3-cü Fəsildə Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi və onun müəssisə portfelinin İƏİT-nin "Dövlət müəssisələrində Korporativ İdarəetmə" Təlimatlarına (DM Təlimatları) uyğunluğu qiymətləndirilir. 3-cü Fəsildəki DM Təlimatlarına uyğun qiymətləndirmə AİH və onun müəssisə portfeli ilə məhdudlaşır və bu icmalın 1-ci Fəslində toxunulan daha geniş DM portfelini əhatə etmir.
Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi və onun Dövlət müəssisələrində Korporativ İdarəetməyə dair İƏİT icmalı
Qısa məlumat
3-cü Fəsildə AİH və onun portfel şirkətlərinin mülkiyyəti, korporativ idarəetməsi və tənzimləmə mexanizmləri qiymətləndiriləcək. Qiymətləndirmə DM Təlimatlarının (2015-ci il buraxılışı) strukturuna uyğun aparılacaq və buna görə də aşağıdakı 3.1-3.7 bölmələrində təsvir olunacaq (OECD, 2015[1])
Dövlət mülkiyyətinin əsaslandırılması
Dövlətin mülkiyyətçi kimi rolu
Bazar iqtisadiyyatında DM-lər
Səhmdarlara obyektiv münasibət
Maraqlı tərəflərlə münasibətlər və məsuliyyətli biznes
Məlumatların açıqlanması və şəffaflıq
DM-lərdə idarəetmə orqanlarının vəzifələri
Bu Fəsil hesabatın 4-cü Fəslində ətraflı verilən hərtərəfli nəticələr və tövsiyələr üçün zəmin rolunu oynayır.
Dövlət, onun mülkiyyətində olan müəssisələr üzərində nəzarəti geniş ictimaiyyətin maraqları naminə həyata keçirir. O, dövlət mülkiyyətini əsaslandıran məqsədləri diqqətlə qiymətləndirib açıqlamalı və onları təkrar nəzərdən keçirməlidir.
3.1.1. Dövlət mülkiyyəti əsaslandırılmasının formalaşması
A. Müəssisələrə dövlət tərəfindən nəzarət edilməsində əsas məqsəd resursların səmərəli bölüşdürülməsi yolu ilə cəmiyyət üçün dəyəri maksimum həddə çatdırmaq olmalıdır.
Hazırda Azərbaycanda DM-lərə nəzarətin əsaslandırmaları bir sıra sənədlərdə, o cümlədən AİH-in Nizamnaməsində, ayrı-ayrı DM-lərin (o cümlədən PŞ-lərin) nizamnamələrində, Prezident tərəfindən imzalanmış bir sıra fərman və sərəncamlarda qeyd edilmiş və ya sahəvi normativ hüquqi aktlarda öz əksini tapmışdır.
Bütövlükdə hökumət səviyyəsində uzunmüddətli milli strategiya sənədləri1 və digər dövlət proqramları bu proqramların əsas icraçıları kimi DM-lərin rolunun nədən ibarət olduğunu müəyyən edə bilər. DM-lərin nizamnamələri və fərmanlar onların əməliyyat vəzifələrini açıqlaya və dövlət mülkiyyətinin əsaslandırılmasını nəzərdə tuta bilər. Bu sənədlər adətən DM-lərə və ya verilən siyasət məqsədinə aid edilir və Azərbaycandakı bütün DM-lərə şamil edilmir.2
AİH de-yure mülkiyyətçi kimi fəaliyyət göstərməsə də, 2020-ci ilin avqust və noyabr fərmanları bəzi mülkiyyət əsaslandırmalarını göstərir. AİH-in Nizamnaməsində qeyd edildiyi kimi, onun fəaliyyəti DM-lərin iqtisadi səmərəliliyini artırmaq və Azərbaycan bazarının rəqabət qabiliyyətini yüksəltmək məqsədi daşıyır. Bu, AİH-in Nizamnaməsində təfərrüatlı məlumatlarla dəstəklənir, burada AİH-in vacib komplayns mexanizmini yerinə yetirdiyini və öz portfelindəki DM-lərin monitorinqi ilə bağlı tapşırıq verdiyini izah edir, beləliklə, AİH-in əsaslandırmalarından birinin onun şirkətlərinin əməliyyat fəaliyyətinin nəticələrini yaxşılaşdırmaq olduğu aydınlaşdırılır. AİH-in rolu onun Nizamnaməsində və müvafiq qanunvericilik aktlarında daha aydın şəkildə müəyyən edilir. Bu, hələ də dövlət mülkiyyəti üçün ümumi əsaslandırmanı ehtiva etmir. Hələlik, AİH və ya Azərbaycan Hökuməti dövlət mülkiyyəti üzrə vacib əsaslandırmaları, dövlətin mülkiyyət hüququnu necə həyata keçirəcəyinə, habelə dövlətin ayrı-ayrı PŞ-lərdən gözləntiləri və oradakı mülkiyyət roluna dair müddəaları özündə cəmləşdirən ümumi siyasət sənədi hazırlamamışdır.
Özəlləşdirməyə dəqiq əsaslandırmanın olmaması da təsir göstərə bilər. Son iki onillik ərzində bir çox orta və kiçik DM-lər özəlləşdirməyə məruz qalmış, lakin iri şirkətlərin əksəriyyəti dövlətə məxsus olmaqda davam edir (bax: 1.2.5). Qanunvericilik AİH-ə dövlət mülkiyyətində saxlanılması və ya özəlləşdirmənin davam etdirilməsinə dair İqtisadiyyat Nazirliyinin Əmlak Məsələləri üzrə Dövlət Xidmətinə məsləhətlər verməklə DM-lərin iqtisadi, sosial və hüquqi qiymətləndirməsini aparmağa icazə verir. Bəzi DM-lər kommersiya və ya sosial səbəblərə görə və ya hər iki səbəbdən tam və ya qismən dövlət mülkiyyətində qalmışdır. Dövlət Əmlakının Özəlləşdirilməsi Proqramının ilk iki mərhələsinin ictimaiyyətə açıqlanan bəyanatları və sübutları (bax: 1.2.5) göstərir ki, DM-lərin özəlləşdirilməsi və ya mülkiyyət hüququnun saxlanılması ilə bağlı hökumətin qərarına səmərəsiz idarəetmə, yaranan itkilər, yenidən kapitallaşma üçün kifayət qədər vəsaitin olmaması, yaxud dövlət büdcəsi daxilində məhdudiyyətlər kimi amillər təsir etmişdir. Təbii inhisarlar, kommunal xidmətlər və infrastruktur şirkətləri kimi bəzi DM-lər dövlətə məxsus olmaqda davam edir, digərləri isə özəlləşdirilmiş və ya özəl idarəetməyə verilmişdir.
Özəlləşdirmə ilə bağlı qaydalar qanunvericilikdə müfəssəl şəkildə müəyyən edilsə də, burada dövlət mülkiyyətinin saxlanması üçün konkret meyarlar (mülkiyyətin əsaslandırılması) və dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinə təkan verəcək meyarlar öz əksini tapmamışdır. Qanunvericiliklə müəyyən edilmişdir ki, özəlləşdirmə haqqında qərar qəbul edilərkən “qurumun ölkəni və milli təhlükəsizliyi, ölkənin iqtisadi maraqlarını müdafiə etmək qabiliyyəti, onun sahəvi və yerli əhəmiyyəti nəzərə alınmalıdır”.
Bütövlükdə, Azərbaycanda mövcud qanunvericilik dövlət mülkiyyətini hərtərəfli əsaslandırmaq əvəzinə, diqqəti onların necə fəaliyyət göstərməli olduğuna yönəltməklə, DM-lər üçün fəaliyyət qaydalarını əks etdirir. Mövcud qanunvericilik bazası
DM-lərin hüquqi statusunu müəyyən edir,
AİH, dövlət qurumları və DM-lərin vəzifələrini müəyyənləşdirir,
Hesabatlılıq səviyyələrini müəyyən edir
DM-lərin özəlləşdirilməsinə mane olan səbəbləri təyin edir, xüsusilə də milli əhəmiyyətli strateji müəssisələri qoruyur.
Ayrı-ayrı DM-lərin nizamnamələrində PŞ-lərin məqsədləri geniş şəkildə müəyyən edilsə də, aydın və hərtərəfli ümumi əsaslandırma öz əksini tapmamışdır. Beləliklə, dövlət mülkiyyətinin gizli əsasları bəzi hallarda müxtəlif hüquqi sənədlərdə öz əksini tapsa da, bu əsaslandırmaların müxtəlif siyasət alətləri arasında yayılması onların AİH-in müəssisə portfelinə tətbiqini qeyri-şəffaf edir və müvafiq hesabatlılıq səviyyəsi ilə uzlaşmır.
3.1.2. Mülkiyyət siyasəti
B. Hökumət mülkiyyət siyasəti işləyib-hazırlamalıdır. Siyasət, digər məsələlərlə yanaşı, dövlət mülkiyyətinin ümumi əsaslandırmalarını, dövlətin onun mülkiyyətində olan müəssisələrin idarə edilməsində rolunu, habelə dövlətin öz mülkiyyət siyasətini necə həyata keçirəcəyini və onun həyata keçirilməsində iştirak edən dövlət idarələrinin müvafiq rol və vəzifələrini müəyyən etməlidir.
AİH-in müəssisə portfelinin idarə edilməsində aşağıdakılar rəhbər tutulur:
Azərbaycan Konstitusiyası
Azərbaycan tərəfindən imzalanmış beynəlxalq sazişlər,
qanunlar, Prezidentin fərman və sərəncamları,
Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamları, qüvvədə olan digər qanunlar
AİH-in Nizamnaməsi və
AİH-in idarəçiliyində olan PŞ-lərin siyahısını təqdim etməklə yanaşı, AİH-in büdcə mənbələrini də tənzimləyən Prezidentin 1174/2020 saylı Fərmanı.
Bununla yanaşı, müvafiq səlahiyyətli orqanlar AİH-in (və ya digər dövlət səhmdarlarının) müəssisə sahibi kimi rolunu istiqamətləndirən faktiki ümumi mülkiyyət siyasəti hazırlamamışdır. Beləliklə, dövlət səviyyəsində dövlət mülkiyyətinin tənzimlənməsini təsvir edən yüksək səviyyəli və vahid sənədin olmaması dövlət mülkiyyətinin hərtərəfli əsaslandırılmasını çətinləşdirə bilər. Dövlət sektorunun mövcudluğu üçün əsaslandırmanın formalaşdırılması cəhdləri ən yaxşı halda Azərbaycanda DM-lərin bütöv qrupuna, eyni zamanda AİH-in PŞ-lərinə də şamil edilməli və gələcək özəlləşdirmə namizədlərinin müəyyənləşdirilməsinə və mülkiyyət rolunun aydınlaşdırılmasına xidmət etməlidir.
3.1.3. Mülkiyyət siyasətinin hesabatlılığı, açıqlanması və nəzərdən keçirilməsi
C. Mülkiyyət siyasəti müvafiq siyasi hesabatlılıq prosedurları ilə tənzimlənməli və geniş ictimaiyyətə açıqlanmalıdır. Hökumət mütəmadi olaraq mülkiyyət siyasətini nəzərdən keçirməlidir.
Daha əvvəl də qeyd edildiyi kimi, AİH və beləliklə Azərbaycan Hökumətinin mülkiyyət siyasəti yoxdur. Dövlət mülkiyyətinin əsaslandırılmasına aid olan sənədlərin faktiki olaraq siyasi məsuliyyət predmeti olub-olmadığı da aydın deyil. Bundan başqa, bəzi sənədlər, məsələn, Prezidentin fərmanları və ya “2022-2026-cı illər üzrə Milli Prioritetlər Strategiyası” və “Azərbaycan-2030” kimi milli strateji sənədlər geniş ictimaiyyətə açıqlansa da, ayrı-ayrı PŞ-lərinki açıqlana bilməz. Bundan əlavə, hökumət daxilində dövlət mülkiyyətini gizli şəkildə əsaslandıran hər hansı sənəd də öz xaratekteri etibarilə ictimaiyyətə açıqlanmır.
3.1.4. DM-lərin məqsədlərinin müəyyən edilməsi
D. Dövlət ayrı-ayrı DM-lər üzrə mülkiyyət əsaslandırmalarını müəyyən etməli və onları təkrar nəzərdən keçirməlidir. Ayrı-ayrı DM-lər və ya DM qruplarının nail olmaları tələb olunan hər hansı ictimai siyasət məqsədləri müvafiq orqanlar tərəfindən aydın şəkildə müəyyən edilməli və açıqlanmalıdır.
AİH seçilmiş DM-lərin portfelinin idarə edilməsində və nəzarətində mühüm rol oynayır. AİH-in portfeli daxilində fəaliyyət göstərən PŞ-lərin əlaqədar nazirlikləri DM-lər üçün ictimai siyasət məqsədlərini və hədəflərini müəyyən edə bilsələr də, bu məqsədlərin dəyişdirilməsi və AİH ilə məsləhətləşmələrin aparılması nəzərdə tutulur. DM-nin idarəedici qurumu kimi AİH-in səlahiyyətləri arasında ayrı-ayrı DM-lərin nizamnaməsinin uyğunlaşdırılması da var ki, bu sənədə PŞ-lərin ümumi məqsədi, fəaliyyəti və əməliyyatlarının əsasları daxildir.
Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, AİH nə ayrı-ayrı DM-lərin mülkiyyəti üçün xüsusi əsaslandırmalarını, nə də onların ictimai siyasət məqsədlərini müəyyən edir. İctimai siyasət məqsədləri aydın şəkildə müəyyən edilə, tapşırıla və açıqlana bilməz. Qiymətləndirmə heyəti bu məqsədlərin DM-lərə necə çatdırılacağını müəyyən etmək üçün kommunikasiya kanallarını dəqiq müəyyən edə bilməmişdir. Qeyd edildiyi kimi, bu məqsədlər müxtəlif qanunvericilik aktlarında, nizamnamələrdə və ya fərmanlarda pərakəndə şəkildə yer ala bilər ki, bu da bəzi hallarda çoxsaylı və ya ziddiyyətli məqsədlərə səbəb ola bilər.
Azərbaycan Hökuməti (Prezident, Baş nazir və ya əlaqədar nazirliklər) “Azərbaycan 2030: Sosial-İqtisadi İnkişaf üzrə Milli Prioritetlər” və ya “2024-2026-cı illərdə Maliyyə Sektorunun İnkişafı Strategiyası” kimi Azərbaycanın milli və ya sektoral proqramlarını və hədəflərini müəyyən etmək səlahiyyətinə malikdir.
Bundan əlavə, DM-lərin səlahiyyətləri və ümumi məqsədləri Prezidentin fərmanları ilə müəyyən edilir. Məsələn, “AzerGold” QSC nümunəsində Prezidentin “AzerGold” QSC-nin yaradılması haqqında Fərmanında qeyd olunur ki, Cəmiyyət əlvan və qara metal filizi yataqlarının öyrənilməsi, tədqiqi, kəşfiyyatı, emalı və idarə olunmasını, müvafiq sahədə yeni texnologiyaların tətbiqini həyata keçirir, maddi-texniki bazanın müasirləşdirilməsi və ondan səmərəli istifadə edilməsi, habelə müvafiq sahənin inkişafı ilə bağlı digər işlər görür. Eyni vəzifə "AzerGold" QSC-nin Nizamnaməsində də təkrarlanır. Yaxud Prezidentin 2074/2023 saylı Fərmanı ilə su ehtiyatları, su təsərrüfatı və meliorasiyanı əhatə edən sektorlarda idarəetmənin təkmilləşdirilməsi, meliorasiya və irriqasiya işlərinin təşkilinin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi yaradılmışdır. “Azərsu” ASC və “Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı” ASC Agentliyin tabeliyinə verilmişdir.
Məcmu hesabat olmadığından, ƏSG göstəricilərinin təyin edilməsində və monitorinqində AİH-in rolunun nəticəsi lazımi şəkildə açıqlanmır. Heç bir siyasət sənədi və ya qaydalar məqsədlərin müəyyən edilməsi prosesində müxtəlif rolları müəyyən etmir, eləcə də DM-lərin uzunmüddətli məqsədlərinə və ya strategiyalarına təsir göstərməklə bağlı dövlət qurumlarının və ya orqanlarının səlahiyyətlərini aydınlaşdırmır.
Dövlət məlumatlı və fəal mülkiyyətçi kimi fəaliyyət göstərməli, DM-lərin idarə edilməsinin şəffaf və hesabatlı şəkildə, yüksək peşəkarlıq və effektivliklə həyata keçirilməsini təmin etməlidir.
3.2.1. Əməliyyat praktikasının və təşkilati-hüquqi formanın sadələşdirilməsi
A. Hökumətlər DM-lərin fəaliyyət göstərdiyi təşkilati-hüquqi formaları sadələşdirməli və standartlaşdırmalıdırlar. Onların fəaliyyət təcrübələri ümumi qəbul edilmiş korporativ normalara uyğun olmalıdır.
Ümumiyyətlə, Azərbaycanda DM-lər özəl hüquqi şəxslərlə eyni təşkilati-hüquqi formalara malikdirlər və onların əməliyyat təcrübələri ümumi qəbul edilmiş korporativ normalara uyğundur. AİH-in idarəçiliyində olan altı PŞ (AzerGold, ADY, Bakı Limanı, AZAL, ASCO və Bakı Metropoliteni) QSC, üç PŞ (ABB, Azər Türk Bank və Təmiz Şəhər) ASC və bir PŞ (Baku Bus) MMC kimi fəaliyyət göstərir. Bütün bu təşkilati-hüquqi formalar həm dövlət, həm də özəl hüquqi şəxslərə eyni dərəcədə şamil edilən Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində öz əksini tapmışdır.
