsində dövlət siyasətinin və tənzimlənməsinin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Bunu nəzərə alaraq, bütün dövlət müəssisələri (DM-lər) onlara tabe olan müvafiq sahə nazirliyi tərəfindən tətbiq olunan siyasətlər və tənzimləmələrin təsirinə məruz qalmır, bu da bəzi hallarda tənzimləyici nəzarət ilə mülkiyyət hüquqları arasında fərq olduğunu göstərir.. Məsələn, AZAL aviasiya şirkəti kimi logistika sektorunun tərkib hissəsi olsa da, logistika və nəqliyyat, o cümlədən mülki aviasiya sahələrində normativ aktlar qəbul edən (Prezidentin müəyyən etdiyi hallar istisna olmaqla) Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi tərəfindən əlaqədar aktlar və siyasətlərə nəzarət edən idarəetmə orqanı kimi AİH-in tabeliyindədir.
Bundan əlavə, tabeliyində olan təşkilatların fəaliyyətini təhlil etmək və maliyyə nəzarətini həyata keçirmək, onların fəaliyyətinin səmərəliliyinin artırılmasına dair təkliflər vermək, sosial-iqtisadi inkişaf planlarını hazırlamaq, gəlir və xərclər üzrə smeta təqdim etmək əlaqədar nazirliyin vəzifəsidir. Müəyyən bir nazirliyin tabeliyində olan kənar təşkilatlar və müəssisələr üçün dəqiq büdcənin tərtib edilməsi prosesini təfərrüatlı şəkildə təsvir etmək məqsədilə Qiymətləndirmə heyəti üçün yüksək səviyyəli qaydalar və ya qanunlar əlçatan olmamışdır. Bir qayda olaraq, ştat xərclərinin maliyyələşdirilməsini təmin etmək, eləcə də DM-in cari xərclər smetasını büdcə ayırmaları həddində saxlamaq müvafiq əlaqədar nazirliyin vəzifəsidir.
Mülkiyyətin idarə edilməsi və institusional funksiyalar
AİH-in bütövlükdə dövlətə məxsus PŞ-lər üç əsas qərar qəbul edən orqan - səhmdarların Ümumi Yığıncağı, Müşahidə Şurası, icraçı və ya idarəetmə şurası əsasında təşkil olunur. AİH-in Müşahidə Şurasına Prezidentin müvafiq sərəncamları ilə səhmdarların Ümumi Yığıncağında dövləti bütün PŞ-lərdə səhmdarların Ümumi Yığıncağında təmsil etmək səlahiyyəti (Mülki Məcəllədə nəzərdə tutulduğu kimi, istisnalar nəzərə alınmaqla) verilmişdir (bax: Şəkil 1.7). Rəsmi olaraq bu səlahiyyətlər Prezident və AİH-in Müşahidə Şurası arasında bölüşdürülmüşdür. ABB və ATB-də olduğu kimi, AİH-in portfelinə daxil olan və tamamilə dövlətə məxsus olmayan PŞ-lər üçün Ümumi Yığıncaqda dövləti AİH-in Müşahidə Şurası tərəfindən təyin edilmiş nümayəndə təmsil edir ki, həmin nümayəndə Prezidentlə razılaşdırılmaqla AİH-in Müşahidə Şurası tərəfindən verilmiş dəqiq təlimatlara uyğun olaraq səs verir. Aşağıdakı Şəkildə AİH-in dövlət mülkiyyətinin ümumi kontekstində müvafiq funksiyası aydınlaşdırılır. Bu rollar, əsasən DM-lərdə korporativ idarəetməyə rəhbərlik etmək, nəzarəti həyata keçirmək və təkmilləşdirməkdir.
Qeyd: Prezident səhmdarların Ümumi Yığıncağında səhmdar kimi çıxış etdiyi halda, bu, Prezidentlə razılaşdırılaraq (bəzi istisnalarla olsa da) PŞ-lər üzrə AİH-in müstəsna səlahiyyətinə həvalə edilmişdir.
Mənbə: Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin (AİH) Nizamnaməsi, https://aih.gov.az/about/charter?lang=en.
AIH-in özündə İdarə Heyəti komitələri mövcud deyil. Lakin, AIH-in Müşahidə Şurası ilə portfel şirkətlərin Müşahidə Şuraları yanında fəaliyyət göstərən risk və audit komitələri arasında hesabat iyerarxiyası mövcuddur. Bu, AIH-ə dövlət müəssisələrinin effektiv monitorinqi və onların daxili korporativ idarəetmə prinsiplərinə uyğunluğunun qiymətləndirməsini həyat keçirməyə imkan verir. İki mərhələli İdarə Heyəti sisteminə əsaslanan AIH-nin idarəetmə orqanları Müşahidə Şurası və İdarə Heyətindən ibarətdir.