Hüquqi nöqteyi-nəzərdən, səhmdarların maksimal məsuliyyət səviyyəsini müəyyən etmək üçün DM-lərin təşkilati-hüquqi formaları əhəmiyyətlidir: həm MMC-nin, həm də səhmdar cəmiyyətlərinin səhmdarları məhdud məsuliyyətə malikdirlər və şirkətin borcuna görə şəxsən məsuliyyət daşımırlar. MMC-lərdən fərqli olaraq, səhmdar cəmiyyətləri səhm buraxmaq səlahiyyətinə malikdir.
Qanunvericiliyin müəyyən tələbləri təşkilati-hüquqi formaya münasibətdə fərqlidir: məsələn, MMC-lərdə hər bir səhmdar auditin aparılmasını tələb edə bilər, səhmdar cəmiyyətlərində isə yalnız 10% və daha çox paya malik olan səhmdarlar belə hüquqlardan istifadə edirlər (Government of Azerbaijan, 1999[2]). Ümumiyyətlə, səhmdarların qərarı ilə bir təşkilati-hüquqi formanı digərinə çevirmək mümkündür.
SOCAR-ın nə adı, nə də Nizamnaməsi Mülki Məcəllədə sadalanan təşkilati-hüquqi formanı əks etdirir. SOCAR 1992-ci ildə hazırkı hüquqi formada dövlət qurumu kimi təsis edilmişdir. Nizamnaməsinə uyğun olaraq, bəzi istisnalarla, SOCAR dövlətin öhdəlikləri, dövlət isə SOCAR-ın öhdəlikləri üzrə cavabdeh deyildir (AIH, 2020[3]). Bu hesabat hazırlanarkən SOCAR üçün Mülki Məcəllədə sadalanan təşkilati-hüquqi formanın seçilməsi ilə bağlı heç bir qərar qəbul edilməmişdir.
Azərbaycanın müflisləşmə prosedurları dövlət (o cümlədən bütün DM-lər) və özəl hüquqi şəxslərə eyni şəkildə tətbiq edilir. Prosesin DM-nin özü tərəfindən başlandığı və ya məhkəmənin müflisləşmə elan etdiyi hallarda bəzi fərqlər qalır. Bankların müflisləşməsi “Banklar haqqında” Qanuna uyğun olaraq təmin edilir və dövlət banklarına münasibətdə xüsusi prosedurlar müəyyən edilmir.
3.2.2. Siyasi müdaxilə və əməliyyat muxtariyyəti
B. Hökumət DM-lərə müəyyən edilmiş məqsədlərə nail olmaq üçün tam əməliyyat muxtariyyətinə imkan verməli və DM-lərin idarə olunmasına müdaxilə etməkdən çəkinməlidir. Hökumət səhmdar kimi DM-nin məqsədlərini qeyri-şəffaf şəkildə yenidən müəyyən etməkdən çəkinməlidir.
Azərbaycanda DM-lər üçün hüquqi və normativ baza idarəetmə və DM-nin idarə edilməsinə potensial müdaxilə ilə bağlı müddəaları ehtiva edir. Məsələn, AİH-in Nizamnaməsi DM-lərin idarəetmə orqanlarına verilən səlahiyyətləri izah edir, mülkiyyətçi qurumun gündəlik məsələlərdə birbaşa iştirakını məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Müvafiq fərmanlar, Cəmiyyət nizamnamələri və korporativ idarəetmə standartları, səhmdarların Ümumi Yığıncağının, Müşahidə Şuralarının və idarəetmə orqanlarının səlahiyyətlərini aydın şəkildə müəyyən etməklə Azərbaycan Hökumətinin DM fəaliyyətinə potensial müdaxiləsini minimuma endirmək məqsədi güdür. Bununla belə, AİH-in maddi korporativ səlahiyyətlərə (məsələn, olduqca vacib korporativ sənədləri və ya PŞ-lərin İdarə Heyətinin təyinatlarını təsdiq etmək səlahiyyəti) malik olduğunu və onun Müşahidə Şurasında və İdarə Heyətində demək olar ki, yalnız siyasi təyinatlı şəxslərin və nazirlik nümayəndələrinin oturduğunu nəzərə alsaq, PŞ-lərin siyasiləşdirilməsi risk olaraq qalmaqdadır. Bu, potensial olaraq portfeli arzuolunmaz səviyyədə siyasi müdaxiləyə məruz qoya bilər.
AİH öz PŞ-lərinə münasibətdə unikal mövqeyə malikdir3: AİH-in Müşahidə Şurası səhmdarların Ümumi Yığıncağında dövləti səhmdar kimi təmsil edir (səhmdar funksiyasının ona həvalə olunmadığı və Prezidentə məxsus olan bəzi xüsusi DM-lər istisna olmaqla) və onun İdarə Heyətinin üzvləri və işçiləri PŞ səviyyəsində Müşahidə Şuralarında yer alırlar. AİH, bundan əlavə, Səhmdarların Ümumi Yığıncağı və Müşahidə Şurası arasında əlaqələndirici rolunu oynayır.
AİH-in yaradılmasının əsas səbəblərindən biri DM-ləri əlaqədar nazirliklərin həyata keçirdiyi siyasət və tənzimləyici funksiyalardan ayırmaq idi. Ayrı-ayrı DM-lər üçün transformasiya planlarının işlənib-hazırlanmasında məsləhətçi rolu ilə AİH DM-lərin idarə edilməsində birbaşa rol oynayır. Bu, həm də AİH-in hər bir PŞ-nin Müşahidə Şurasında təmsil olunması, habelə onun dövləti təmsil etdiyi səhmdarların Ümumi Yığıncağının (onun rolunun rəsmi olaraq AİH və Prezident arasında bölüşdürüldüyünü nəzərə alaraq) funksiyalarını həyata keçirməsi yolu ilə təmin edilir. Beləliklə, AİH mülkiyyətçi funksiyalarını siyasətin hazırlanması və tənzimləyici nəzarətdən ayırmağı hədəfləmişdir ki, burada tənzimləyici nəzarət müvafiq əlaqədar nazirliklərə və tənzimləyici orqanlara həvalə edilmişdir.
DM-lərin məqsədləri və ya uzunmüddətli inkişaf hədəfləri PŞ-lərin Müşahidə Şuraları tərəfindən təsdiqlənir. AİH, PŞ-lərlə yanaşı, məqsədlərin müəyyən edilməsində iştirak edir. Bunun üçün PŞ adətən beynəlxalq məsləhətçi şirkətlərlə işləyir, daha sonra AİH səhmdarların gözləntilərinin rəyçisi və əlaqələndiricisi kimi iştirak edir. AİH-in verdiyi məlumata görə, bu mərhələdə azsaylı dəyişiklik edilir. Məqsədlər daha sonra müvafiq PŞ-nin strategiya sənədinə daxil edilir.
Bəzi PŞ-lər istisna olmaqla, DM-nin məqsədləri də PŞ-nin nizamnaməsində geniş şəkildə öz əksini tapır, lakin ictimaiyyətə açıqlanmır. Eyni zamanda, PŞ-lərin Müşahidə Şurasının bir çox üzvləri (bax: Əlavə B) siyasi təyinatlı şəxslər və (yaxud) dövlət nümayəndələridir. PŞ-lərin Müşahidə Şuralarının bəzi üzvləri, hökumət vəzifələri ilə əlaqədar olaraq, PŞ-nin məqsədlərinə uyğun gəlməyən maraqlara malik ola bilər və ya hökumətdə tutduğu vəzifə vasitəsilə onların PŞ-nin Müşahidə Şurasında səsvermə davranışına təsir göstərə biləcək məlumatlardan xəbərdar ola bilərlər. Üzvlərinə eyni vaxtda bu cür ziddiyyətli funksiyaları yerinə yetirməyə icazə verən Şura, DM-nin qərar qəbul etmək məqsədlərində lüzumsuz siyasi təsir imkanlarını istisna etmir.
Bununla belə, dövlət AİH vasitəsi ilə, AİH-in PŞ-lərə müdaxilə etmək və ya göstəriş vermək səlahiyyətinə malik olduğu sahələri və qərar növlərini AİH-in Nizamnaməsində açıqlayır və müəyyən edir (AIH, 2020[3]). Lakin AİH-in 6 PŞ üçün ayrı-ayrılıqda tətbiq etdiyi korporativ idarəetmə standartları4, həmçinin AİH-in müdaxilə limitləri ilə bağlı müddəalar ictimaiyyətə açıqlanmır. Yenə də AİH-in yaradılması və Nizamnaməsində PŞ-lər üçün “idarəetməni əlaqələndirən orqan” kimi mandatının şəffaf təsviri daha aydın təsəvvür yaratmış və düzgün istiqamətdə atılmış addım hesab olunmuşdur.
C. Dövlət, DM-lərin şuralarına öz vəzifələrini yerinə yetirməyə icazə verməli və onların müstəqilliyinə hörmət etməlidir.
PŞ-lər haqqında fərmanlarda və onların nizamnamələrində idarəetmə orqanı üzvlərinin müstəqiliyinə dair müddəa müəyyən edilməsə də, PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartlarında dövlət orqanlarının və AİH-in nümayəndələri ilə yanaşı müstəqil şura üzvlərinin də olmasının mümkünlüyü haqqında müddəa yer almışdır.5 Hazırda PŞ-lərin heç birinin Müşahidə Şuralarında müstəqil üzvlər yer almır.6
Demək olar ki, bütün PŞ-lərin İdarə Heyətinin və Müşahidə Şurasının bütün üzvləri Prezident tərəfindən təyin edilir. AİH yalnız Təmiz Şəhər, Baku Bus, ABB və ATB üçün İdarə Heyətinin üzvlərini təyin edir. Praktikada AİH, AİH-in korporativ idarəetmə standartlarını tətbiq etmiş PŞ-lərdə İdarə Heyətinin üzvlərini tövsiyə etmək hüququna malikdir. AİH Müşahidə Şurası üzvləri üçün belə hüquqa malik deyillər.7
Ayrı-ayrı PŞ-lərin yenidən işlənmiş korporativ idarəetmə standartları tələb edir ki, Müşahidə Şurasının potensial üzvləri “səlahiyyətləri, vəzifələri, bacarıqları, nailiyyətləri, işgüzar nüfuzları və peşəkar təcrübələri nəzərə alınmaqla, aydın və şəffaf prosedurlara əsaslanmaqla” namizəd göstərilməlidir.8 “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” banklardan, o cümlədən ATB və ABB-dən tələb edir ki, “[bankların] Müşahidə Şurası müxtəlif bacarıqlara, ixtisaslara və təcrübəyə malik üzvlərdən ibarət olmalıdır və şuraların tərkibində gender müxtəlifliyi prinsipi də nəzərə alınmalıdır” (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
Bununla belə, praktikada bütün PŞ-lərin Müşahidə Şuralarında siyasi təyinatlar, yüksək səviyyəli nazirlik nümayəndələri və ya AİH-in nümayəndələri yer alır. Bu şuraların əsasən hökumətlə əlaqəli məmurlardan təşkil olması potensial maraqların toqquşması və tam müstəqil idarəetmə orqanları ilə bağlı əlavə narahatlıqlar yaradır.
Mülkiyyət subyektinin (və ya AİH-in) işçiləri və ya müdiriyyətin digər hissələrindən olan mütəxəssislər, yalnız bütün şura üzvləri üçün tələb olunan səriştə səviyyəsinə cavab verdikdə və mülkiyyət rolundan kənara çıxan siyasi təsir üçün vasitə kimi çıxış etmədikdə, DM-nin idarəetmə orqanlarına seçilməlidirlər. Bunun üçün elə bir səriştə səviyyəsi tələb edilir ki, keçid dövrünü yeni başa vurmuş ölkədə tapmaq çətindir. Qiymətləndirmə heyəti AİH-də işə qəbul olunanların, o cümlədən onların Müşahidə Şuralarındakı mövqelərinin peşəkarlığını qeyd etsə də, AİH və Mərkəzi Bankdan bildirilib ki, praktikada siyasi sistemə bağlılığı olmayan ixtisaslı kadrları tapmaq çətindir. Beləliklə, bu cür ixtisaslı kadrların xaricdə axtarılması nəzərdə tutulur, lakin bu, daha uzunmüddətli prosesdir.
DM Təlimatlarında qeyd edilir ki, ayrı-ayrı idarəetmə orqanı üzvləri müxtəlif seçki dairələrinin nümayəndəsi kimi çıxış etməməli və öz vəzifələrini bərabər şəkildə yerinə yetirməlidirlər, beləliklə, “mülkiyyət subyekti unikal səlahiyyətlərə ehtiyac duyur və hüquqi, maliyyə, iqtisadi və idarəetmə bacarıqlarına, habelə fidusiar öhdəlikləri yerinə yetirmək təcrübəsinə malik peşəkarlara sahib olmalıdır.” Bunu həyata keçirmək üçün Mülki Məcəllə hüquqi şəxsin idarəetmə orqanlarında təmsil olunan hər bir şəxsin “təmsil etdiyi hüquqi şəxsin mənafeyi naminə öz vəzifələrini yerinə yetirərkən vicdanla, peşəkarcasına və məntiqli davranmasını və bütün iştirakçıların mənafeyinə sadiq qalmasını və hüquqi şəxsin mənafeyini öz mənafeyindən üstün tutmasını, ehtiyatlı olmasını, habelə qərarlar qəbul edərkən ədalətli və qərəzsiz olmasını” tələb edir (Government of Azerbaijan, 1999[2]). Yuxarıda qeyd olunan vəzifələrin pozulmasına görə idarəetmə orqanı üzvləri də məsuliyyət daşıyır və buna görə onlardan kompensasiya tələb oluna bilər. Bundan əlavə, AİH-in PŞ-lərinin yeni təsdiq edilmiş nizamnaməsində qeyd olunur ki, Müşahidə Şurasının üzvləri onların şəxsiyyətinin qəbul edilməsinə təsir edə biləcək hərəkət və ya çıxışlar etməməlidirlər. AİH-in nümayəndələri qeyd ediblər ki, idarəetmə orqanlarının yaradılmasından əvvəl şura üzvləri fidusiar vəzifələrlə bağlı təlimlərdə iştirak edirlər.
Fidusiar vəzifələrlə bağlı müvafiq müddəalar AİH tərəfindən 6 PŞ üçün təsdiq edilmiş və PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartlarında öz əksini tapmışdır: Cəmiyyətin Müşahidə Şurasının üzvləri Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinin tələblərinə, habelə peşəkarlıq və şəffaflıq prinsiplərinə, Cəmiyyətin və onun təsisçisinin maraqlarına uyğun olaraq fəaliyyət göstərirlər. AİH-ə daxil olan şirkətlərin Müşahidə Şurası üzvlərinin öhdəlik və məsuliyyətləri, həmçinin PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartlarına uyğun olaraq müəyyən edilir.
ATB və ABB-yə gəlincə, səhmdar kimi dövlət, bankların Müşahidə Şuralarının fəaliyyətinə çıxış imkanına malikdir: “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nın 4.6.4-cü maddəsində qeyd olunur ki, səsvermə hüququna malik səhmlərin ən azı 5%-nə malik olan holdinqlər və ya səhmdarlar Müşahidə Şurasının müntəzəm iclaslarına gündəmdə olan məsələləri təqdim edə bilərlər. AİH tərəfindən təsdiq edildiyi kimi, bütün səhmdarlar daha sonra bu yığıncaqlarda iştirak edə bilərlər. Gündəliyə məsələlərin təqdim edilməsi və bu yığıncaqlarda səhmdarların, o cümlədən dövlətin səhmdar kimi iştirakına icazə verilməsi ATB və ABB-nin idarəetmə orqanı kimi Müşahidə Şurasının müstəqilliyinə xələl gətirə bilər.
3.2.3. Mülkiyyətçi funksiyasının mərkəzləşdirilməsi
D. Mülkiyyət hüquqlarının həyata keçirilməsi dövlət idarəsi daxilində aydın şəkildə müəyyən edilməlidir. Mülkiyyət hüquqlarının həyata keçirilməsi vahid mülkiyyət subyektində mərkəzləşdirilməli, bu mümkün olmadıqda isə əlaqələndirici orqan tərəfindən həyata keçirilməlidir. "Mülkiyyət subyekti" öz vəzifələrini səmərəli şəkildə yerinə yetirmək üçün lazımi imkan və səriştələrə malik olmalıdır.
Azərbaycanda dövlət mülkiyyəti müxtəlif əlaqədar nazirliklər və digər dövlət qurumları arasında bölüşdürülmüşdür. Bu qurumlar öz mülkiyyət öhdəliklərini Prezidentin imzaladığı fərmanlara uyğun olaraq həyata keçirirlər. 12 PŞ üçün dövlət mülkiyyəti Prezident tərəfindən, bəzi hallarda isə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti ilə birlikdə idarə olunur. Bundan əlavə, Maliyyə Nazirliyi ABB-də dövlət payına malikdir. Beləliklə, mülkiyyət pərakəndə şəkildə bölüşdürülmüşdür və səhmlərə sahib olan və səhmdarların hüquqlarını həyata keçirən vahid bir qurum və ya dövlət orqanı mövcud deyil. Cədvəl 3.1-də cəlb edilmiş müxtəlif qurumlar haqqında əlavə məlumat verilir.
AİH öz PŞ-lərinin rəsmi mülkiyətçisi kimi hüquqlara malik olmasa da, o, dövlət adından idarəedici və əlaqələndirici orqan kimi fəaliyyət göstərir və PŞ-lərin idarə edilməsi və nəzarəti üzrə məsləhət xidmətləri təklif edir. AİH öz məqsədlərini şəffaflıq və iqtisadi səmərəliliyə xüsusi diqqət yetirməklə ifadə edir. Resursların konsolidasiyası, strateji təşəbbüslər və nəzarət, optimallaşdırma və koordinasiya vasitəsilə AİH-in bəyan edilmiş missiyası öz PŞ-lərinin maliyyə sabitliyini və rəqabət qabiliyyətini gücləndirməkdir. Qeyd edək ki, AİH-in idarəetməsində olan PŞ-lərin tamhüquqlu holdinq strukturunda birləşdirilməsi nəzərdə tutulmur və AİH əsasən idarəetmə orqanı kimi fəaliyyətini davam etdirməyi planlaşdırır.
DM Təlimatlarının xülasə hissəsində təsvir olunduğu kimi, əlaqələndirici qurum öz DM-ləri üçün ümumi mülkiyyət siyasətinin müəyyən edilməsinə, xüsusi qaydaların işlənib-hazırlanmasına və müxtəlif nazirliklər arasında birləşdirici təcrübələrin yaradılmasına cavabdeh olmalıdır. Belə görünür ki, AİH PŞ-lər üçün belə mülkiyyət siyasəti müəyyən etmək səlahiyyətinə malik deyil və bu, Prezidentin səlahiyyətinə aid edilir.
Bununla belə, AİH PŞ-lər üçün xüsusi təlimatlar təqdim edir. Nümunələrə son illərdə bütün PŞ-lər üçün Müşahidə Şuralarının yaradılması, korporativ idarəetmə standartlarının tətbiqi,9 müqayisə edilə bilən ƏSG-lərin müəyyən edilməsi və monitorinqi, eləcə də daxili Vahid İnformasiya Sistemi vasitəsilə məlumatların konsolidasiyası daxildir ki, bununla da PŞ-lərdə təcrübələri birləşdirmək üçün əhəmiyyətli səylər göstərilir. AİH PŞ-lərin İdarəetmə Şurası üzvləri üçün namizədlərin irəli sürülməsi proseslərində mühüm tövsiyə roluna malik olsa da, o hələ də öz tövsiyələrini dəstəkləyən vahid yanaşma və ya şəffaf prosedura malik deyil.
PŞ-lər məsləhət xidmətlərinin təklif edilməsində, maraqlı tərəflərlə (məsələn, kreditorlarla) ünsiyyətin asanlaşdırılmasında və PŞ-lərin əməliyyatlarını asanlaşdıran korporativ idarəetmə strukturlarının peşəkarlaşdırılmasında AİH-in dəstəyini qeyd ediblər.
Öz missiyasını və rolunu yerinə yetirmək üçün AİH-ə aşağıdakı vəzifələr həvalə edilmişdir:
1. Siyasətlərin hazırlanmasında iştirak: AİH normativ qaydaların, inkişaf konsepsiyalarının və hədəf proqramlarının hazırlanmasında və həyata keçirilməsində fəal iştirak edir.
2. Dövlətə məxsus səhmlərin idarə edilməsi: Prezident tərəfindən xüsusi olaraq müəyyən edilən hallar istisna olmaqla, AİH dövlət qurumlarında dövlətə məxsus səhmlərin idarə edilməsinə cavabdehdir.
3. İnvestisiyaların asanlaşdırılması: AİH DM-lərə investisiya qoyulması üçün əlverişli şərait yaratmaq səlahiyyətinə malikdir.
4. Planlaşdırma və monitorinq: AİH DM-lərin uzunmüddətli inkişafı və biznes planlarının təsdiqi üçün rəy vermək səlahiyyətinə malikdir. O, bu planlarda qarşıya qoyulmuş hədəflərə nəzarət edir, onların effektiv həyata keçirilməsini təmin edir və təkmilləşdirilməsi üçün göstərişlər verir.
5. İnvestisiyaların cəlb edilməsi: AİH-ə təkliflər hazırlamaq və sərmayələri, o cümlədən DM-lərə xarici investisiyaları stimullaşdırmaq tapşırığı verilmişdir.
6. İqtisadi səmərəliliyin artırılması: AİH DM-lərin iqtisadi səmərəliliyinin artırılmasına, o cümlədən onların maliyyə göstəricilərinin maksimuma çatdırılmasına cavabdehdir.
7. Satınalmalar və öhdəliklər: AİH “Dövlət satınalmaları haqqında” Qanuna uyğun olaraq malların, işlərin və xidmətlərin satın alınmasını təşkil edir. O, Nizamnaməsində və Prezidentin verdiyi qərarlarda göstərilən müddəaları yerinə yetirir.
8. İdarəetmə və şəffaflıq: AİH DM-lərin idarə edilməsi və korporativ idarəetmə üçün ən uğurlu beynəlxalq təcrübələrin tövsiyə edilməsində rol oynayır. AİH, DM-lərin fəaliyyətinin səmərəliliyini qiymətləndirir, hesabatlara dair tələblər müəyyən edir və onlara riayət edilməsinə nəzarət edir. O, həmçinin öz fəaliyyəti haqqında məlumatı açıqlamaqla və DM-lərə dair məlumatları özündə əks etdirən elektron informasiya sistemini saxlamaqla şəffaflığı təşviq edir.
9. Xidmət keyfiyyəti və modernləşdirmə: AİH DM-lərin fəaliyyət sahələri üçün yüksək keyfiyyətli xidmətlərin təmin edilməsi məqsədilə tədbirlər təklif etmək səlahiyyətinə malikdir.
10. Əlavə hüquqlar: AİH işçi qrupları və komissiyalar yaratmaq, müstəqil ekspert və mütəxəssisləri cəlb etmək, konfrans və tədbirlər keçirmək, bülleten və nəşrlər buraxmaq, qanunvericilik və nizamnamə ilə müəyyən edilmiş tədbirləri həyata keçirmək kimi bir sıra digər hüquqlara malikdir.
Mənbə: AİH (2020), Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin (AIH) Nizamnaməsi, https://aih.gov.az/haqqimizda/nizamname?lang=az
AİH-ə Prezident və Holdinqin idarəetmə orqanları nəzarət edir və Holdinq illik fəaliyyəti haqqında bu qurumlara hesabat verir. Qiymətləndirmə heyətinə məlumat verilmişdir ki, AİH-in10 PŞ-lərdən əldə etdiyi 20%-lik xalis mənfəətin bir hissəsi gələcəkdə onun cari əməliyyat və fəaliyyətlərinin maliyyələşdirilməsi üçün istifadə olunacaq. Mənfəətin qalan hissəsi isə gələcək investisiya imkanları üçün nəzərdə tutulub ki, bu da AİH-ə yenidən investisiya yatırmaq və potensial olaraq portfelini genişləndirmək, ölkəyə xarici investisiyaları cəlb etmək və onun strateji məqsədlərinə uyğun gələn yeni müəssisələrlə birləşmək imkanı verir.
AİH-in 2023-cü ilin avqust ayına olan məlumatına əsasən 100-ə yaxın əməkdaşı var idi və o, 140 nəfərlik işçi heyətini hədəfləyərək maliyyə, hüquq, biznesin idarə edilməsi, iqtisadiyyat və digər istiqamətlər üzrə təcrübəsi olan peşəkarları bundan sonra da cəlb etməyi planlaşdırır. İşçi heyətinin təxminən yarısı xarici ölkələrdə iş təcrübəsinə malik şəxslərdir və onlar əsasən özəl sektorda çalışmışdır (Şəkil 3.2).
Mənbə: İƏİT-nin sorğusu əsasında AİH-in təqdim etdiyi sənədlər.
Mənbə: İƏİT-nin sorğusu əsasında AİH-in təqdim etdiyi sənədlər.
3.2.4. Mülkiyyət subyektinin hesabatlılığı
E. Mülkiyyət subyekti nümayəndəlik orqanları qarşısında cavabdeh olmalı və müvafiq dövlət orqanları, o cümlədən dövlətin ali audit qurumları ilə dəqiq müəyyən edilmiş münasibətlərə malik olmalıdır.
AİH-in Nizamnaməsinin 4.3-cü maddəsinə əsasən, Müşahidə Şurası AİH-in ali idarəetmə orqanıdır. Müşahidə Şurası öz məqsəd və dəyərlərini müəyyənləşdirir və əsas strateji istiqamətləri təyin edir və bu istiqamətlər daha sonra AİH vasitəsilə tabelikdə olan müəssisələrə ötürülür. AİH-in Müşahidə Şurasına Azərbaycanın Baş naziri sədrlik edir və Şura Prezident tərəfindən təyin olunan beş üzvdən ibarətdir ki, onların ikisi əlaqədar nazirlər və ikisi Prezidentin köməkçiləridir. 4.7.3-cü maddəyə uyğun olaraq, AİH-in Müşahidə Şurasının vəzifələrinə AİH-in illik maliyyə hesabatının təsdiq edilməsi daxildir.
AİH-in Nizamnaməsinə əsasən, AİH yalnız Prezident Administrasiyasına hesabat verir. Beləliklə, o, digər nümayəndəli orqanlar, o cümlədən Parlament və ya Nazirlər Kabineti qarşısında hesabat vermir.
AİH-ə, idarəetmə qurumu kimi, Prezident tərəfindən nəzarət edilir və onun fəaliyyətinin auditi üçün kənar auditor cəlb edilir. Hesablama Palatası 2024-cü ildə AİH-in auditini aparıb, auditlərdən biri "Böyük dördlük" (Big 4) şirkəti tərəfindən yekunlaşdırılıb və nəticələr 2024-cü ilin sonuna qədər dərc olunacaq. AİH Prezidentə illik hesabatlar təqdim edir. Onun maliyyə hesabatlarını “Mühasibat uçotu haqqında” Qanuna, statistik hesabatları isə “Rəsmi statistika haqqında” Qanuna uyğun olaraq hazırlaması tələb olunur. AİH-in illik hesabatları onun Müşahidə Şurası tərəfindən təsdiq edilməlidir. Bu qiymətləndirmənin aparıldığı vaxt AİH-in fəaliyyəti ilə bağlı heç bir hesabat ictimaiyyətə təqdim edilməmişdi.
3.2.5. Dövlətin mülkiyyət hüquqlarını həyata keçirməsi
F. Dövlət məlumatlı və fəal mülkiyyətçi kimi çıxış etməli və hər bir müəssisənin hüquqi strukturuna uyğun olaraq öz mülkiyyət hüquqlarını həyata keçirməlidir. Onun əsas vəzifələrinə aşağıdakılar daxildir:
F.1. Səhmdarların Ümumi Yığıncaqlarında təmsil olunmaq və səsvermə hüquqlarını səmərəli şəkildə həyata keçirmək;
Dövlət demək olar ki, AİH-in bütün PŞ-lərində (ABB və ATB istisna olmaqla) tək səhmdar olduğu üçün səhmdarların Ümumi Yığıncağını çağırmaq və orada həlledici səs vermək hüququna malikdir. Gündəlikdəki məsələlərdən asılı olaraq, ya Prezident (DM-nin təsis edilməsi və ləğvi və ya Müşahidə Şurasının üzvlərinin təyin və azad edilməsi kimi məsələlərlə bağlı) və ya AİH (illik maliyyə hesabatlarının və ya Nizamnamənin təsdiq edilməsi kimi məsələlərlə bağlı) PŞ-lərin səhmdarlarının Ümumi Yığıncağında dövləti təmsil edir.
ATB və ABB-də minoritar səhmdarların mövcud olmasına görə, bu bankların Nizamnamələri Müşahidə Şuralarından bütün səhmdarlara Ümumi Yığıncaq haqqında bildirişlər və dəvətnamələr göndərməyi tələb edir. Növbədənkənar yığıncaqlar ABB-nin 5% səs hüququna malik səhmdarları, Müşahidə Şurası, Audit Komitəsi və ya İdarə Heyəti tərəfindən çağırıla bilər11. Minoritar səhmdarlar və onların hüquqları haqqında əlavə məlumatı 3.4.1-ci bölmədə tapa bilərsiniz.
F.2. [Dövlətin əsas vəzifələrinə aşağıdakılar daxildir:] Tam və ya böyük ölçüdə dövlətə məxsus DM-lərdə İdarə Heyətinə namizədlik proseslərinin yaxşı strukturlaşdırılmış, meritokratiyaya əsaslanan və şəffaf qurulması, bütün DM-lərin İdarə Heyətinin formalaşması prosesində fəal iştirak etməsi və şuranın müxtəlifliyinə töhfə verməsi.
İdarə Heyətinə namizədlik prosesi bütün PŞ-lərdə eynidir. Nizamnaməyə əsasən, AİH ümumilikdə PŞ-lərin idarəetmə orqanlarının tam formalaşmasına cavabdehdir (AIH, 2020[3]). Prosesdə ilk addım AİH tərəfindən təkliflərin hazırlanmasıdır ki, bu təkliflər AİH-in Müşahidə Şurasında müzakirə edilməlidir. Müşahidə Şurası yekun nəticəyə gəldikdən sonra AİH özünün Müşahidə Şurasının sədri vasitəsilə Prezidentə tövsiyə ilə müraciət edir. Prezident müvafiq təqdimat əsasında PŞ-lərin Müşahidə Şuralarının üzvlərini təyin edir. Qiymətləndirmə heyəti qeydə almışdır ki, belə hallar nadir olsa da, Prezident namizədlərə veto qoya bilir.
AİH-də PŞ-lər üçün namizədlərin qiymətləndirildiyi müstəqil komitə yoxdur. AİH bildirmişdir ki, Müşahidə Şurası tərəfindən verilən tövsiyələr gizli olsa da, istiqamətləndirən namizədlik meyarları mövcuddur. AİH namizədliklərini dəstəkləmək üçün müvafiq təhsil, bilik və peşəkar təcrübəyə malik olan namizədləri təklif etməyə çalışır.
Ayrı-ayrı PŞ-lərin fərdi korporativ idarəetmə standartları vasitəsilə rəsmiləşdirilən AİH-in həyata keçirdiyi bir islahat, idarəetmə orqanlarını komitələr yaratmağa təşviq edir.12 Tələb olunan komitələrdən biri (bütün PŞ-lər tərəfindən yaradılmışdır) təyinat və mükafatlandırma komitəsidir. Standartlar bu komitənin konkret funksiyalarının və səlahiyyətlərinin Müşahidə Şurası tərəfindən hazırlanmış əsasnamə və ya qaydalarda daha ətraflı şəkildə müəyyən olunmasını nəzərdə tutur. Bu əsasnamələr müvafiq komitənin tərkibi və funksiyaları haqqında daha ətraflı məlumat verir, lakin şuraya namizədlik prosesi üçün müəyyən edilmiş proseduru ehtiva etmir.
“Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” şuranın müxtəlifliyi ilə bağlı “[...] Şuranın tərkibində gender müxtəlifliyi prinsipinin də nəzərə alınmasını” nəzərdə tutur (Government of Azerbaijan, 2023[4]). Bununla belə, Qiymətləndirmə heyəti müəyyən etmişdir ki, qiymətləndirmə zamanı ATB-nin Müşahidə Şurasında qadınların yer aldığı müşahidə edilsə də, ABB-yə bunu şamil etmək olmaz.
Bu yaxınlarda PŞ-lər üçün yenilənmiş korporativ idarəetmə standartları nəzərdə tutulur ki, Müşahidə Şurası üzvlərinin namizədliyini irəli sürərkən Prezident “Müşahidə Şurasının tərkibində təcrübə və fərdi xüsusiyyətlər baxımından müxtəlifliyin dəstəklənməsini [...] və gender bərabərliyini təmin etmək səylərinin göstərilməsini” nəzərə almalıdır. Eyni zamanda, standartlar Şuraya namizədlərin irəli sürülməsi prosedurlarını ətraflı izah etmir.
Praktikada Şuraya namizədlərin irəli sürülməsi prosedurları və onların nəticələri şəffaf şəkildə açıqlanmır. Buna görə də Müşahidə Şurasının tərkibinə dair tələblərə nə dərəcədə əməl olunduğu aydın deyil.
F.3. [Dövlətin əsas vəzifələrinə aşağıdakılar daxildir:] DM-lər üçün geniş mandatların və məqsədlərin, o cümlədən hədəflərin, kapital strukturu məqsədlərinin və riskə dözümlülük səviyyələrinin müəyyən edilməsi, icrası və monitorinqi.
AİH-in Nizamnaməsində təfərrüatlı şəkildə göstərildiyi kimi, AİH öz portfelinə daxil olan DM-lər üçün nəzarət və monitorinq funksiyasını yerinə yetirir. O, DM-lərin uzunmüddətli inkişaf və biznes planlarının təsdiqi üçün rəylər vermək səlahiyyətinə malikdir və bu planlarda müəyyən edilmiş hədəflərə nəzarət edir, onların səmərəli icrasını təmin edir və təkmilləşdirilməsi üçün göstərişlər verir. Beləliklə, AİH DM-lərə öz şirkət məqsədlərinə çatmaq yolundan çıxmamağa kömək edən əsas bələdçi rolunu oynayır. ABB və ATB nümunəsində isə Mərkəzi Bank yalnız tənzimləyici göstəriciləri müəyyən edir (məsələn, kapital tələbləri və əmsallar); AİH və bankların Müşahidə Şuraları maliyyə və kommersiya hədəflərini təyin edir.
AİH, PŞ-lərin maliyyə hədəflərinin müəyyən edilməsi və fəaliyyətlərinə nəzarəti Əsas Səmərəlilik Göstəriciləri (ƏSG) sistemi vasitəsilə həyata keçirir. Bu ƏSG-lər dəqiq müəyyən edilmiş maliyyə və qeyri-maliyyə bazarlarını və riskə dözümlülük səviyyələrini, məsələn, borcun EBITDA-ya nisbətini, itirilmiş iş günü ilə nəticələnən xəsarətlərin tezlik əmsalı və digər səmərəlilik əmsallarını əhatə edir.