AİH Prezident qarşısında cavabdehdir və öz vəzifələrini Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına, Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarına və digər qanunvericiliyə uyğun olaraq həyata keçirir. Onun Müşahidə Şurası hər biri Prezident tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilən beş üzvdən ibarətdir.
Mənbə: AİH-in Nizamnaməsi və AİH tərəfindən təqdim edilən məlumatlar.
AİH-in Müşahidə Şurasının sədri ildə bir dəfədən az olmayaraq Müşahidə Şurasının iclaslarını çağırır. Müşahidə Şurasının iclasının keçirilməsi üçün yetərsay şura üzvlərinin yarısından çoxu hesab olunur. Müşahidə Şurasının hər bir üzvü bir səsə malikdir və səsvermə zamanı üzvlərin bitərəf qalmasına icazə verilmir. Səslərin sayı bərabər olduqda, iclasa sədrlik edən şəxsin səsi yekun qərarın verilməsi üçün həlledici hesab edilir. AİH-in İdarə Heyəti Prezident tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilir və hər ay toplanır. İclaslar Sədr tərəfindən çağırılır.
1.4.2. Şəffaflıq və məlumatların açıqlanması
Hesabatvermə və məlumatların açıqlanması
Mühasibat uçotu və məlumatların açıqlanması standartları
“Mühasibat uçotu haqqında” Qanuna (Government of Azerbaijan, 2004[20]) əsasən, ictimai əhəmiyyətli qurumlar anlayışına daxil olan DM-lərin MHBS-a riayət etməsi tələb olunur. Belə müəssisələr maliyyə xidmətləri göstərən, fond birjasında qeydiyyata alınan və ya müvafiq dövlət orqanının müəyyən etdiyi gəlir və məşğulluq həddini aşdığına görə “iri” müəssisə hesab edilən hüquqi şəxslərdir.
İctimai əhəmiyyətli qurum hesab edilməyən, kommersiya fəaliyyəti ilə məşğul olan DM-lər kommersiya təşkilatları üçün nəzərdə tutulan milli mühasibat uçotu standartlarını tətbiq etməlidir və ya sadələşdirilmiş hesabatvermə metoduna uyğun ola bilərlər. Onların maliyyə hesabatlarını və konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarını və ya nizamnamə sənədlərində müəyyən edilmiş, yaxud müvafiq dövlət orqanının tələb etdiyi şərtlərlə müvafiq dövlət orqanına təqdim etməlidirlər. Konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarını öz internet saytında dərc edən bəzi təşkilatlardan onları auditor rəyi ilə tamamlamaları tələb olunur.
Təbii inhisar, kommersiya xarakterli hesab edilən və/və ya dövlətin maliyyə dəstəyindən (məsələn, dövlət zəmanətləri, dövlət borcları və/və ya dövlət subsidiyaları, subvensiyaları və ya qrantları) faydalanan DM-lər illik konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarını ictimailəşdirilmədiyi hallarda, müvafiq icra hakimiyyəti orqanına təqdim etməlidirlər.
AİH-in 12 Portfel şirkətindən yalnız beşi “Mühasibat uçotu haqqında” Qanuna əsasən ictimai əhəmiyyətli qurumlar hesab olunur və qanunla onlarda MHBS-na uyğun hesabat vermələri tələb olunur, bunlar: SOCAR, AZAL, ASCO, ADY və Bakı Metropolitenidir. Dövlətə məxsus iki bankdan - ABB və ATB-dən də MHBS-nı (“Banklar haqqında” və “Sığorta haqqında” Qanunlara uyğun olaraq) tətbiq etmək və Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilmiş normativ öhdəliklərə uyğun olaraq əlavə prudensial hesabatvermə tələblərinə malik olmaq tələb olunur. “Mühasibat uçotu haqqında” Qanunda müəyyən edilmiş əlavə şərtlər bir sıra ictimai əhəmiyyətli qurumları MHBS-na riayət etmək öhdəliyindən azad edir. Bu şərtlər aşağıdakılardır:
müəssisə törəmə müəssisədir və bütün mülkiyyətçilər, o cümlədən səsvermə hüququna malik olmayanlar yekdilliklə razılaşaraq, müəssisənin konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarını təqdim etməməsinin zəruri olmadığını qərara alırlar .
müəssisənin qiymətli kağızları açıq dövriyyəyə buraxılmır
müəssisə dövlət qiymətli kağızlar bazarlarında qiymətli kağızların buraxılması prosesində deyil.