PŞ-lərin mandatları və məqsədləri onların strategiya sənədlərində də müəyyən edilmişdir. Müşahidə Şuraları PŞ-lərdə maliyyə hədəfləri, kapital strukturu və risklərə dözümlülük səviyyəsi ilə yanaşı konkret məqsədləri müzakirə etmək və təsdiq etmək səlahiyyətinə malikdir. Əlavə ictimai siyasət məqsədləri hökumət strategiyaları vasitəsilə müəyyənləşdirilə bilər və AİH vasitəsilə bildirilə bilər. AİH-in verdiyi məlumatlara görə, hər bir PŞ-nin ƏSG-lərinə müvafiq ictimai siyasət məqsədləri daxildir. Buna nümunə olaraq, Baku Bus və Bakı Metropoliteni üçün sərnişinlərin sayı və səyahət təhlükəsizliyi, Təmiz Şəhər üçün isə təkrar emal edilmiş tullantıların miqdarı göstərilə bilər. AİH PŞ-lər üçün ictimai siyasət məqsədlərinin və ya PŞ-lərin geniş mandatının təyin edilməsində iştirak etmir. Şirkətin uzunmüddətli məqsədləri PŞ-lərin təsis edilməsi ilə bağlı Prezident fərmanlarında müəyyən edilmişdir.
Əlaqədar nazirliklər AİH-in PŞ-lərinə aid olan sektorlarda vahid dövlət siyasətinin formalaşdırılmasında iştirak edir və bu siyasətin həyata keçirilməsini təmin edir. Bu siyasət həm konkret sahə üzrə aktlarda (qanunlar, fərmanlar, sərəncamlar və s.), həm də əlaqədar nazirliyin kollegial qərarlarında öz əksini tapır. Bu normativ aktlar vasitəsilə AİH və onun PŞ-ləri müəyyən bir sektordakı siyasət və qaydalardan xəbərdar olur və onlara əməl edirlər.
PŞ-lərin nizamnamələrində inkişaf strategiyasının formalaşdırılması ilə bağlı təkliflər vermək üçün İdarə Heyətinin rolu aydın şəkildə göstərilir. Beləliklə, Müşahidə Şurası strategiya və hədəfləri müzakirə etmək və təsdiqləmək üçün idarə heyətlərindən təkliflər alır. Bundan əlavə, AİH-in Nizamnaməsinə əsasən, Holdinq PŞ-lərin uzunmüddətli inkişafı və biznes planları üçün rəy verir. AİH, əlaqədar nazirliklər və ya Müşahidə Şurası hökumətin prioritetlərini, hədəflərini və ya proqramlarını PŞ-lərə çatdırmaq üçün əsas kommunikasiya kanalları hesab olunur.
AİH-in Nizamnaməsində aşağıdakı monitorinq vəzifələri sadalanır:
DM-lərin uzunmüddətli inkişaf və biznes planlarının təsdiq edilməsinə dair rəylər vermək, biznes planlarında qarşıya qoyulan məqsədlərə nəzarət etmək
DM-lərin hesabatlarına dair tələbləri müəyyən etmək və təqdim edilmiş hesabatlara nəzarət etmək
DM-lərin səmərəliliyini onların səmərəlilik göstəricilərinin təhlili əsasında qiymətləndirmək
Məlumat və hesabatları tələb etmək və təhlil etməklə, DM-lərin idarəetmə orqanlarına müvafiq göstərişlər verməklə DM-lərin xərclərini optimallaşdırmaq
DM-lərin fəaliyyəti haqqında məlumatları özündə əks etdirən vahid informasiya sistemini yaratmaq
DM-lərin iqtisadi və maliyyə göstəricilərini təhlil etmək və onların səmərəliliyinin artırılması üçün tədbirlər görmək
AİH-ə, habelə DM-lərə ayrılan büdcə vəsaitlərinin, kreditlərin, qrantların və digər maliyyə vəsaitlərinin səmərəli istifadəsinə nəzarət etmək.
Mənbə: AİH (2020), Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin (AIH) Nizamnaməsi, https://aih.gov.az/haqqimizda/nizamname?lang=az
F.4. [Dövlətin əsas öhdəliklərinə aşağıdakılar daxildir:] Mülkiyyət subyektinin DM-nin fəaliyyətini müntəzəm olaraq izləmək, yoxlamaq və qiymətləndirmək, habelə onların müvafiq korporativ idarəetmə standartlarına uyğunluğuna nəzarət etmək imkanı verən hesabatvermə sistemlərinin yaradılması.
AİH-in müəssisə portfeli üçün mövcud olan əsas xarici hesabatvermə sistemi illik auditdən keçmiş maliyyə hesabatlarının (MHBS-ə uyğun olaraq hazırlanmış) AİH və digər əsas idarəetmə/tənzimləyici orqanlara (məsələn, maliyyə institutları üçün Mərkəzi Banka) təqdim edilməsidir. Bütün DM-lərdən, o cümlədən PŞ-lərdən maliyyə hesabatlarını “Mühasibat uçotu haqqında” Qanuna uyğun olaraq, statistik hesabatları “Rəsmi statistika haqqında” Qanuna uyğun olaraq, vergi hesabatlarını isə Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq hazırlamaq tələb olunur.13 DM dövlət zəmanəti şəklində dövlət maliyyə dəstəyindən faydalanırsa və ya dövlət kreditləri, subsidiyaları və ya qrantları ilə dəstəklənən layihələrdə iştirak edirsə, Maliyyə Nazirliyinə sözügedən DM-lərin illik konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarını almaq səlahiyyəti verilir. Belə maliyyə hesabatları DM-in hüquqi və ya təşkilati formasından asılı olmayaraq məcburidir.
AİH öz Nizamnaməsindən irəli gələrək, PŞ-lər tərəfindən təqdim olunan maliyyə hesabatlarına dair tələbləri müəyyən edir və eyni zamanda onlara nəzarət edir. Əhəmiyyətli məqam ondan ibarətdir ki, AİH səhmdarların Ümumi Yığıncağı olaraq Prezidentlə razılaşma əsasında PŞ-lərin illik hesabatlarını və maliyyə hesabatlarını təsdiq etmək səlahiyyətinə malikdir.
AİH qiymətləndirmə sorğu vərəqlərində qeyd etmişdir ki, bəzi PŞ-lər MHBS-ə uyğun hesabatlar hazırladıqlarını ifadə etsələr də, hesabatları vaxtında təqdim etməmişdirlər. Cədvəl 1.8-də qeyd olunur ki, üç PŞ audit edilmiş maliyyə hesabatları təqdim etməyib və ən azı ikisi çox məhdud hesabatlar təqdim etmişdir (məsələn, Bakı Limanı və ADY). Hesabatların keyfiyyəti və onların açıqlanması intizamı ilə bağlı problemləri qəbul edərək, AİH DM-lərin maliyyə hesabatlarının hazırlanması və yayılmasını qiymətləndirməyə imkan verən "Şirkət rəhbərliyinin korporativ idarəetmə və hesabatlılıq tələblərinə uyğunluğunun qiymətləndirilməsi" üzrə ƏSG-lər müəyyən etmişdir.
Nizamnamələr və korporativ idarəetmə standartlarına uyğun olaraq, PŞ-lər qanun pozuntularının aşkar edilməsi və onların qarşısının alınması üçün daxili audit və nəzarət sistemlərini yaratmaq öhdəliyi daşıyırlar. Bu günə qədər, İdarə Heyəti üzvünün komplayns üzrə baş direktor olduğu banklar istisna olmaqla, PŞ-lərdə heç bir komplayns məsələlərinə baxan məsul şəxs təyin edilməmişdir.
Bütün şirkətlərdə yeni yaradılmış audit komitələrinin nəzdində daxili audit qrupları yaradılmışdır. AİH əməkdaşları auditorların işə qəbuluna, daxili audit hesabatının keyfiyyətinə və komitələrin illik plan və nizamnamələrə riayət etməsinə nəzarət edir. Daxili nəzarəti təkmilləşdirmək məqsədilə AİH vahid daxili nəzarət siyasətini hazırlamaq üçün AİB ilə əməkdaşlıq edir. Dörd PŞ (SOCAR, Bakı Metropoliteni, Bakı Limanı və Təmiz Şəhər) pilot şirkətlər kimi seçilmiş, risk və nəzarət matrisləri, nəzarət vasitələrinin siyahısı və onların statusu müəyyən edilmişdir.
F.5. [Dövlətin əsas vəzifələrinə aşağıdakılar daxildir:] DM-lər üçün hansı məlumatların ictimaiyyətə açıqlanmalı olduğunu, məlumatların açıqlanması üçün müvafiq kanalları və məlumatın keyfiyyətinin təmin edilməsi mexanizmlərini müəyyən edən məlumatların açıqlanması siyasətini işləyib-hazırlamaq.
Portfel şirkətlərə dair hesabatvermə tələbləri qanunlara, PŞ-lərinin nizamnaməsinə, AİH-in Nizamnaməsinə və korporativ idarəetmə standartlarına daxil edilmişdir: əvvəllər hesabatvermə və məlumatların açıqlanması ilə bağlı tələblər müxtəlif qanunlarda14 və PŞ-lərin nizamnamələrində öz əksini tapırdı. Əgər PŞ-lər qiymətli kağızların emitentləridirsə, onlar öz maliyyə hesabatlarını kənar auditorun rəyi və idarəetmə hesabatı ilə birlikdə Mərkəzi Banka təqdim etməlidirlər.
AİH PŞ-lər üçün korporativ idarəetmə standartlarını təsdiq edir ki, həmin standartlarda maliyyə hesabatları, şəffaflıq və məlumatların açıqlanması ilə bağlı ayrıca fəsil yer alır. Standartlara uyğun olaraq, PŞ tərəfindən açıqlanması tələb olunan məlumatlar, bir qayda olaraq, onun rəsmi saytında açıqlanmalıdır. Vebsayt müvafiq şəkildə təşkil edilməli, axtarışı asan olmalı və maraqlı tərəflərin PŞ-nin fəaliyyətini başa düşməsi üçün lazımi məlumatları ehtiva etməlidir.
PŞ-lər üçün bu yaxınlarda tətbiq edilmiş korporativ idarəetmə standartlarında məlumatların açıqlanması siyasəti hesab oluna bilən bir sıra müddəalar yer almışdır. Standartlar PŞ-lərdən öz əməliyyatları haqqında maliyyə və bəzi qeyri-maliyyə məlumatlarını, o cümlədən ətraf mühit, sosial və idarəetmə (ƏSİ) yanaşmaları üzrə ən yaxşı beynəlxalq təcrübələrə əsaslanmalı olan illik dayanıqlı inkişaf hesabatını ictimaiyyətə açıqlamağı tələb edir.15 Fəaliyyətlərinin maraqlı tərəflər üçün açıqlığını və şəffaflığını təmin etmək məqsədilə PŞ-lərin hər il dayanıqlı inkişaf hesabatını dərc etmələri tələb olunur. Bunlarda dayanıqlı inkişaf üzrə qarşıya qoyulan məqsəd və hədəflər, onlara nail olmaq üçün həyata keçirilən tədbirlər və əldə edilmiş nəticələr haqqında məlumatlar öz əksini tapmalıdır. Dayanıqlı inkişafa dair hesabat PŞ-nin Müşahidə Şurası tərəfindən təsdiq edilməlidir. Banklara gəldikdə isə, “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” məlumatların daha ətraflı şəkildə açıqlanmasını tələb edir.16 Bununla belə, daha əvvəl də qeyd edildiyi kimi, PŞ-lərin bu tələblərə cavab verməsi tam şəkildə təmin olunmur.
Nəzarət nöqteyi-nəzərindən, AİH PŞ-lərinin məlumatlarının açıqlanması ilə bağlı fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün ƏSG cədvəlləri, rüblük və illik idarəetmə hesabatları, büdcə ilə müqayisədə faktiki hesabatlar və Vahid İnformasiya Sistemi (VİS) kimi bir sıra monitorinq vasitələrindən istifadə edir.
Əhəmiyyətli məqam kimi qeyd olunmalıdır ki, AİH PŞ-lərlə bağlı xüsusi mövzularda yenilənmiş məlumatları dərc etmədiyini bildirmişdir. Verilən məlumata görə, AİH PŞ-lərin Müşahidə Şurasının iclaslarındakı iştirakı ilə bağlı press-relizlər dərc edir. Bundan əlavə, VİS aylıq, rüblük və illik məlumatlara uyğun olaraq müntəzəm qaydada yenilənir və bu məlumatlar real vaxt rejimində şuralara açıqdır. Qiymətləndirmə heyətinə verilən məlumata görə, AİH öz portfelində yer alan şirkətlər haqqında məlumatların əksəriyyətini əhatə edəcək illik məcmu hesabat hazırlamaq prosesindədir.17
F.6. [Dövlətin əsas vəzifələrinə aşağıdakılar daxildir:] Uyğun hallarda və hüquq sistemi və dövlətin mülkiyyət səviyyəsi icazə verdikdə, kənar auditorlar və xüsusi dövlət nəzarəti orqanları ilə davamlı dialoqun aparılması;
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi və “Auditor xidməti haqqında” Qanun kənar auditorla əlaqəni nə səhmdarların Ümumi Yığıncağının, nə də Müşahidə Şuralarının səlahiyyəti kimi müəyyən edir və şirkətlərə onların təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq, öz nizamnamələrində bu cür məsələləri müəyyən etməyə imkan verir. Bununla belə, “Banklar haqqında” Qanun səhmdarların Ümumi Yığıncağını kənar auditorları təyin edən orqan kimi müəyyən edir.
PŞ-lərin nizamnamələrində kənar auditorların cəlb edilməsi ilə bağlı fərqli yanaşma müəyyən olunub. ABB və ATB-nin Nizamnaməsinə uyğun olaraq səhmdarların Ümumi Yığıncağı kənar auditoru təsdiq etmək və dəyişdirmək səlahiyyətinə malikdir (“Banklar haqqında” Qanuna uyğun olaraq). SOCAR, AzerGold və digər PŞ-lərin və AİH-in Nizamnaməsinə uyğun olaraq, PŞ-nin Müşahidə Şurası kənar auditoru təsdiq etmək və dəyişdirmək səlahiyyətinə malikdir. Bir qayda olaraq, yuxarı orqanın icazəsi ilə PŞ-nin İdarə Heyətinin sədri kənar auditorlarla müqavilə bağlayır.
PŞ-lər üçün korporativ idarəetmə standartlarına uyğun olaraq və praktiki qaydada Müşahidə Şurası ilə kənar auditorlar arasında koordinasiya Şuranın Audit Komitəsi vasitəsilə həyata keçirilir ki, bu komitədə ən azı Müşahidə Şurasından bir nümayəndə və AİH-dən bir nümayəndə (ya AİH-in əməkdaşı, ya da AİH tərəfindən namizədliyi irəli sürülmüş kənar nümayəndə) yer alır. ABB və ATB nümunəsində isə, Audit Komitəsi həmçinin Müşahidə Şurası ilə kənar auditor arasında koordinasiyaya cavabdehdir və Audit Komitəsinin üçdə-biri “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nın tələbinə uyğun olaraq Müşahidə Şurasının üzvlərindən ibarətdir. Bu aspekt üzrə minoritar səhmdarların hüquqlarına münasibətdə, səhmdar cəmiyyətləri AİH-in bütün müəssisə portfelinə uyğun olaraq, səhmləri 10% və daha çox olan səhmdarların tələbi ilə (ATB bu hala uyğundur) kənar auditdən keçmələri tələb olunur ki, bu da AİH-in korporativ idarəetmə standartlarının tələbidir. Kənar auditorlarla yanaşı, PŞ-lər həm də Azərbaycan Respublikasının Hesablama Palatasının auditindən keçirlər ki, Palata auditin nəticələri barədə Prezident və Milli Məclisə məlumat vermək səlahiyyətinə malikdir.
2023-cü ildə AİH və Hesablama Palatası arasında kənar dövlət maliyyə nəzarəti tədbirlərinin səmərəliliyinin daha da artırılması üçün təhlillərin aparılması və təkliflərin hazırlanması ilə bağlı əməkdaşlıq haqqında razılığın əldə olunduğu memorandum imzalanmışdır.
F.7. [Dövlətin əsas vəzifələrinə aşağıdakılar daxildir:] Müəssisənin uzunmüddətli və ortamüddətli marağını gücləndirən, ixtisaslı mütəxəssisləri cəlb edə və həvəsləndirə bilən DM idarəetmə orqanları üçün aydın mükafatlandırma siyasəti yaratmaq.
DM Təlimatlarının xülasəsində qeyd olunur ki, “DM-lərin şura üzvlərinin və əsas rəhbər işçilərin mükafatlandırılması ilə bağlı yüksək səviyyəli şəffaflığı təmin etməsi vacibdir. İctimaiyyətə adekvat məlumatın təqdim edilməməsi mənfi təsəvvürlərlə nəticələnə bilər və mülkiyyətçi təşkilata və ayrı-ayrı DM-lərə qarşı əks reaksiya riskini artıra bilər”. AİH və PŞ-lərdə heç bir mükafatlandırma siyasətinin olmamasının səbəblərindən biri də idarəetmə orqanlarının yüksək dərəcədə siyasiləşməsidir.
İdarə heyətləri üzrə mükafatlandırma siyasətinə gəldikdə, PŞ-lər üçün korporativ idarəetmə standartlarında qeyd olunduğu kimi, Müşahidə Şurası mükafatın ölçüsünü müəyyən edir, İdarə Heyətinin üzvlərinin mükafatlandırılmasına xüsusi diqqət yetirir və Müşahidə Şurasının ən azı bir üzvünün daxil olduğu (İdarə Heyətinin üzvü səsvermə hüququ olmadan komitənin üzvü ola bilər) təyinat və mükafatlandırma komitələrini yaradır. Bundan əlavə, AİH İdarə Heyəti üzvlərinin qiymətləndirilməsi üzrə ayrıca standartı təsdiq edir. Qiymətləndirmənin əsas meyarları AİH tərəfindən müəyyən edilmiş ƏSG-lərdir. Müşahidə Şurası İdarə Heyəti sədrinin mükafatlandırma şərtlərini AİH-in tövsiyəsi ilə, İdarə Heyəti üzvlərinin mükafatlandırma şərtlərini isə müvafiq olaraq, İdarə Heyəti sədrinin tövsiyəsi ilə təsdiq edir.