Bundan əlavə, əgər onların bilavasitə və ya əsas ana şirkəti artıq konsolidasiya edilmiş maliyyə hesabatlarını dərc edirsə, ictimai əhəmiyyətli qurumlar illik hesabatların hazırlanmasından azaddırlar. AİH-in məlumatına görə, onun PŞ-lərinə şamil etdiyi korporativ idarəetmə standartları müvafiq PŞ-nin MHBS-na uyğun tərtib edilmiş və audit edilmiş illik maliyyə hesabatlarını, habelə idarəetmə hesabatlarını və AİH tərəfindən tələb olunan məlumatları öz rəsmi internet resurslarında yerləşdirməsini tələb edir. Bununla belə, aşağıdakı Cədvəl 1.7-də qeyd olunduğu kimi, ayrı-ayrı DM-lər tərəfindən uyğunluq səviyyəsi və ictimaiyyətə açıq olan maliyyə və qeyri-maliyyə məlumatlarının mövcudluğu DM-lərdən asılı olaraq dəyişir.
Qeyd etmək lazımdır ki, AİH səhmdar cəmiyyəti olmadığı üçün öz PŞ-ləri barədə maliyyə hesabatlarını konsolidə etmir. Bununla belə, AİH-in Nizamnaməsinin 7-ci maddəsi onun bir qurum kimi “Mühasibat uçotu haqqında” Qanuna riayət etməsini və “Rəsmi statistika haqqında” Qanuna uyğun olaraq öz portfeli və bununla da ümumi fəaliyyət nəticələri haqqında statistik məlumatları tərtib edərək təqdim etməyi tələb edir. AİH öz fəaliyyətinin müstəqil auditi üçün, 2024-cü ildə edildiyi kimi, kənar auditoru “dəvət edə” bilər.36 AİH daxili hesabatlılıq məqsədləri üçün illik ümumi hesabat hazırlasa da, hələlik ictimaiyyətə açıq ümumi hesabat dərc etməyib.
Qeyd (1): Maliyyə yardımı və ya dövlət zəmanəti haqqında məlumatlara Hesablama Palatasının dövlət büdcəsinin icrası ilə bağlı verdiyi rəylərdə məhdud şəkildə rast gəlmək olar. AİH bildirir ki, Müşahidə Şurasının üzvləri hazırda təzminat almırlar.
1. 2022-ci ilin audit edilmiş maliyyə hesabatı AIH tərəfindən təqdim edilib, lakin AzerGold şirkətinin veb səhifəsində əks olunmadığından qiymətləndirmə dövründə əldə olunmamışdır.
2. Bakı Limanının audit edilmiş maliyyə hesabatları audit edilib, lakin məzmunu çox məhduddur. Buna görə də, bu hesabatlar MHBS hesabatlıq və məlumatların ictimaiyyətə açıqlanması standartlarına uyğun hesab edilmir.
Mənbə: ictimaiyyət üçün açıq olan məlumatlar və 2022-ci il hesabatları və ya ən son mövcud hesabatlar əsasında İƏİT-nin tədqiqatı (göstərildiyi kimi).
Daxili və kənar audit
Daxili audit
Azərbaycanda “Daxili audit haqqında” 332-IIIG/2007 saylı Qanun, qanunla müəyyən edilmiş audit keçirmək öhdəliyi olan bütün hüquqi şəxslərdə daxili auditin yaradılmasının hüquqi əsaslarını müəyyən edir. Daxili auditlər müəssisənin risklərinin effektiv şəkildə idarə edilməsinin və daxili nəzarət sisteminin yaradılmasının adekvatlığını müəyyən etmək, müəssisənin və onun tabeliyində olan qurumların maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünü və etibarlılığını yoxlamaq və zərərdən qorunmaq üçün müvafiq nəzarəti həyata keçirmək məqsədi daşıyır. Qanun daxili audit xidmətinə tətbiq edilən müstəqillik tələbini daha da aydınlaşdırır ki, onun məqsədi daxili auditləri qurumun icraçı orqanlarına aid olan işlərdən asılı olmayaraq həyata keçirməkdir.
PŞ-lərin artıq tətbiq edilən fərdi korporativ idarəetmə standartlarına əsasən, Müşahidə Şurasında audit komitəsi və ya ona vaxtaşırı hesabat verən audit bölməsi olmalıdır.37 Audit komitəsinin dəqiq səlahiyyətləri və onlara dair tələblər hər bir PŞ-nin nizamnaməsində və əsasnaməsində müəyyən edilir. Daxili audit bölməsindən AİH, Müşahidə Şurası və ya daxili audit komitəsi tərəfindən tələb olunan tam və keyfiyyətli məlumatları vaxtında tərtib etmək tələb olunur. Dövlətə məxsus iki bank (ABB və ATB) “Banklar haqqında” Qanunla müəyyən edilmiş tələblərə və xüsusilə risklərin idarə edilməsi öhdəlikləri baxımından bütün bank institutları üçün hazırlanmış korporativ idarəetmə standartına riayət etmək vəzifəsini daşıyırlar.
Kənar audit
“Auditor xidməti haqqında” 882/1994 saylı Qanun Azərbaycanda kənar auditin məcburi olduğu hallar üçün auditin keçirilməsi qaydalarını tənzimləyir. Kənar audit yalnız qanunla maliyyə hesabatlarını dərc etməli olan və ya səlahiyyətli dövlət orqanının qərarı ilə tələb olunduqda sahibkarlıq subyektləri üçün məcburidir. Mülki Məcəllə səhmdar cəmiyyətlərinin və MMC-lərin (mikro və kiçik biznes subyektləri istisna olmaqla) müstəqil kənar audit keçirməsini tələb edir.38 Buna görə də, AİH-in portfelinə daxil olan DM-lər də illik maliyyə hesabatlarının auditi üçün müstəqil kənar auditor təşkilatını cəlb etmək öhdəliyi daşıyır ki, buraya “Mühasibat uçotu haqqında” Qanuna əsasən ictimai əhəmiyyətli qurum kimi təsnif edilən DM-lər daxildir.39 Dövlətə məxsus iki bank və milli sığorta şirkəti (ABB, ATB və "Azərsığorta") həmçinin “Banklar haqqında”, “Sığorta haqqında” Qanunlar və bütün maliyyə institutları üçün işlənib-hazırlanmış korporativ idarəetmə standartı ilə müəyyən edilmiş tələblərə riayət etmək öhdəliyi daşıyır və bunun üçün kənar auditor təşkilatının rotasiya edilməsi tələb olunur. AİH bildirir ki, onun korporativ idarəetməsi hər üç ildən bir kənar auditorların rotasiyasını tələb edir. Bu müddət iki ilə qədər uzadıla bilər, beləliklə, eyni kənar auditorun saxlanma müddəti beş il müəyyən edilə bilər. AİH-in korporativ idarəetmə standartlarını hələ formal olaraq qəbul etməmiş DM-lərə gəlincə, AİH onların bu standartlara daxil edilmiş prinsiplərə əməl etməsini təmin etmək üçün onları yaxından monitorinq edir. Daxili və kənar auditorlar arasında dialoq nə qadağandır, nə də təşviq edilir.
Müstəqil kənar audit keçirməli olan şirkətlər Azərbaycanda fəaliyyət göstərən “Böyük 4” və ya “Böyük 10” siyahısına daxil olan şirkətlərin xidmətlərindən istifadə etməyə meyllidirlər. Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası Azərbaycanda audit xidmətlərinin əsas tənzimləyicisidir. Auditorun müstəqil hesab edilməsi üçün onlar Auditorlar Palatası tərəfindən verilmiş lisenziyaya malik olmalıdırlar ki, bu da müstəqil audit xidmətinin həyata keçirilməsinə imkan verir. Auditorlar Palatası xarici müstəqil auditorların audit işinin keyfiyyətini yoxlamaq səlahiyyətinə malik olsa da, özü müstəqil auditin aparılmasında iştirak etmir. O, həmçinin Azərbaycanda fəaliyyət göstərən auditorların reyestrini aparır və Azərbaycanda auditin ümumi standartlarını təkmilləşdirməyə çalışır.
Dövlət auditi prosedurlarına münasibətdə, Hesablama Palatası Ali Audit Qurumu hesab olunur. Hesablama Palatası tərəfindən Qiymətləndirmə heyətinə verilən məlumata görə, Palata DM-lərdə dövri auditlər aparır ki, bu auditlər zamanı qanunvericiliyə, maliyyə auditinə və ya fəaliyyət auditinə uyğunluq məsələləri yoxlanıla bilər. Bildirilir ki, Palata AİH-in nəzarətində olan DM-lərin auditini aparmışdır. Audit yoxlamaları resurslardan səmərəli istifadəni qiymətləndirmək və daha çox şəffaflığı təşviq etmək məqsədi daşıyır, habelə tövsiyələr və ya qərarların verilməsi ilə nəticələnə bilər. Fəaliyyət auditi nisbətən yeni audit növüdür ki, bu növ üzrə iki yoxlama su təsərrüfatı sektorunda fəaliyyət gösətərən DM-lər üçün aparılmışdır.