Mülki Məcəlləyə (99.2 və 100.3-cü maddələr) uyğun olaraq, səhmdar cəmiyyətləri hər il öz idarəetmə orqanları və vəzifəli şəxsləri haqqında məlumat dərc etməlidir ki, buraya “idarəetmə orqanının hər bir üzvü” (Government of Azerbaijan, 1999[2]) üçün əmək haqqı da daxildir. Bundan əlavə, MHBS yüksək rəhbər şəxslərin mükafatlandırma məlumatlarının açıqlanmasını tələb edir. Məsələn, SOCAR-ın maliyyə hesabatları yüksək vəzifəli şəxslərə ödənilmiş mükafatların məbləği (məhsuldarlığa əsaslanan maaş və mükafatlar) haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatları əks etdirir.18 Bu mükafatların hansı hissəsinin əmək haqqı, hansı hissəsinin isə bonus olduğu açıqlanmır. Eyni zamanda, mükafatların vəzifələr üzrə bölgüsü dəqiq göstərilmir.
Qiymətləndirmə heyətinə məlumat verilmişdir ki, Müşahidə Şurasının üzvləri (bütün dövlət nümayəndələri) hazırda şura üzvləri kimi öz vəzifələrini yerinə yetirərkən mükafat və ya şura haqqı almırlar və beləliklə, bu aspektin açıqlanması mübahisəli olaraq qalır. Şəffaf mükafatlandırma sisteminin vacibliyini və zərurətini dərk edərək, AİH 2024-cü ilin martında Müşahidə Şurasına təqdim edilmiş hərtərəfli əməkhaqqı siyasəti və mexanizminin hazırlanması prosesindəd idi. AİH-in niyyəti bütün PŞ-lərdə İdarə Heyətinin bütün üzvlərinə eyni münasibətin göstərilməsinə nail olmaqdır.
Dövlət mülkiyyətinin əsaslandırılmasına uyğun olaraq, DM-lər üçün hüquqi və tənzimləyici baza DM-lər iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olduqda bərabər rəqabət mühitini təmin etməlidir.
3.3.1. Funksiyaların ayrılması
A. Dövlətin mülkiyyətçi funksiyası ilə DM-lərə təsir göstərə biləcək digər dövlət funksiyaları, xüsusən də bazarın tənzimlənməsi ilə bağlı funksiyaları arasında aydın fərq olmalıdır.
AİH-ə bir sıra məsləhət və monitorinq funksiyaları həvalə edilsə də, ona verilmiş rəsmi tapşırıq 12 PŞ-də dövlətin mülkiyyətçi funksiyasını həyata keçirməyi nəzərdə tutmur. Hüquqi və tənzimləyici mühit (1.3), mülkiyyət razılaşmaları və məsuliyyətlər (1.4) bölməsində ətraflı şəkildə göstərildiyi kimi, dövlətin PŞ-lər üçün mülkiyyət funksiyası Prezident tərəfindən və bəzi hallarda Maliyyə Nazirliyi və/və ya İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti ilə birlikdə AİH-ə həvalə olunur. Həmçinin qeyd edilmişdir ki, PŞ-lərin səhmdarlarının Ümumi Yığıncağının müstəsna səlahiyyətləri AİH-in Müşahidə Şurası ilə Prezident arasında bölüşdürülür. AİH-in Müşahidə Şurası məsələn, ASCO, AzerGold, Bakı Limanı, Baku Bus və Bakı Metropoliteninin Ümumi Yığıncağında səhmdarların hüquqlarını həyata keçirir.
Qiymətləndirmə heyəti qeyd etmişdir ki, AİH və Azərbaycan Respublikası Hökuməti PŞ-lərə münasibətdə dövlətin mülkiyyət hüququ ilə tənzimləmə funksiyası arasında aydın fərq yaratmağı hədəfləyir. Bu, digərləri ilə yanaşı, PŞ-lərin funksiyalarının ayrılması ilə bağlı xüsusi müddəaları olan fərdi korporativ idarəetmə standartlarında əks olunur.19
Bununla belə, daha əvvəl də qeyd edildiyi kimi, AİH-in Müşahidə Şurasında yalnız əlaqədarnazirlər və siyasi təyinatlı şəxslər təmsil olunur. Şura PŞ-lərin səhmdarlarının Ümumi Yığıncağında mülkiyyət hüquqlarını həyata keçirir. Bu o deməkdir ki, praktikada dövlətin mülkiyyət funksiyası ilə DM-lərin fəaliyyət şərtlərinə təsir göstərə biləcək digər dövlət funksiyaları arasında aydın fərq yoxdur. Funksiyalar arasında aydın fərqin olmaması, PŞ-lərin Ümumi Yığıncağının eyni vaxtda bazarın tənzimlənməsinə və siyasətin hazırlanmasına cavabdeh olan əlaqədar nazirlərini (və ya bu nazirliklərin nümayəndələrini) və tənzimləyici orqanlarını PŞ-lərin Müşahidə Şuralarına təyin etməsi ilə daha da mürəkkəb vəziyyətə düşür. Məsələn, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Naziri AZAL, ADY və Bakı Metropoliteninin İdarə Heyətində yer alır ki, qeyd edilən nazir bu şirkətlərin fəaliyyət göstərdiyi sektorlarda siyasətin müəyyən edilməsinə və tənzimlənməsinə əsas məsul şəxs hesab olunur. Bundan əlavə, Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətinin rəisi və rəis müavini müvafiq olaraq ADY və Bakı Metropoliteninin İdarə Heyətində yer alır ki, həmin Dövlət Xidməti bu sənaye və şirkətlərin fəaliyyətinin tənzimlənməsi ilə məşğul olan antiinhisar orqanıdır.
Mülkiyyət və tənzimləmə funksiyalarının bir-birindən aydın şəkildə ayrılmaması DM Təlimatlarından kənara çıxsa da, ayrı-ayrı portfel şirkətlər üçün ƏSG göstəricilərinin təyin edilməsi və monitorinqi, eləcə də bir sıra mülkiyyət funksiyalarının koordinasiyası üçün səlahiyyətlərin AİH-ə verilməsi mülkiyyət və tənzimləmə funksiyalarının gələcəkdə mərkəzləşdirilməsi və potensial olaraq ayrılması istiqamətində ilk keçid mərhələsini təşkil etmişdir. Digər müsbət addım İqtisadiyyat Nazirliyinə AİH ilə məsləhətləşmələr əsasında mülkiyyət funksiyasını hökumətin tənzimləyici funksiyalarından ayırmaq üçün əlavə qanunvericilik təklifi irəli sürmək səlahiyyətinin verilməsidir. AİH qeyd etmişdir ki, 2023-cü ilin avqust ayında İqtisadiyyat və Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat nazirlikləri üçün, digər məsələlərlə yanaşı, aşağıdakıları qiymətləndirmək və müəyyən etmək məqsədilə Prezident tərəfindən fərman imzalanmışdır:
DM-lərin dövlət nəzarətində saxlanılmalı olan əsas fəaliyyəti və əsas fəaliyyət növünə uyğun gəlməyən digər fəaliyyət növlərinin özəl sektora verilməsi imkanı; və
Müvafiq bazarın rəqabət mühitinin tələbləri nəzərə alınmaqla liberallaşdırma və inhisarsızlaşdırma imkanları.20
Aşağıdakı cədvəldə AİH-in portfelinə daxil olan cari və əvvəlki PŞ-lərə nəzarət edən və onları tənzimləyən orqanlar göstərilir. Bir neçə DM eyni nəzarət və tənzimləyici dövlət orqanına malikdir ki, bu da iki funksiyanın ayrılmasını çətinləşdirir.
Qeyd (1): AİH tənzimləyici orqan kimi yalnız PŞ-nin idarə edilməsinə və onun işinə nəzarət etdiyi səlahiyyət çərçivəsində fəaliyyət göstərir. AİH bazarı və ya digər bazar iştirakçıəlarını tənzimləmək səlahiyyətinə malik deyil.
Qeyd (2): “Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti” bu Cədvəlin məqsədləri üçün istisna edilmişdir, belə ki, bu qurum konkret PŞ-yə nəzarət etmir, lakin PŞ-nin fəaliyyət göstərdiyi bütün müvafiq bazarlarda rəqabət qabiliyyətinə, habelə ayrı-ayrı PŞ-lərin dövlət satınalmaları fəaliyyətlərinə nəzarət edir.
Mənbə: Qiymətləndirmə heyətinin araşdırması və AİH tərəfindən təqdim edilən məlumatlar əsasında.
3.3.2. Maraqlı tərəflərin hüquqları
B. Maraqlı tərəflər və digər əlaqədar tərəflər, o cümlədən kreditorlar və rəqib müəssisələr, hüquqlarının pozulduğunu hesab etdikdə, qərəzsiz hüquqi və ya arbitraj prosesləri vasitəsilə hüquqlarının səmərəli bərpa imkanlarına malik olmalıdırlar.
AİH-in verdiyi məlumata əsasən, DM-in maraqlı tərəfləri, o cümlədən kreditorlar və rəqib müəssisələr, özəl şirkətlərin maraqlı tərəfləri ilə eyni hüquqi vasitələrdən istifadə etmək imkanına malikdirlər. DM-lər arasında yaranan kommersiya mübahisələri tərəflər arasında müqavilə əsasında razılaşdırılmış arbitraj yolu ilə məhkəmə sistemi və ya arbitraj məhkəməsi vasitəsilə həll edilir. Qiymətləndirmə heyəti hüquqi vasitələrin praktikada bütün tərəflərə (məsələn, maraqlə tərəflər və minoritar səhmdarlar daxil olmaqla) münasibətdə səmərəli və qərəzsiz olub-olmadığını yoxlamaq imkanına malik olmamışdır.
Azərbaycanda arbitrajın əsas qanunu 26 dekabr 2023-cü il tarixli 1077 – VIQ saylı “Arbitraj haqqında” Qanundur. Azərbaycan, həmçinin Nyu-York Konvensiyasının, Vaşinqton Konvensiyasının və Avropa Konvensiyasının tərəfdaşıdır. Bundan əlavə, 2001-ci ildən qüvvəyə minən Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsində xarici arbitraj qərarlarının icrası və tanınması ilə bağlı müddəalar da öz əksini tapır.
Qiymətləndirmə heyətinə məlumat verilmişdir ki, maraqlı tərəf və ya qeyri-dövlət səhmdarı tərəfindən başlanmış mübahisə kommersiya xarakterlidirsə, Azərbaycanın məhkəmə sisteminə müraciət etməzdən əvvəl onlar mediasiya prosesindən keçməlidirlər. Məhkəmədə iddia qaldırmaq üçün maraqlı tərəflər ən azı ilkin mediasiya sessiyasında iştirak etməlidirlər. 2023-cü ilin may və iyun ayları üzrə statistika göstərir ki, ümumilikdə 10,488 işdən 1,960 iş tərəflər arasında razılaşma ilə başa çatmışdır (statistika təkcə kommersiya xarakterli deyil, bütün növ mübahisələri əhatə edir).21 “Mediasiya haqqında” qanuna edilən son dəyişikliklərdən sonra kommersiya təşkilatlarından artıq ilkin mediasiya iclasında iştirak etmək tələb olunmur və onlar birbaşa məhkəmələrə və ya arbitraja müraciət edə bilərlər. Bununla belə, kommersiya təşkilatları ilə bağlı olmayan hallarda, məsələn, işçilərin iştirak etdiyi mübahisələrdə mediasiya ilk addım olaraq tələb olunur. 1.1.4-cü bölmədə qeyd edildiyi kimi, Azərbaycanda hüquqi mübahisələrin həlli üçün nisbətən güclü qanunvericilik bazası mövcuddur.
Dünya Bankının apardığı araşdırmaya görə, Azərbaycanda məhkəmə rüsumlarının və xərclərinin səviyyəsi aşağıdır. Məhkəmə çəkişməsi əvəzinə mediasiya xidmətlərini seçmək üçün adekvat stimullar mövcud olmasa da, mübahisələrin alternativ həlli üzrə tələb olunan xərclərin yüksək olması ehtimalı yoxdur. Mediasiya nisbətən diqqətdən kənarda qalır və qanunvericilikdə nəzərə alınmır (Kaufman et al., 2018[5]).
Praktik məsələlərə gəlincə, ABŞ Dövlət Departamentinin 2023-cü ildəki hesabatına əsasən, biznes subyektləri Azərbaycanda məhkəmə proseslərinin etibarlılığı və müstəqilliyi ilə bağlı problemlərin olduğunu bildirir (U.S. Department of State, 2022[6]). ABŞ Dövlət Departamentinin verdiyi məlumata görə, investisiya mübahisələri xarici investorun və ya ticarət subyektinin müvəffəqiyyəti yaxşı əlaqələrə malik və ya üstünlük verilən yerli maraqları təhdid etdikdə yarana bilər.22 ABŞ-ın Bakıdakı səfirliyinin İnsan Hüquqları ilə bağlı hesabatına əsasən, bir çox vətəndaşlar məhkəmə sisteminə etibar etmir və buna görə də təzminat tələbləri ilə bağlı iddialar irəli sürmək istəmirlər (U.S. Embassy Baku, 2021[7]). İngiltərə və Uelsin Hüquq Cəmiyyəti də maraqlı tərəflərin təqdim etdikləri sənədlərə əsasən qeyd etmişdir ki, “hakimlər və məhkəmələr vətəndaşların ədalət mühakiməsinə çıxışına mane olurlar” və “[...] vətəndaş cəmiyyəti fəalları ardıcıl olaraq öz seçdikləri vəkildən imtina etməyə və hökumətin təyin etdiyi vəkilləri seçməyə məcbur edilirlər” […] (The Law Society of England and Wales, 2023[8]).” Bu, PŞ-lərə və ya Azərbaycan dövlətinə münasibətdə maraqlı tərəflərin təzminat almaq hüququna mane ola bilər.
3.3.3. İctimai siyasət məqsədləri üçün xərclərin müəyyən edilməsi
C. DM-lər iqtisadi fəaliyyətləri və ictimai siyasət məqsədlərini birləşdirdikdə, onların əsas fəaliyyət sahələrinə aid edilməsinə imkan verilməsi məqsədilə onların xərc və gəlir strukturları ilə bağlı yüksək şəffaflıq və açıqlamalar təmin edilməlidir.
Azərbaycan qanunvericiliyi iqtisadi fəaliyyətlə qeyri-kommersiya fəaliyyətləri arasında sistematik ayrılmanı tələb etmir ki, bu da DM-lərə qeyri-kommersiya fəaliyyətindən əldə edilən kompensasiyadan şəxsi rəqabətlə üzləşə biləcəkləri kommersiya fəaliyyətlərinə subsidiya vermək üçün istifadə etməyə imkan verir (World Bank, 2022[9]). Həmçinin, kommersiya və qeyri-kommersiya fəaliyyətləri arasında struktur və ya mühasibat uçotu baxımından çox az fərqin olduğu müşahidə edilir (World Bank, 2022[9]).
Əksər portfel şirkətlər ilk növbədə mənfəətə yönəldilir, bəziləri isə dövlətin milli ictimai siyasət məqsədlərini yerinə yetirməlidirlər. Buna görə də AİH-in portfelinə daxil olan bir neçə PŞ, o cümlədən SOCAR, ADY, Bakı Metropoliteni, Təmiz Şəhər və AZAL iqtisadi fəaliyyətləri və ictimai siyasət məqsədlərini özündə birləşdirir.
Qeyd: Fəaliyyətlərin və məqsədlərin siyahısı tam deyil, korporativ strategiya və hökumət siyasətində onlara dəyişiklik edilə bilər.
Mənbə: AİH tərəfindən Qiymətləndirmə heyətinə verilən məlumatlar.
Bu məqsədlər nizamnamələr və ya korporativ idarəetmə standartları kimi korporativ sənədlərdə (məsələn, ictimai xidmət öhdəliklərində) aydın şəkildə təsvir edilmir və ya PŞ-nin xidmət edə biləcəyi əsas xüsusi ictimai maraqlara dair aydın istinadlar mövcud deyil. Bunun əvəzinə, bu PŞ-lərdən geniş mandatla ictimai siyasət məqsədlərini yerinə yetirmək tələb olunur, məsələn, Azərbaycan Hökumətinin “enerji və resurs” siyasətinə (SOCAR) və ya “logistika siyasəti”nə (Bakı Limanı) uyğun fəaliyyət göstərmək. Ayrı-ayrı PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartı sənədlərində yalnız bu, daha geniş məqsədlərə istinad edilir.23 Ayrı-ayrı PŞ-lər üçün ictimai siyasət məqsədlərinin, ictimai maraqların və (yaxud) ictimai xidmət öhdəliklərinin aydın təsvirinin olmaması bu fəaliyyətlər arasında adekvat biznes ayrılmasının da mövcud olmadığını göstərir.