1.4.3. Direktorlar Şurası
Şuranın strukturuna və tərkibinə dair tələblər
Maliyyə sektoru istisna olmaqla, DM-lərin İdarə Heyətinin tərkibi qanunla tənzimlənmir. Mülki Məcəllənin 91-1.2-ci maddəsi MMC-lərin direktorlar şurasının yaradılmasını, habelə şuranın fəaliyyətinin nizamnamədə müəyyən edilməsini tələb edir. Mülki Məcəllə təkbaşçı və ya iki kollegial İdarə Heyəti sisteminə malik MMC-nin iştirakçılarının Ümumi Yığıncağına dair tələbləri geniş şəkildə əks etdirir. Eyni şəkildə, Mülki Məcəllə səhmdar cəmiyyətlərinin ya təkbaşçı və ya kollegial sistem üzrə strukturlaşdırılmasına icazə verir (maddə 107.3). İstənilən halda, səhmdar cəmiyyəti ictimai əhəmiyyətli qurumdursa və ya səhmdarlarının sayı 50-dən çoxdursa, Müşahidə Şurasının yaradılması tələb olunur.
Həcmindən və fəaliyyət sektorundan asılı olmayaraq, bütün PŞ-lər üç müxtəlif qurumdan ibarət idarəetmə strukturuna malik olmalıdırlar; Ümumi Yığıncaq (AİH-in Nizamnaməsinin 4.7.18-ci maddəsinə əsasən, Prezidentlə razılaşdırılmaqla, bir qayda olaraq, AİH-in Müşahidə Şurasına həvalə edilir) Müşahidə Şurası və İdarə Heyəti (və ya icraçı orqan). Müşahidə Şuralarının tərkibi adətən üçdən yeddi nəfərə qədər dəyişir. Buna görə də, AİH-in bütün PŞ-ləri, eləcə də AİH-in özü kollegial şura strukturu ilə idarə olunur. AİH-in və onun PŞ-lərinin İdarə Heyətinin tərkibi ətraflı şəkildə Əlavə B-də təqdim edilmişdir. AİH-in yaradılmasına və onun həyata keçirmək mandatı olan korporativ idarəetmə islahatlarının həyata keçirilməsinə qədər Azərbaycanda DM-lər ümumiyyətlə Müşahidə Şuraları (o cümlədən beynəlxalq şirkətlər, məsələn 2021-ci ildə Müşahidə Şurası yaradılan SOCAR kimi) ilə fəaliyyət göstərmirdilər.
Şuranın strukturu və tərkibinə dair yüksək səviyyəli hesabatvermə bəndlərinə dair tələblər mövcud olmadığı halda40, Azərbaycan Korporativ İdarəetmə Standartları kimi məcburi olmayan siyasət sənədləri müşahidə şurasının tərkibi, strukturu və səlahiyyətləri ilə bağlı təlimatları müəyyən edir.
Müşahidə Şurasının tərkibinə münasibətdə, AİH və onun Portfel şirkətlərinin Müşahidə Şurasında müstəqil üzvlərin yer alması tələb olunmur. AİH-in hər iki şurası tamamilə dövlət nümayəndələrindən (siyasi təyinatlı məmurlar da daxil olmaqla) və ya AİH-in nümayəndələrindən ibarətdir ki, Qiymətləndirmə heyəti bunun yerli bazarda kifayət qədər namizədlərin olmaması səbəbindən islahat prosesinin hazırkı mərhələsində düşünülmüş seçim olduğu qənaətindədir. Həmçinin, müşahidə və ya idarəetmə şurasının müxtəlifliyi ilə bağlı könüllü kvota və ya tövsiyələr mövcud deyil. PŞ-lər arasında “Baku Bus” MMC-nin, ATB-nin Müşahidə Şuralarının üç üzvündən biri, “Bakı Metropoliteni” QSC-nin Müşahidə Şurasının isə beş üzvündən biri qadındır. Bəzi DM-lərin İdarə Heyətində qadın rəhbər işçilər yer alır (məsələn, SOCAR).
İstinadlar
[18] Government of Azerbaijan (2016), Law on Licenses and Permits.
[20] Government of Azerbaijan (2004), Law on Accounting.
[13] Government of Azerbaijan (2003), Law on Legal Entities under Public Law.
[12] Government of Azerbaijan (1999), Law on Environmental Protection, https://e-qanun.az/framework/3852.
[17] Government of Azerbaijan (1998), Law on Natural Monopolies.
[16] Government of Azerbaijan (1995), Law on Unfair Competition.
[15] Government of Azerbaijan (1993), Law on Anti-Monopoly Activity.
[11] Hashima, K. and Z. Kadyrov (2017), The current situation and problems of state-owned enterprises, https://cesd.az/new/wp-content/uploads/2017/12/State-Owned-Enterprises-Azerbaijan.pdf.
[10] IMF (2022), IMF Country Report No. 22/368, https://www.imf.org/-/media/Files/Publications/CR/2022/English/1KAZEA2022009.ashx.
[19] İqtisadiyyat, N. (2011), AZƏRBAYCAN KORPORATİV İDARƏETMƏ STANDARTLARI.
[7] OECD (2024), SME Policy Index: Eastern Partner Countries 2024, OECD Publishing.
[6] OECD (2022), Anti-Corruption Reforms in Azerbaijan: Pilot 5th Round of Monitoring Under the Istanbul Anti-Corruption Action Plan, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/3ae2406b-en.
[14] SOCAR (2015), Charter.
[2] State Statistical Committee (2023), Əhalinin yaş qrupları üzrə xüsusi çəkisi.
[4] State Statistical Committee of Azerbaijan (2022), Data, https://www.stat.gov.az/?lang=en.
[8] Transparency International (2023), CORRUPTION PERCEPTION INDEX, https://www.transparency.org/en/cpi/2023.
[9] U.S. Department of State (2022), 2022 Investment Climate Statements, https://www.state.gov/reports/2022-investment-climate-statements/.
[3] Varani (2018), “Azerbaijan frameworks: geopolitical and socio-economic considerations”, Geopolitical, Social Security and Freedom Journal, Vol. 1/2, p. 44065, https://doi.org/10.2478/gssfj-2018-0013.
[5] World Bank (2022), Azerbaijan, https://data.worldbank.org/country/AZ.
[1] World Bank (2020), Corporate Governance of State-Owned Enterprises in Europe and Central Asia, https://state-owned-enterprises.worldbank.org/sites/soe/files/reports/Corporate-Governance-of-State-Owned-Enterprises-in-Europe-and-Central-Asia-A-Survey.pdf.
← 1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 130-cu maddəsi.
← 2. Daha əvvəl İƏİT-nin tədqiqatlarında qeyd edildiyi kimi, hasilat sektorları dürüstlük risklərinə xüsusilə meylli ola bilər. Azərbaycan 2004-cü ildə Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsünə (MSŞT) qoşulmuşdur, lakin vətəndaş cəmiyyətinin MSŞT prosesini tənqidi təhlil etmək qabiliyyəti ilə bağlı narahatlıqlara görə 2017-ci ilin martında onun üzvlüyü dondurulub. Buna cavab olaraq, hökumət bu təşəbbüsdən geri çəkildi, lakin 2017-ci ildə yaradılmış Mədən Sənayesində Şəffaflıq üzrə Komissiya vasitəsilə MSŞT prinsiplərinə sadiq qaldığını iddia etdi. Bununla belə, ABŞ Dövlət Departamentinin 2021-ci il üzrə apardığı təhlil nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, Komissiya iki hesabat dərc etmiş, 2019-cu ildən bəri iclas çağırmamış və MSŞT standartlarına riayət etməmişdir. Qeyri-rəsmi mənbələr Komissiyanın o vaxtdan ləğv edildiyini bildirir (U.S. Department of State, 2021[9]; GAN Integrity, 2020[35]).
← 3. Azərbaycan İnvestisiya Mübahisələrinin Həlli üzrə Beynəlxalq Mərkəzin üzvüdür və Xarici Arbitraj Qərarlarının Tanınması və İcrası haqqında 1958-ci il Nyu-York Konvensiyasının iştirakçısıdır.
← 4. Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin dövlət istiqrazları və Mərkəzi Bankın əskinasları
← 5. BFB-nin premium seqmenti hazırda 230 qiymətli kağız buraxılışından ibarətdir. Bunlardan 229-u birja istiqrazları, yalnız biri isə səhm yerləşdirilməsi, yəni ABB səhmləridir.
← 6. Bölmə 3.4.2-yə və Cədvəl 3.1-ə istinad edilmişdir.
← 7. Müəlliflərə bildirilmişdir ki, yeni maliyyə strukturu AİH-in fəaliyyətinin 4-cü ilində (beləliklə, ən son ilində) tətbiq edilməyə başlamışdır. Bundan əvvəl Hökumət büdcəsi AİH-in əməliyyatlarını maliyyələşdirmək üçün vəsait təmin edirdi və istənilən xalis itkini qarşılayırdı.
← 8. Büdcə sistemi haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu, maddə 1.1.30.
← 9. “Publik hüquqi şəxslər haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu 97-VQ/ 2015-ci il.
← 10. “Publik hüquqi şəxslər haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu, maddə. 2.2.