Bəzi portfel şirkətlər üçün iqtisadi fəaliyyətlər və ictimai siyasət məqsədlərinin yerinə yetirilməsi müxtəlif biznes bölmələrinə ayrılır. Digər hallarda, ayrılma maliyyə hesabatlarında mühasibat uçotu vasitəsilə həyata keçirilir. AİH qeyd etmişdir ki, məsələn, ADY-nin kommersiya xarakterli yük bölməsi dövlət siyasəti yönümlü sərnişin bölməsindən ayrılmış biznes bölməsidir. Bununla belə, AİH-in portfelində iqtisadi fəaliyyətlərin və digər qeyri-kommersiya məqsədlərinin hərtərəfli struktur bölgüsünün olmadığı müşahidə edilir. Bu, fəaliyyətlərin səmərəli şəkildə ayrılmasına mane olur və xərclərin ictimai xidmət xarakterinə görə dövlət dəstəyi alan digər fəaliyyətlərdən ayrılması üçün aydın və şəffaf vasitələrin olmasına imkan vermir. AİH ictimai siyasət məqsədləri ilə bağlı xərclərin öz portfelində necə müəyyən edilməsi və açıqlanması barədə hərtərəfli araşdırma aparmadığını bildirmişdir. Maliyyə Nazirliyi dövlət dəstəyindən faydalanan DM-lər ilə bağlı potensial fiskal risklərdən xəbərdardır. Məsələ hərtərəfli şəkildə planlaşdırılmasa da, Qiymətləndirmə heyətinə bildirilmişdir ki, hazırda Maliyyə Nazirliyi bu cür planlar üzərində işləyir.
DM-lərə təyin edilmiş qeyri-kommersiya məqsədlərindən irəli gələn mənfəətdən zərərə qədər fəaliyyətlər arasında çarpaz subsidiyaya dair məlumat mövcud deyil (World Bank, 2022[9]). Beləliklə, eyni portfel şirkət daxilində digər gəlirli biznes xətləri vasitəsilə portfel şirkət tərəfindən həyata keçirilən zərərlə nəticələnən ictimai xidmət öhdəlikləri üçün subsidiyalar da adekvat şəkildə hesaba alınmır.
Nəhayət, xərclərin adekvat qaydada bölünməməsi bəzi DM-lərin aşağı maliyyə göstəriciləri ilə izah edilə bilər.24 Bu cür fəaliyyət dövlətdən sırf kommersiya xarakterli olmayan “qeyri-rəsmi” gözləntilərin mövcudluğuna işarə edə bilər, məsələn, məşğulluq səviyyəsinin saxlanması və ya inkişaf məqsədlərinə başqa şəkildə töhfə verilməsi (məsələn, yerli icmalar). Bunun tullantıların idarə olunması sahəsində fəaliyyət göstərən PŞ olan "Təmiz Şəhər"də belə olduğu ehtimal edilir. Onun geniş ictimai siyasət məqsədlərinə tullantıların toplanması və təkrar emalı daxildir (bax: yuxarıdakı Cədvəl 3.2), lakin həmin məqsədlərdə bu xidmətlərin xüsusilə aşağı və ya maya dəyərindən aşağı qiymətə təklif edilməli olduğu müəyyən edilmir. Bununla belə, “Təmiz Şəhər” son illər süni şəkildə aşağı səviyyədə müəyyən edilən və on il ərzində yenidən baxılmayan tarifin tətbiq edilməsi səbəbi ilə xeyli itkiyə məruz qalır. Bu qeyri-rəsmi məqsədlərə nail olmaq üçün çəkilən xərclər Azərbaycanda dəqiq müəyyən edilməmiş və ya açıqlanmamışdır.
D. İctimai siyasət məqsədləri ilə bağlı xərclər dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməli və açıqlanmalıdır.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Azərbaycanın DM-lərdə iqtisadi fəaliyyətlə qeyri-iqtisadi fəaliyyətlər arasında biznes, struktur və mühasibat uçotunun ayrılması məcburi və ya ümumi qaydada tətbiq edilmir. Bir çox PŞ-lər iqtisadi fəaliyyətləri və qeyri-kommersiya məqsədlərini praktikada birləşdirdiyinə görə (bax: yuxarıdakı Cədvəl 3.2), ictimai siyasət məqsədləri ilə bağlı xərclər hazırda Azərbaycan dövləti tərəfindən düzgün müəyyən edilmir, açıqlanmır və adekvat şəkildə kompensasiya edilmir.
Bəzi hallarda dövlət, məsələn, dövlət büdcəsi vəsaitlərinin ayrılması yolu ilə PŞ-lərin ictimai xidmət öhdəliklərinin həyata keçirilməsindən yaranan itkiləri kompensasiya edir ki, Bakı Metropoliteni və AZALı buna misal gətirmək olar. Bununla belə, hökumətin ictimai xidmət öhdəlikləri üçün ayrıca uçot sistemi yoxdur. AİB-in verdiyi məlumata görə, dövlət sistematik olaraq DM-lərə büdcə dəstəyi göstərir, lakin nə bu cür dövlət yardımının və ictimai dəstəyin necə verilməsinə nəzarət etmək, nə də onların rəqabətə təsirini qiymətləndirmək üçün mexanizm mövcud deyil (Asian Development Bank, 2020[10]).
Digər hallarda, PŞ-lər öz ictimai xidmət öhdəliklərini mənfəət gətirən fəaliyyətlər nəticəsində əldə edilən gəlirdən zərər gətirən fəaliyyətlərə çarpaz subsidiyalaşdırma yolu ilə maliyyələşdirir. Buna misal olaraq, öz sərnişin daşımalarını subsidiyalaşdırmaq üçün gəlirli yükdaşıma xidmətlərindən istifadə edən ADY və tənzimlənməyən mənfəət əldə etmə fəaliyyətindən çarpaz subsidiya alan və müəyyən müştəri seqmentlərinə bazarla tənzimlənən qiymətlərdən aşağı qiymətə neft satan SOCAR-ı göstərmək olar (Asian Development Bank, 2020[10]).
DM Təlimatlarında tövsiyə edilir ki, DM-lərə verilən kompensasiyalar dəqiq təyin olunmuş ictimai siyasət məqsədlərini yerinə yetirmək üçün müəyyən edilsin, uçota alınsın və faktiki xərclərə uyğunlaşdırılsın. Kompensasiya hər hansı maliyyə və ya əməliyyat səmərəsizliyini qarşılamaq üçün istifadə edilməməlidir (portfel şirkət səviyyəsində daxili çarpaz subsidiyalar da daxil olmaqla).
İctimai siyasət məqsədləri ilə bağlı xərclərin aydın şəkildə müəyyən edilməsi və hesablanması, daha sonra dövlət və müvafiq portfel şirkətlər arasında idarəetmə və ya xidmət müqavilələri kimi müqavilə mexanizmlərinin yaradılması, bunların dövlət büdcəsinə və DM-lərin maliyyə hesabatlarına daxil edilməsi belə problemləri həll edə bilər. Bu prosesdə ilk mümkün addım kimi Qiymətləndirmə heyəti qeyd etmişdir ki, Maliyyə Nazirliyi ictimai sosial öhdəlikərinin sosial faydalarının (məsələn, istilik, təbii qaz tarifləri, nəqliyyat) real qiymətinin hesablanması üçün təhlil aparır. Bundan əlavə, bildirilir ki, Maliyyə Nazirliyi, məsələn ADY ilə ictimai xidmət sazişlərinin (İXS-lər) imzalanması prosesindədir.
3.3.4. Qanunların və normativ aktların ümumi tətbiqi
E. Əsas prinsip olaraq, iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olan DM-lər ümumi qanunların, vergi qanunvericiiyinin və normativ aktların tətbiqindən azad edilməməlidir. Qanunlar və normativ aktlar DM-lərə bazardakı rəqibləri ilə müqayisədə haqsız üstünlük qazandırmamalıdır. DM-lərin təşkilati-hüquqi forması kreditorlara öz tələblərini irəli sürməyə və müflisləşmə prosedurlarına başlamağa imkan verməlidir.
Hazırda AİH-in portfelinə daxil olan demək olar ki, bütün PŞ-lər ASC, QSC və MMC kimi təşkilati-hüquqi formalar altında fəaliyyət göstərir (həmçinin bax: yuxarıdakı Cədvəl 3.1). AİH-in ən böyük portfel şirkəti olan SOCAR “dövlət şirkəti” hesab olunur.
1.3-də qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi rəsmi olaraq DM-lər və özəl şirkətlər üçün eyni dərəcədə tətbiq edilir. Bundan başqa, Qiymətləndirmə heyətinə sorğu vərəqlərində məlumat verilmişdir ki, DM-lər və ya onların İdarə Heyəti üzvlərinin məhkəmə iddialarına qarşı suveren toxunulmazlıq kimi xüsusi hüquqi imtiyazları yoxdur. Bundan əlavə, PŞ-lər korporativ vergitutma ilə bağlı özəl şirkətlərlə müqayisədə heç bir üstünlüyə malik deyil. PŞ-lər ictimai siyasət məqsədlərinin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar vergidən azad oluna bilər, məsələn Təmiz Şəhər, lakin bunların özəl şirkətlərin də faydalana biləcəyi dövlət proqramlarının bir hissəsi olduğu güman edilir.
AİH-in portfelinə daxil olan iki bank – ATB və ABB Mərkəzi Bank tərəfindən nəzarət edilən “Banklar haqqında” (Government of Azerbaijan, 2004[11]) Qanun və “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” (Government of Azerbaijan, 2023[4]) kimi əlavə qanun və normativ aktlara tabedir.
Bu müvafiq qanun və qaydalar DM-lərə aşkar imtiyazlı rejim təmin etmir. Bununla belə, qeyd edilməlidir ki, dövlət bankları hazırda özəl banklarla müqayisədə daha yumşaq korporativ idarəetmə tələblərinə malikdir. Özəl banklardan Müşahidə Şuralarının üçdə bir hissəsinin müstəqil şura üzvlərindən ibarət olması tələb olunduğu halda, bu, dövlət banklarından tələb olunmur (Government of Azerbaijan, 2023[4])25.
Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun olaraq, müflis elan edilə bilməyən yeganə qurum publik hüquqi şəxslər və Mərkəzi Bankdır. Digər bütün hüquqi şəxslər, o cümlədən PŞ-lər iflas və müflisləşmə qanunvericiliyinə tabedirlər. AİH qeyd etmişdir ki, SOCAR qeyri-ənənəvi təşkilati-hüquqi formaya malik olsa da, səhmdar cəmiyyəti formasında olan digər PŞ-lər kimi milli iflas qanunlarına tabedir.
Banklara gəldikdə isə qeyd etmək lazımdır ki, “Banklar haqqında” Qanunda (Government of Azerbaijan, 2004[11]) müflisləşmə ilə bağlı konkret müddəalarda kreditorun müflisləşmə prosedurlarına başlamaq üçün müraciət edəcəyi halda məhkəmə tərəfindən rədd edilməsi üçün qərəzsiz, ətraflı və əsaslandırılmış səbəblər barədə adekvat proseslər müəyyən edilmir. Bu, məhkəmələrin əsassız və ya özbaşına imtina qərarları verməsi riskini yaradır ki, bu da maraqlı tərəflərin və ya qeyri-dövlət səhmdarlarının mənafelərinə zərər verə bilər. Nəhayət, qeyd olunur ki, sığortalanmış əmanətçilərə lazımi məbləği təmin etmək üçün bazarda Əmanətlərin Sığortalanması Fondu mövcuddur və inzibati orqan kimi fəaliyyət göstərir.26
Praktikada rəqabət qanunvericiliyinin pozulması və ya potensial rəqabət pozuntularına görə Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti tərəfindən bir neçə araşdırma predmeti olan PŞ (ADY) nümunəsi var. Bu onu göstərir ki, PŞ-lər dövlət mülkiyyətində olduqlarına görə sistemli şəkildə rəqabət qanunvericiliyindən qorunmurlar.
3.3.5. Bazara uyğun maliyyələşdirmə şərtləri
F. DM-lərin iqtisadi fəaliyyətləri borc və kapital maliyyəsinə çıxışla bağlı bazara uyğun şərtlərlə üzləşməlidir. Xüsusilə:
F.1. DM-lərin bütün maliyyə institutları, eləcə də qeyri-maliyyə DM-ləri ilə münasibətləri sırf kommersiya əsasları üzərində qurulmalıdır.
PŞ-lərin borc kapitalı ilə maliyyələşdirilməsi
Qiymətləndirmə heyəti müəyyən etmişdir ki, aşağıdakı xarici maliyyə institutları (beynəlxalq banklar və inkişaf üzrə maliyyə institutları kimi), yerli maliyyə institutları (o cümlədən dövlət bankları) və Azərbaycan Maliyyə Nazirliyi PŞ-lərin əsas kreditorlarıdır.
Maliyyə Nazirliyi birbaşa maliyyələşdirməni təmin edir, eyni zamanda DM-lərin borclarına açıq şəkildə zəmanət verir. Aşağıda PŞ-lərin balans hesabatlarında mövcud olan müxtəlif növ borcların ümumi borc məbləğinin faizi kimi təqdim edilmişdir. Təhlil PŞ-lər üçün kapital köçürmələri və birbaşa dövlət büdcəsi dəstəyini (məsələn, Baku Bus kimi PŞ-lər üçün əməliyyat xərcləri) istisna edir.
Mənbə: AİH tərəfindən Qiymətləndirmə heyətinə verilən məlumatlar.
Qeyd: Məbləğlər min AZN-lə göstərilmişdir.
Mənbə: AİH tərəfindən Qiymətləndirmə heyətinə verilən məlumatlar.
AİH tərəfindən təqdim edilən məlumatlara əsasən, xarici banklar DM-lərin borc maliyyələşdirməsinin 50%-dən bir qədər az hissəsinə sahibdirlər və buna görə də ümumi səviyyədə PŞ-lər üçün faizli borcun əsas kreditorlarıdır. Xarici banklardan sonra borcun ən böyük hissəsi Maliyyə Nazirliyinə (15,96%), Azərbaycan Hökumətinə və onun Dövlət Neft Fonduna (14,67%) məxsusdur. Bu rəqəmlər göstərir ki, PŞ-lər əsaslı şəkildə dövlətə məxsus maliyyə institutlarına güvənirlər, baxmayaraq ki, bu, məcmu səviyyədə borcun əsas mənbəyi deyil. Qiymətləndirmə heyəti daha ətraflı şəkildə, ilk növbədə SOCAR və AZAL-ın balansında xarici bank borcunun olduğunu təsdiqləmişdir.27
Digər bütün PŞ-lər daha çox hökumətin maliyyə dəstəyindən asılıdır. “Bakı Metropoliteni”, “Baku Bus” və “Təmiz Şəhər” kimi PŞ-lərin dövlətin maliyyələşdirməsində (ya borc və ya kapital hesabına) nisbətən böyük paya malik olduğu ehtimal edilsə də, qeyd olunur ki, bu şirkətlər iqtisadi fəaliyyətlərdə iştirak etmir və ya məhdud formada iştirak edir. Qiymətləndirmə heyətinə məlumat verilmişdir ki, praktikada ATB-nin borc portfelində DM-lərin kreditləri yoxdur, ABB-nin isə var.
Dünya Bankının apardığı araşdırmaya əsasən, Azərbaycanda iqtisadi əhəmiyyətli DM-lərin borclarının böyük hissəsinə (AİH-in portfeli ilə məhdudlaşmır) birbaşa Azərbaycan dövləti tərəfindən zəmanət verilir (World Bank, 2022[9]). Buraya AİH-in bir çox PŞ-ləri, məsələn SOCAR28 və AZAL29 üzrə borc daxildir. Dünya Bankının verdiyi məlumata əsasən, Azərbaycan Hökuməti müvafiq DM-lər üçün daha yaxşı kredit şərtləri əldə etmək məqsədilə müəyyən DM-lərin kreditlərinə zəmanət verir, həmçinin DM-lərə dövlət bankları vasitəsilə maliyyələşməyə güzəştli çıxış imkanı yaradır (World Bank, 2022[9]). Bu hallar DM Təlimatlarına uyğun deyil. Bu vəziyyət rəqabət mühitinin pozulmasına və bazarın təhrif edilməsinə səbəb olan süni şəkildə aşağı maliyyələşdirmə xərclərinə səbəb olmuşdur. Məsələn, “Baku Bus” çox sayda iştirakçı olduğu kommersiya bazarında 30% bazar payı ilə fəaliyyət göstərdiyi halda, əsasən hökumətin maliyyələşdirməsinə və bununla bağlı nisbətən aşağı maliyyə xərclərinə etibar edir.
AİH və onun PŞ-lərinin kreditorlarına münasibətdə dövlətin və DM-lərin müvafiq öhdəlikləri arasında aydın fərq yoxdur. Maraqların toqquşmasını idarə etmək və DM-lərin dövlətə məxsus banklar, digər maliyyə institutları və institusional investorlar, eləcə də digər DM-lər ilə sırf kommersiya əsaslarına söykənən əlaqələri inkişaf etdirməsini təmin etmək üçün mexanizmlər işlənib-hazırlanmalıdır. PŞ-lərin nizamnamələrinə və/və ya korporativ idarəetmə standartlarına uyğun olaraq əlaqəli tərəflərlə əməliyyatları və ya hər hansı əhəmiyyətli əməliyyatları idarə etmək üçün bəzi mexanizmlər mövcuddur (banklar üçün əlaqəli tərəflərlə əməliyyatların idarə edilməsi və açıqlanması ilə bağlı tələbləri olan ayrıca qaydalar var) (Government of Azerbaijan, 2001[12]). Lakin Qiymətləndirmə heyəti bu mexanizmlərin effektiv işlədiyini yoxlamaq imkanına malik olmamışdır.
PŞ-lərə dövlət kapitalı və bənzər köçürmələr
Qiymətləndirmə heyəti müəyyən etmişdir ki, Azərbaycan dövləti həmçinin bəzi PŞ-lərə əsas kapital yatırımcısıdır, lakin qeyd edilir ki, digər PŞ-lər dövlətdən heç bir kapital dəstəyi almır.