← 11. SOCAR, Azərbaycan Hava Yolları, ASCO, Bakı Metropoliteni və ADY əvvəllər dövlət konserni kimi təsnif edilirdi və onlar üzərində daha sərt hökumət nəzarəti və tənzimlənməsi tətbiq olunurdu.
← 12. 2004-cü ildə qəbul edilmiş "Mühasibat uçotu haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda ictimai əhəmiyyətli qurumlar "kredit təşkilatları, sığorta şirkətləri, investisiya fondları, qeyri-dövlət (özəl) sosial fondları, qiymətli kağızları fond birjasında dövriyyədə olan hüquqi şəxslər və maliyyə hesabatlarının tərtibi tarixində meyar göstəricilərinin (illik gəliri, hesabat ili ərzində işçilərin orta sayı və balansın yekun məbləği) ikisindən yuxarı olan göstəricilərə malik kommersiya təşkilatları" kimi müəyyən edilir.
← 13. Bu məlumat Dünya Bankına İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti tərəfindən təqdim edilib, lakin ictimaiyyətə açıq deyil.
← 14. Qeyd edilməlidir ki, bu, DM-lərin ÜDM-in 40%-ni təşkil etdiyini göstərmir. Şirkətlərin satışları və gəlirləri adətən onların ÜDM-ə düşən paylarından 2-3 dəfə çoxdur (Dünya Bankının hesablamalarına görə).
← 15. DM-in payı dövlət sektorunun ümumi göstəricilərindən digər xidmət sahələri (dövlət idarəetməsi, müdafiə, sosial təminat, təhsil, səhiyyə və sosial iş fəaliyyəti) çıxılmaqla “İqtisadiyyatın dövlət və qeyri-dövlət sektorlarında əlavə dəyər” dövlət statistika göstəricilərinə əsasən hesablanıb. Bu metodologiya DM-lərin payının təqribi hesablanmasıdır.
← 16. Dövlət büdcəsinin icra göstəricilərinə görə.
← 17. Dövlət büdcəsinin icra göstəricilərinə görə.
← 18. Bu təxmin edilən rəqəmlərə dövlət və ya özəl DM-lərdə işləyənlər, həmçinin daha geniş dövlət sektorunda, məsələn xəstəxanalar və məktəblərdə çalışan işçilər daxildir.
← 19. DM-lərdə məşğulluq dövlət sektorunun ümumi göstəricilərindən dövlət idarəçiliyi, müdafiə, sosial təminat, təhsil, səhiyyə və sosial iş kimi fəaliyyətlər çıxılmaqla “İşçilərin iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə bölgüsü” dövlət statistika göstəricilərinə əsasən hesablanmışdır. Bu metodologiya təxmini hesablamanı nəzərdə tutur.
← 20. Holdinqin şirkətlərinin sayı 107-ə bərabərdir. Məsələn, "SOCAR Turkiye Eneji A.S." 107 şirkətdən biridir və onun nəzarətində 20-dən çox qurum fəaliyyət göstərir. Həmin qurumlar 107 şirkətə daxil deyil.
← 21. Aşağıdakı 3.4.5-ci bölməyə istinad edilir.
← 22. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 31 avqust 2023-cü il tarixli Fərmanı.
← 23. 2004-cü ildə yaradılıb və korrupsiyanın qarşısının alınması sahəsində ixtisaslaşmış qurumun funksiyalarını yerinə yetirir. Komissiya 15 üzvdən ibarətdir, onların beşi Prezident, beşi Parlament, beşi isə Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən təyin edilir.
← 24. İctimai əhəmiyyətli qurumların tərifinin qeyri-rəsmi tərcüməsinə əsasən, onlar kredit təşkilatları, sığorta şirkətləri, investisiya fondları, qeyri-dövlət (özəl) sosial fondlar, qiymətli kağızları birjada siyahıya alınmış hüquqi şəxslər və maliyyə hesabatlarının tərtib edildiyi tarixə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş illik gəlir, maliyyə ilində orta işçi sayı və ya ümumi balans dəyəri üzrə bu göstəricilərdən ikisini aşan kommersiya təşkilatlarıdır.
← 25. Aşağıdakı 1.4.1-ci bölməyə istinad edilir.
← 26. AİH-in 2020-ci il tarixli vahid korporativ idarəetmə standartlarına dair təqdimatı mövcuddur və bu, bütün Portfel şirkətləri üçün nəzərdə tutulub və AİH-in Müşahidə Şurası tərəfindən təsdiq edilib. Bu sənəd Portfel şirkəti səviyyəsində tətbiq edilən fərdi korporativ idarəetmə standartları üçün əsas rolunu oynayır. Lakin AİH-in Portfel şirkətləri üçün fərdi standartları daha da tətbiq etməsi və sənədin Portfel şirkəti səviyyəsində diaqnostikanı da əhatə etməsi səbəbindən bu sənədin universal tətbiq edilə bilən sənəd kimi qəbul edilməsi mümkün deyil.
← 27. 18 mart 2015-ci il tarixli, 1121 nömrəli Prezident Fərmanı.
← 28. 22 sentyabr 2021-ci il tarixli, 1448 nömrəli Prezident Fərmanı.
← 29. AİH Nizamnaməsinin 2.1.9, 3.1.12-1 və 4.1-ci maddələrinə istinad edilir.
← 30. Əksinə, bu, AİH Müşahidə Şurasına təqdim olunan daxili bir təqdimatdır və diaqnostika ilə siyasət təkliflərini əhatə edir. Bu sənəd sonrakı fərdi korporativ idarəetmə standartları üçün başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edilə bilər. Lakin bu, Portfel şirkətləri ilə bağlı hər hansı hüquqi qüvvəyə malik siyasət sənədi hesab edilə bilməz.
← 31. Qərarın 3-1-ci maddəsinə istinad edilir. AİH daha sonra bildirir ki, 1120 saylı Fərmana əsasən, AİH öz DM-ləri üçün korporativ idarəetmə standartlarını təsdiq etməlidir və bu səbəbdən bu Qərar AİH-in DM-lərinə şamil edilmir.
← 32. Müsahibələrdə Qiymətləndirmə heyətinə məlumat verilmişdir ki, “Azərsu” ASC-nin AİH-in portfelinə inteqrasiyası planlaşdırılır, lakin sonda bu dəyişiklik həyata keçirilməyib və “Azərsu” yeni yaradılmış Agentliyin nəzdində nizamnamə əsasında fəaliyyət göstərən müəssisə olaraq qalır.
← 33. AİH bildirmişdir ki, ATB rəsmi olaraq 2021-ci ildən etibarən BFB-də listinq olunmuşdur. Bununla belə, ATB səhmlərinin qeydə alınmış hərracları keçirilməmiş və BFB rəsmi listinq olunmaq üçün ATB qarşısında əlavə tələblər qoymamışdır. Qeyri-müəyyənliyin qarşısını almaq üçün qeyd edirik ki, ATB bu hesabatın məqsədləri üçün listinq olunmuş şirkət kimi nəzərə alınmamışdır.
← 34. Kriteriyalara 150-dən çox işçiyə malik olmaq daxildir (tikinti sektoru üçün 100-dən çox, ticarət və xidmət sektorunda isə 50-dən çox işçi).
← 35. Bəzi nazirliklərin veb-saytlarında mövcud olan məlumata görə, müvafiq nazir Prezident tərəfindən təyin edilir və bir sıra büdcə və planlaşdırma vəzifələrini yerinə yetirməlidir. Bu vəzifələr nazirlikdən asılı olaraq dəyişə bilər, lakin adətən aşağıdakıları əhatə edir: nazirliyin səlahiyyətlərinə aid məsələlər üzrə müvafiq ilin dövlət büdcəsinin və büdcədənkənar fondlarının formalaşdırılması üçün təkliflər vermək; dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlərin təyinatı üzrə xərclənməsini təmin etmək; ayrılan vəsaitlərin limitini nəzərə alaraq maliyyə resurslarını bölüşdürmək, maaşlara əlavə və maliyyə yardımı verilməsini təmin etmək.
← 36. AİH 2020-2023-cü illərin maliyyə hesabatlarının auditi üçün Ernst & Young şirkətini dəvət edib. Auditorun hesabatı təqdim etməsi 2024-cü ilin mart ayında gözlənilir.
← 37. 3.7.8-ci bölməyə istinad edilir.
← 38. Mülki Məcəllənin 91.4-cü və 107.6-cı maddələri.
← 39. Bu DM-lər SOCAR, AZAL, ASCO, Bakı Metropoliteni və ADY-dir.
← 40. Azərbaycanın Mülki Məcəlləsi Qapalı Səhmdar Cəmiyyətlərin, Açıq Səhmdar Cəmiyyətlərin və Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətlərin hesabatlılıq öhdəliklərini geniş şəkildə təsvir edir. Dövlət müəssisələrinin qəbul edə biləcəyi heç bir hüquqi forma üzrə Müşahidə Şurasının tərkibi barədə qeyri-maliyyə məlumatlarının açıqlanması tələb olunmur. Mülki Məcəllədə qeyd olunan açıqlama tələbləri əsasən maliyyə açıqlamalarına aiddir və əsasən Səhmdar Cəmiyyətlərə şamil edilir.