Şəkil 3.5-dən görünürki, ilk növbədə ADY, "Baku Bus", "Bakı Metropoliteni" və "AzerGold" 2022-ci ildə Azərbaycan dövlətindən kapital və ya kapitala bənzər köçürmələr almışdır. Ən çox dəstək kapital xərci (CAPEX) subsidiyaları, əlavə ödənilmiş kapitaldaxili subsidiyalar və əməliyyat xərci (OPEX) subsidiyaları şəklində verilmişdir. Bu şirkətlərin bəziləri rəqabətqabiliyyətli sənayelərdə də əhəmiyyətli iqtisadi fəaliyyətə malik olduğundan, rəqabət neytrallığı ilə bağlı narahatlıqlar mövcuddur.
PŞ-lərin nizamnamələrində göstərildiyi kimi, onların Müşahidə Şuraları borc götürmə şərtlərinin təsdiq edilməsində birbaşa səlahiyyətə malikdir.30 PŞ-lərin aktivlərinin əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil edən maddi əməliyyatlar aparıldıqda, AİH-in Müşahidə Şurası əməliyyat üçün əlavə təsdiq hüququna malikdir. Bu korporativ idarəetmə müddəaları lüzumsuz siyasi müdaxilənin qarşısını almağa kömək edə bilər. Bununla belə, PŞ-lərin Müşahidə Şuraları və AİH-in Müşahidə Şurasının müstəqil şura üzvləri olmadığı və çox vaxt əlaqədar nazirliklərə bağlı olduğu üçün, yersiz siyasi müdaxilələrin qarşısının alınması praktikada təmin olunmur. Bu, birbaşa və ya dolayı dövlət maliyyələşdirməsi vasitəsilə PŞ-lər üçün borc və kapitalın maliyyələşdirilməsinə daha asan çıxış imkanını istisna etmir.
Qeyd: Hökumət tərəfindən “Baku Bus”a birdəfəlik ödəniş 2022-ci ildə avtobusların hüququnun “Baku Bus”-ın balansına ötürülməsi ilə bağlıdır.
Mənbə: AİH tərəfindən Qiymətləndirmə heyətinə verilən məlumatlar.
Qiymətləndirmə heyəti qeydə almışdır ki, AİH Azərbaycan dövlətinin kapital qoyuluşları hesabına maliyyələşdirilən PŞ-lərin layihələri üzrə gəlirlilik səviyyələrinin bazara uyğunlaşdırılmasına nail olmaq üçün mexanizmlər, qərar və monitorinq bazalarının yaradılması prosesindədir. Bu mexanizmlərin və bazaların həyata keçirilməsi borc və kapital maliyyələşməsi üzrə rəqabət neytrallığına doğru atılan ilk addım ola bilər.
F.2. [DM-lərin iqtisadi fəaliyyətləri borc və kapital maliyyəsinə çıxışla bağlı bazara uyğun şərtlərlə üzləşməlidir. Xüsusilə:] DM-lərin iqtisadi fəaliyyətləri güzəştli maliyyələşdirmə, vergi borcları və ya digər DM-lərin güzəştli ticarət kreditləri kimi özəl rəqiblər üzərində üstünlük yaradan hər hansı dolayı maliyyə dəstəyindən faydalanmamalıdır. DM-lər öz iqtisadi fəaliyyətləri üçün özəl rəqiblərə əlçatan olan qiymətlərdən daha əlverişli qiymətlərlə və ya şərtlərlə vəsait (məsələn, enerji, su və ya torpaq kimi) almamalıdır.
Azərbaycanın vergi qanunvericiliyinə əsasən, AİH-in PŞ-ləri özəl rəqiblər kimi bərabər və ya ekvivalent vergi rejiminə tabedirlər. Ölkənin vergi siyasətinin həyata keçirilməsini icra hakimiyyəti orqanı - İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti təmin edir.
Bununla belə, PŞ-lərin iqtisadi fəaliyyətləri ticarət kreditləri kimi digər DM-lərlə olan “bazardan kənar” maliyyələşdirmə razılaşmalarından qeyri-mütənasib şəkildə faydalanır. Ehtimal edilir ki, bu ticarət kreditləri PŞ-lər arasında əhəmiyyətli borca səbəb olur, baxmayaraq ki, PŞ-lərin maliyyə hesabatlarında şirkətdaxili (o cümlədən PŞ) ticarət kreditlərinin həcmi barədə heç bir məlumat yoxdur. Qiymətləndirmə heyətinə AİH tərəfindən məlumat verilmişdir ki, bu borcların ödənilməsində gecikmələr müxtəlif səbəblərə görə baş verə bilər. AİH-in verdiyi məlumata əsasən, DM-lər arasında borclar cərimələrə, faizlərə və ya digər maliyyə nəticələrinə səbəb olmur. Bunun üçün yaxşı əsaslandırılmış səbəb təqdim edilməmişdir. Bu cür razılaşmalar adi korporativ təcrübələrə uyğun gəlmir və güzəştli kreditləşməyə bərabərdir.
AİH-dən Qiymətləndirmə heyətinə AZAL ilə bağlı son müsbət dəyişikliklər barədə məlumat verilmişdir. AZAL əvvəllər SOCAR-dan ölkə daxilində kerosini bazar qiymətindən aşağı qiymətə alıb beynəlxalq bazarda satmaqla qazanc əldə edirdi. Lakin indi AZAL öz kerosinini bazar qiymətləri ilə almalıdır. Bundan əlavə, müsahibələr zamanı Qiymətləndirmə heyətinə məlumat verilmişdir ki, hökumət Naxçıvana uçuşları fərqli şəkildə təklif etmək məqsədilə AZAL-ın xüsusi ictimai xidmət öhdəlikləri üçün subsidiyaları və ya kompensasiyaları strukturlaşdırmaq niyyətindədir, məsələn, AZAL-a şirkət səviyyəsində subsidiya verməkdənsə, yerli əhaliyə vəsait verməklə.31
F.3. [DM-lərin iqtisadi fəaliyyətləri borc və kapital maliyyəsinə çıxışla bağlı bazara uyğun şərtlərlə üzləşməlidir. Xüsusilə:] DM-lərin iqtisadi fəaliyyətlərindən, onların əməliyyat şəraiti nəzərə alınmaqla, onlarlarəqabət aparan özəl müəssisələrin əldə etdikləri gəlirlərə uyğun gəlirlilik səviyyəsi tələb edilməlidir.
AİH əksər PŞ-lər üçün ƏSG-ləri təyin edir və xüsusən daxili Vahid İnformasiya Sistemi (VİS) vasitəsilə bu ƏSG-lər üzrə irəliləyişi monitorinq edir. AİH-in əsas fəaliyyət sahələrindən biri “[…] DM-lərin maliyyə sağlamlığını və dayanıqlılığını, onların maliyyə aktivlərinin effektiv idarə edilməsini, habelə birbaşa xarici investisiyaların cəlb edilməsini” yaxşılaşdırmaqdır (AIH, 2020[3]). Bu vəzifələr effektiv şəkildə PŞ-ləri mənfəətliliyə yönəltməyi tələb edir.
Bu məqsədlə, AİH ƏSG-lərdən, habelə EBİTDA kimi bençmarkinq maliyyə göstəricilərindən və kapital xərci layihələri üçün daxili gəlirlilik səviyyəsi və ya xalis cari dəyərdən istifadə edir.32 Bu göstəricilər mənfəətliliyin ölçülməsi məqsədi üçün məqsədəuyğun hesab edilir.
Buna baxmayaraq, AİH hazırda öz PŞ-lərindən habelə ayrı-ayrı layihələrdən və ya kapital xərcindən gəlirlilik səviyyəsi tələb etmir. Tələb olunan gəlirlilik səviyyəsi olmaması PŞ-lərə özəl şirkətlər üzərində rəqabət üstünlüyü verə bilər ki, bu da bazarın mühitini pisləşdirə bilər. Buna görə də, DM Təlimatları müəyyən edir ki, DM-lərin iqtisadi fəaliyyətlərinin uzunmüddətli perspektivdə rəqabət aparan şirkətlərlə müqayisə edilə bilən gəlir dərəcələri əldə etməsi gözlənilməlidir. Eyni şəkildə, əgər kapitalın maliyyələşdirilməsi dövlət büdcəsi tərəfindən təmin edilirsə, bu, oxşar şəraitdə özəl sektor şirkətlərinə uyğun gələn minimum gözlənilən gəlirlilik səviyyəsi tabe olmalıdır.
Qiymətləndirmə heyəti AİH-in Azərbaycan dövlətinin kapital qoyuluşları vasitəsilə maliyyələşdirilən PŞ-lərin layihələri üzrə gəlirlilik səviyyələrinin bazara uyğunlaşdırılmasına nail olmaq üçün mexanizmlər, qərar və monitorinq bazalarının yaradılması səylərini və niyyətini müsbət qarşılayır. Bununla belə, hələ də bütün PŞ-lər üzrə iqtisadi fəaliyyətlər üçün tələb olunan gəlirlilik səviyyəsi əhatə edilmir.
3.3.6. Dövlət satınalma prosedurları
G. DM-lər istər tender iştirakçısı, istərsə də satınalan qismində dövlət satınalmaları ilə məşğul olduqdaprosedurlar rəqabətli olmalı, müvafiq şəffaflıq standartları qorunmalı və ayrı-seçkiliyə yol verilməməlidir.
“Dövlət satınalmaları haqqında” Qanun və PŞ-lərin daxili satınalma siyasətləri
Azərbaycanda 988-VIQ/ 2023 nömrəli “Dövlət satınalmaları haqqında” Qanun 2001-ci ilin dekabrında qüvvəyə minmiş və 2016, 2018 və 2024-cü illərdə ona bir sıra dəyişikliklər edilib. O, malların, işlərin və xidmətlərin satın alınmasını tənzimləyir (Government of Azerbaijan, 2024[13]).
Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına malların, işlərin və ya xidmətlərin satın alınması bu qanunun əhatə dairəsinə daxildir. Buraya ünvanlı büdcə vəsaitləri, subsidiyalar, dövlət zəmanəti ilə alınan kreditlər, dövlət qrantları, yardımlar və ya büdcədənkənar dövlət vəsaitləri daxil ola bilər. Bunun əksinə olaraq, əgər (1) satınalmalar DM-lərin şirkətdaxili vəsaitləri hesabına maliyyələşdirilirsə və (2) DM-lərin Müşahidə Şurası Prezident tərəfindən (və ya Prezidentlə razılaşdırılmaqla) təsdiq edilirsə, bu satınalmalar “Dövlət Satınalmaları haqqında” Qanuna tabe deyildir və daxili satınalma siyasətlərinə uyğun olaraq həyata keçirilir (Government of Azerbaijan, 2024[13]).
Qiymətləndirmə heyətinə AİH tərəfindən məlumat verilmişdir ki, Prezidentin fərmanının tələbinə uyğun olaraq33, AİH “Dövlət satınalmaları haqqında” Qanunun rəhbər prinsiplərini əks etdirən daxili (özəl) satınalma siyasətinin formalaşdırılması istiqamətində PŞ-lərin İcra Orqanları ilə birgə iş aparır. Siyasət PŞ-lərin Müşahidə Şuraları tərəfindən təsdiqlənməlidir.
Qiymətləndirmə heyəti qeydə almışdır ki, daxili satınalma siyasətlərinə yenidən baxılması məqsədilə təfərrüatlı izahların verildiyi AİH tərəfindən hazırlanmış təqdimat materialları PŞ-lərə göndərilmişdir. Verilən məlumata görə, təsvir olunan siyasətlər üçün prinsiplər və təfərrüatlar əsasən AİH tərəfindən xarici məsləhətçilərlə əməkdaşlıq yolu ilə tərtib edilmişdir. Materiallara əsasən, İƏİT-nin Dövlət Satınalmaları üzrə Tövsiyəsi başlanğıc nöqtəsi kimi götürülmüşdür. Siyasətlərin yenidən nəzərdən keçirilməsinin məqsədi (1) ümumi satınalma prosesinin şəffaflığını əhatə etmək, (2) ədalətli seçim prosesini təmin etmək, (3) tenderlərin səmərəli və effektiv həyata keçirilməsini təmin etmək və (4) ən uğurlu təcrübələrin tətbiqini təmin etməkdir. Davam edən layihə statusunu nəzərə alaraq, Qiymətləndirmə heyəti PŞ-nin yenidən işlənmiş, təsdiq edilmiş satınalma siyasətini nəzərdən keçirə və ya onun praktikada təsirini qiymətləndirə bilməmişdir.
Praktikada dövlət satınalma prosedurları
Azərbaycan və AİH-in portfeli kontekstində PŞ-lər dövlət büdcəsindən qaynaqlanmayan (məsələn, PŞ-nin gəliri və ya mənfəəti hesabına) pul mənbələri ilə həyata keçirilən satınalmalarda iştirak edərlərsə, “Dövlət satınalmaları haqqında” Qanun əvəzinə öz siyasətlərini tətbiq edə bilərlər. Bu o deməkdir ki, PŞ-lərin “Dövlət satınalmaları haqqında” Qanuna (istər tender iştirakçısı, istərsə də satınalan qismində) riayət edib- etməməsi satınalma işlərinin dövlət məqsədinin yerinə yetirilməsinə aid olub-olmamasından asılıdır. Bu, effektiv şəkildə PŞ-lərə ictimai siyasət məqsədlərini yerinə yetirmək üçün malları, xidmətləri və işləri, habelə əgər maliyyələşdirmə mənşəyi PŞ-lərdə və hökumətdə lazımi qaydada hesaba alınmırsa, hətta dövlət qanunlarına, onun prinsiplərinə və prosedurlarına əməl etmədən ictimai xidmət öhdəlikləri satın almağa imkan verir.
Nəticə etibarı ilə, Azərbaycanda qanunvericilik bazası hazırda dövlət satınalma qaydalarının tətbiqində çeviklik təmin edir. AİH qeyd etmişdir ki, SOCAR, AZAL, AzerGold, ADY, ATB və ABB kimi PŞ-lərin öz daxili qaydalarına riayət etməsi gözlənildiyi halda, Təmiz Şəhər və ya Bakı Metropoliteni kimi PŞ-lərin isə konkret layihədən asılı olaraq dövlət satınalma prosedurlarına riayət etməsi tələb edilə bilər. AİH bir çox PŞ-lərdə məcburi daxili satınalma siyasətlərinin mövcud olduğunu və PŞ-lərin satınalma proseslərinə və nəticələrinə nəzarət edən daxili nəzarət və mexanizmlərə malik olduğunu bildirmişdir. Satınalmalar ictimaiyyətə açıqlanmadığından və ya PŞ-lər üçün şəffaf şəkildə bildirilmədiyindən, Qiymətləndirmə heyəti bu nəzarət mexanizmlərinin effektivliyini yoxlaya bilməmişdir.
Təcrübədə az sayda PŞ-nin adətən dövlət qanunu prosedurlarına əməl edəcəyini gözləmək olar. Bunun səbəbi odur ki, (1) yalnız məhdud sayda PŞ (birbaşa və ya dolayı) dövlət vəsaitlərinin daxilolmaları barədə hesabat verir və (2) böyük ehtimalla, PŞ-lər tender məqsədləri üçün daxili vəsaitlərdən istifadə edildiyini iddia edəcəklər. PŞ-lərin idarəetmə orqanlarının bir neçə üzvü ilə bu mövzuda müsahibələr qeyd edilən səbəblərlə bağlı potensial reallığı təsdiqləmişdir.
Bir çox PŞ-lərin hələ də yenidən işlənmiş daxili siyasətləri olmadığına və PŞ-lərin satınalma məsələlərində şəffaflığın olmamasına görə, bu nöqtədə ictimai maraqları və (dolayı) dövlət vəsaitlərini ehtiva edən tender proseslərinin rəqabətqabiliyyətli, şəffaf və ədalətli olacağına zəmanət vermək mümkün deyil. Bundan əlavə, rəqabətə zidd və ya qeyri-qanuni davranışın müvafiq orqanlar tərəfindən nə dərəcədə tətbiq oluna biləcəyi aydın deyil.
Azərbaycandakı əsas sistemlər buna qarşı durmaq üçün yaxşı təchiz edilməmişdir. Tədqiqatlar vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının dövlət satınalmalarında iştirakının məhdud olduğunu, habelə saxtakarlıq və korrupsiya ilə bağlı hesabatlılığın zəif olduğunu göstərmişdir (OECD, 2022[14]). Həmçinin, qeyri-hökumət təşkilatları Azərbaycanda dövlət satınalmaları sisteminin ədalətli və şəffaf olmaması ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə etmişlər (OECD, 2022[14]). "Transparency İnternational" təşkilatı 2023-cü il üzrə Korrupsiya Qavrama İndeksində Azərbaycanı 180 ölkə arasında 154-cü yerə layiq görmüşdür ki, 2020-ci ildə Azərbaycan sözügedən indeksdə 129-cu yerdə idi.34 Qiymətləndirmə heyəti müsahibə verənlərin bəyanatlarına əsasən qeydə almışdır ki, Azərbaycanda dövlət satınalmaları sistemi şəffaflığın olmamasına, vəsaitlərin düzgün bölüşdürülməməsinə və bazarda ədalətsiz rəqabətin mövcud olmasına gətirən əsas amillərdəndir.
DM-lər listinqə daxil edildikdə və ya onların sahibləri arasında qeyri-dövlət səhmdarları yer aldıqda, dövlət və müəssisələr bütün səhmdarların hüquqlarını tanımalı və səhmdarlara qarşı obyektv münasibəti və onların korporativ məlumatlara bərabər çıxışını təmin etməlidir.
3.4.1. Səhmdarlara qarşı obyektiv münasibət
A. Dövlət, DM-lərin yeganə sahibi olmadığı halda İƏİT-nin Korporativ İdarəetmə Prinsiplərini, DM-lərin yeganə sahibi olduğu halda isə bütün müvafiq bölmələri tam şəkildə həyata keçirməyə çalışmalıdır. Səhmdarların müdafiəsinə gəldikdə, buraya daxildir:
Azərbaycan dövləti hazırkı 12 PŞ-nin onunun yeganə səhmdarıdır. Beləliklə, AİH-in portfelində 100% dövlətə məxsus olmayan yalnız iki PŞ yer alır: ABB və ATB. Hər iki bank açıq səhmdar cəmiyyətidir.
ABB-nin səhmlərinin 96,37%-i dövlətə məxsusdur. Qalıq səhmlər sərbəst dövriyyədədir və BFB-də listinqdədir. ATB-nin səhmlərinin 75%-i dövlətə məxsusdur. Qalıq səhmlər bir neçə başqa (xarici) bank və sığorta şirkətlərinə məxsusdur. Bu şirkətlər və səhmdarlar haqqında ətraflı məlumat üçün müvafiq olaraq 2.4.1 və 2.4.2-ci bölmələrə baxmağınız xahiş olunur.
AİH-in portfelində yalnız bir MMC ("BakuBus") olduğundan və qeyri-dövlət səhmdarları olan iki müvafiq PŞ banklar olduğundan, bu bölmədə təhlil yalnız bu banklar və onların təşkilati-hüquqi forması olan ASC-lərlə məhdudlaşır.
A.1. Dövlət və DM-lər bütün səhmdarlara ədalətli davranışı təmin etməlidir.
ABB və ATB-nin korporativ idarəetmə bazaları Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi, “Banklar haqqında” Qanun (Government of Azerbaijan, 2004[11]), “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” (Government of Azerbaijan, 2023[4]) və bankların müvafiq nizamnamələri ilə tənzimlənir.35
Mülki Məcəllə və “Banklar haqqında” Qanun
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi müzakirə olunan bütün təşkilati-hüquqi formalar üçün (QSC, ASC, MMC) səhmdarların Ümumi Yığıncağının yaradılmasını tələb edir. Mülki Məcəllə, digər məsələlərlə yanaşı, qərarların qəbulu prosesləri də daxil olmaqla, adekvat korporativ idarəetmə mexanizmlərinin mövcud olmasını tələb edir.
Anketlər vasitəsilə Qiymətləndirmə heyəti öyrənib ki, PŞ-lərdə prioritet səhmlər və ya “qızıl paylar” mövcud deyildir. Buna baxmayaraq, Mülki Məcəllə səhmdar cəmiyyətlərinə adi səhmlərə əlavə olaraq ayrıca səhm sinfi kimi “imtiyazlı səhmlər” buraxmaq hüququ verir (Government of Azerbaijan, 1999[2]). Mülki Məcəllənin 106.1-ci maddəsi səhmdarların əsas hüquqlarını təsbit edir, majoritar və ya minoritar səhmdarlar, dövlət və qeyri-dövlət səhmdarları arasında fərq qoymur.
Azərbaycanda qanun və normativ aktlar minoritar səhmdarların maraqlarını xüsusi olaraq qoruyan açıq qaydalar və ya siyasətlər müəyyən etmir. Bununla belə, Mülki Məcəllə müəyyən edir ki, səhmdar cəmiyyətlərinin səhmdarları, xarakterindən və kontekstindən asılı olmayaraq, aşağıdakı hüquqlara malikdirlər:
Mülki Məcəllə, digər qanunvericilik və cəmiyyətin nizamnaməsi ilə müəyyən edilmiş qaydada cəmiyyətin idarə edilməsində iştirak etmək, habelə onun idarəetmə və icra orqanlarını seçmək və sözügedən orqanlara seçilmək;
cəmiyyətin fəaliyyəti haqqında məlumat almaq, ildə bir dəfə onun illik hesabatı və balansı ilə tanış olmaq (qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada)
cəmiyyətin səhmdarlarının Ümumi Yığıncağının çağırılmasını tələb etmək
səhmdarların Ümumi Yığıncağının gündəliyinə dəyişikliklərin və mövzuların əlavə edilməsini tələb etmək
səhmdarların Ümumi Yığıncağında səsvermə hüququ ilə iştirak etmək və Ümumi Yığıncağın protokolunun surətini tələb etmək
Cəmiyyətin fəaliyyətinin audit komissiyası və ya auditor tərəfindən yoxlanılmasını tələb etmək
Cəmiyyətin xalis mənfəətindən dividendlər almaq
ləğv edildikdə və kreditorlar təmin edildikdən sonra Cəmiyyətin aktivlərinin bir hissəsini almaq
səhlənkarlığa və Cəmiyyətə qəsdən dəymiş ziyana görə İdarə Heyətinin və Müşahidə Şurasının üzvlərinin məsuliyyətə cəlb edilməsini tələb etmək
səhmlərin satışında və ya alınmasında iştirak etmək (məsələn, səhm buraxıldıqdan sonra)
bağlanmış əqd nəticəsində Cəmiyyətə və ya səhmdarlara dəymiş zərərin ödənilməsi üçün məhkəmələrə müraciət etmək
bağlanmış maddi müqavilələrin (əlaqəli şəxslərlə müqavilələr və əhəmiyyətli müqavilələr) əlavələri ilə tanış olmaq
Mülki Məcəllədə və Cəmiyyətin nizamnaməsində nəzərdə tutulmuş digər hüquqlardan sitifadə etmək.
Qeyd: Cəmiyyətlərin fəaliyyəti haqqında məlumatların verilməsi qaydası “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” və “İnformasiyanın əldə edilməsi haqqında” Qanunlara uyğun olmalıdır.
Mənbə: Azərbaycan Respublikası Hökuməti (1999), AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU, https://e-qanun.az/framework/561
Mülki Məcəlləyə əsasən, Ümumi Yığıncaq səhmdar cəmiyyətində ən yüksək idarəetmə orqanı sayılır. Mülki Məcəllənin 107.1-ci maddəsi minoritar səhmdarların iştirak etdiyi Ümumi Yığıncağın müstəsna səlahiyyətlərini müəyyən edir. Mülki Məcəlləyə əsasən, Ümumi Yığıncağı çağırmaq üçün bütün səhmdarlara ən azı 45 gün əvvəl məlumatın eyni vaxtda kütləvi informasiya vasitələrində yayılması və səhmdarlara yazılı bildirişlərin göndərilməsi yolu ilə məlumat verilməlidir. Ümumi Yığıncaq zamanı səhmdarlar şəxsən və ya səlahiyyətli nümayəndə vasitəsilə səs verə bilərlər.
107.1-ci maddədə aşağıdakı məsələlər Ümumi Yığıncağın müstəsna səlahiyyətlərinə aid edilir:
Cəmiyyətin nizamnaməsində və ya nizamnamə kapitalının miqdarında dəyişikliklərin edilməsi
Direktorlar Şurasının (Müşahidə Şurasının), habelə müəssisənin səhmdarları 50-dən çox olduqda və ya publik hüquqi şəxs olduqda, yoxlama və ya təftiş komissiyasının üzvlərinin seçilməsi və üzvlükdən azad edilməsi
Cəmiyyətin icra orqanlarının yaradılması və onların ləğv edilməsi (bu məsələ Direktorlar Şurasının (Müşahidə Şurasının) səlahiyyətlərinə aid edilmədikdə,
illik hesabatların, balans sənədlərinin, mənfəət və zərər hesablarının və mənfəətin bölüşdürülməsi və zərərlərin ödənilməsinin təsdiq edilməsi
Cəmiyyətin yenidən təşkili və ya ləğvi barədə qərarların verilməsi
əlaqəli tərəflərlə əməliyyatlar və əhəmiyyətli müqavilələrin bağlanması haqqında qərarların verilməsi.
Mənbə: Azərbaycan Respublikası Hökuməti (1999), AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU, https://e-qanun.az/framework/561
“Banklar haqqında” Qanun Ümumi Yığıncağın əlavə səlahiyyətlərini müəyyən edir. “Banklar haqqında” Qanunda minoritar səhmdarları nəzərdə tutan və ya onları müdafiə edən açıq müddəalar yer almasa da, 24.4-cü maddədə səhmdarların prinsip etibarilə bankın kapitalındakı paylarına nisbətdə səsvermə hüququna malik olması ilə bağlı əsas anlayış açıq şəkildə təsbit edilir (Government of Azerbaijan, 2004[11]). “Banklar haqqında” Qanunun 24.1-ci maddəsində Ümumi Yığıncağın bankın İdarə Heyətinin və Müşahidə Şurasının üzvlərini təyin etmək və üzvlükdən azad etmək, bankın büdcəsini qəbul etmək və təsdiq etmək, ümumi maliyyə, nəzarət, inzibati və insan resursları siyasətləri müəyyən etmək kimi əlavə müstəsna səlahiyyətlərinin siyahısı müəyyən edilir.
Azərbaycanın rəsmi hüquq sistemi səhmdarların növləri arasında fərq qoymadığı dərəcədə beynəlxalq standartlara uyğun hesab edilə bilər.
Korporativ idarəetmə standartları və PŞ-lərin nizamnamələri
Rəsmi hüquq sisteminə əlavə olaraq, korporativ idarəetmə standartlarına da səhmdarların hüquqları ilə bağlı müddəalar daxildir.
Birincisi, 2011-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Korporativ İdarəetmə Standartları”nda səhmdarların hüquqlarına dair ayrıca fəsil verilmişdir ki, bu fəsildə ayrı-ayrı şirkətlər tərəfindən öz nizamnamələrində əks etdirilməsi üçün aşağıdakı səhmdar hüquqları nəzərdə tutulmuşdur:
Cəmiyyətin fəaliyyəti ilə bağlı qərarlar qəbul etmək
Cəmiyyətin fəaliyyəti haqqında məlumat almaq
Cəmiyyətin mənfəətinin bölüşdürülməsində iştirak etmək
Cəmiyyətin iqtisadi fəaliyyəti çərçivəsində əməliyyatlarına nəzarət etmək
Cəmiyyət ləğv edildikdə qalıq dəyərini almaq.
Bu standartların da xüsusi olaraq minoritar səhmdarların hüquq və ya maraqlarını əhatə etməməsinə baxmayaraq, standartlarda səhmdarların növləri arasında heç bir fərq qoyulmur və buna görə də bütün səhmdarlara bərabər münasibət nəzərdə tutulur. 1.3-cü bölmədə qeyd olunduğu kimi, minoritar səhmdarların hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı listinqə daxil edilmiş şirkətlər üçün əlavə korporativ idarəetmə tələbləri müəyyən edilməmişdir.
İkincisi, ABB və ATB kimi PŞ-lərə birbaşa tətbiq edilən “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nda da bilavasitə minoritar səhmdarların hüquqları ilə bağlı müddəalar müəyyən edilməmişdir. Bununla belə, standartlar dövlət bankları istisna olmaqla, bütün bankların Müşahidə Şuralarının üçdə birinin müstəqil üzvlərdən ibarət olmasını tələb edir. ABB və ATB daxil olmaqla, dövlət bankları üçün müəyyən edilmiş bu istisna DM Təlimatlarından əhəmiyyətli dərəcədə kənara çıxır, çünki sözügedən istisna səhmdar kimi dövlətə faktiki üstünlük verir, habelə minoritar səhmdarla müqayisədə şirkət üzərində daha çox təsir və məlumat əldə etmək imkanı yaradır.
“Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” bir sıra səhmdar hüquqlarını, o cümlədən bankın təşkilati strukturuna, bankın illik büdcəsinə, bankın uçot siyasətinə yenidən baxılmasına və bank menecerlərinin dəyişən mükafatlandırmalarına dair qərarları təsdiq etmək hüququnu (lakin bununla məhdudlaşmayaraq) ehtiva edir.
Bu səhmdar hüquqları (potensial) minoritar səhmdarlar üçün faydalı ola bilər, belə ki, onlar Ümumi Yığıncaqda müəyyən səlahiyyətlərə malikdirlər. Bununla belə, bu standartlar Ümumi Yığıncağın müəyyən səhmdar hüquqlarının Müşahidə Şurasına həvalə edilməsinə icazə vermək üçün çeviklik müəyyən edir. Məsələn, standartların 3.2-ci maddəsində qeyd edilir:
“Bankın təşkilati strukturu səhmdarların Ümumi Yığıncağı tərəfindən və ya icazə verildiyi təqdirdə Müşahidə Şurası tərəfindən təsdiq edilir […]” (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
Səhmdarların razılığı və Müşahidə Şurasında minoritar səhmdarların nümayəndələrinin mövcudluğu kimi əlavə razılaşmaların olmadığı halda, səhmdarların səlahiyyətlərinin Müşahidə Şurasına həvalə edilməsi ilə bağlı çeviklik minoritar səhmdarların Ümumi Yığıncaqda təsirini qeyri-mütənasib şəkildə azalda bilər. Bu, bütün səhmdarlara ədalətli münasibət üçün risk yaradır. Müşahidə Şurasında müstəqil üzvlər olmadıqda, bu risk daha əhəmiyyətli hesab edilir. AİH və müvafiq siyasətləri tərtib edənlər PŞ-lərin nizamnamələrini və korporativ idarəetmə standartlarını yeniləyərkən bunu nəzərə almalıdırlar.
Mənbə: Azərbaycan Respublikası Hökuməti (2023(, Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları, https://e-qanun.az/framework/55125
Nəhayət, PŞ-lərin nizamnamələri və korporativ idarəetmə standartları xüsusi olaraq minoritar səhmdarların hüquqlarına və ya müdafiəsinə toxunmur. Bu onunla izah oluna bilər ki, ABB və ATB istisna olmaqla, bütün PŞ-lər 100% dövlətə məxsusdur və gələcəkdə mümkün özəlləşdirmə barədə plan nəzərdə tutulmayıb.
ABB bir sıra minoritar səhmdarlara malikdir. Onun nizamnaməsində səhmdarlar və səhmdarların hüquq və vəzifələri arasında ümumi bərabərlik nəzərdə tutulur, lakin xüsusilə minoritar səhmdarlara toxunulmur. Məsələn, nizamnamənin 8.2-ci maddəsində qeyd edilir ki, “Bank bütün səhmdarlarına onların Ümumi Yığıncağında iştirak etmək üçün bərabər imkan yaradır”. Və ya 8.12-ci maddədə qeyd edilir ki, “qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, səhmdarların Bankın nizamnamə kapitalındakı paylarına proporsional səsvermə hüququ vardır” (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
ATB-nin İdarə Heyətinin üzvləri müsahibələr zamanı 2016-cı ilə qədər dövlətlə minoritar səhmdarlar arasında mübahisələrin olduğunu bildirmişlər. Azərbaycanın maliyyə sektoruna zərbə endirən maliyyə böhranı fonunda 2014-cü ildə dövlət ATB-nin səhmlərinin əksəriyyətini əldə etmişdir. 2016-cı ildə ATB borc problemi ilə üzləşmiş və demək olar ki, 100 mln. AZN itkiyə məruz qalmışdır.
Səhmlərin dövlət tərəfindən alınmasından sonra qeyri-dövlət (xarici) səhmdarlar tərəfindən icraat başlanmış və bu proses də minoritar səhmdarların Ümumi Yığıncaqda qərarların əleyhinə səs verməsi ilə nəticələnmişdir. ATB-dən verilən məlumata görə, mübahisələr həll edilmiş və sonradan minoritar səhmdarlar arasında ATB ilə bağlı mübahisə yaranmamışdır.
Mənbə: Hashimova, K. and Kadyrov, Z. (2017), The Current Situation and Problems of State-owned Enterprises in Azerbaijan, https://www.econbiz.de/Record/the-current-situation-and-problems-of-state-owned-enterprises-in-azerbaijan-hashimova-kamala/10012053706
A.2. [Səhmdarların müdafiəsi ilə bağlı bura daxildir:] DM-lər, bir qayda olaraq, məlumatın bütün səhmdarlara qarşı bərabər və eyni vaxtda açıqlanması da daxil olmaqla yüksək dərəcədə şəffaflığa riayət etməlidirlər.
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində şəffaflığa, habelə DM-lər və ya özəl şirkətlər tərəfindən səhmdarlara məlumatların açıqlanmasına dair müddəalar müəyyən edilmir. 2011-ci ildə qəbul edilmiş tətbiqi qeyri-məcburi olan “Azərbaycanın Korporativ İdarəetmə Standartları” maliyyə hesabatları və məlumatların açıqlanması ilə bağlı məhdud sayda müddəaları ehtiva edir.
“Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” iqtisadi qərarlar qəbul etmək, bankın maliyyə vəziyyətini qiymətləndirmək və müxtəlif bankları effektiv şəkildə müqayisə etmək məqsədilə məlumat istifadəçiləri üçün hər bir bankdan aşağıdakı məlumatları açıqlamağı tələb edir:
bankın maliyyə göstəriciləri haqqında məlumat
bank və onun fəaliyyəti haqqında ümumi məlumat
bank kapitalının strukturu və adekvatlığı haqqında məlumat
bank risklərinin idarə edilməsi haqqında məlumat.
Standartlar əlavə olaraq banklardan açıqlanmış məlumatları bankın internet saytında aydın görünən, əlçatan formatda strukturlaşdırılmış ayrıca bölmədə yerləşdirməyi və maliyyə hesabatlarının yerləşdirildiyi tarixdən ən azı üç il ərzində bankın internet saytında saxlanmasını tələb edir. Standartlar, həmçinin banklardan məlumat istifadəçilərinə onların sorğuları əsasında heç bir ödəniş tələb etmədən məlumatları birbaşa çatdırmağı tələb edir. Standartlar bu baxımdan beynəlxalq standartlara və qabaqcıl təcrübələrə uyğunlaşdırılmışdır.
Mənbə: (Government of Azerbaijan, 2023[4]) Azərbaycan Respublikası Hökuməti (2023), Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları, https://e-qanun.az/framework/55125
Bununla belə, məlumatların açıqlanması mövzusunda “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” müxtəlif müddəalar vasitəsilə qeyri-dövlət səhmdarlarından fərqli olaraq, dövlətə səhmdar kimi üstünlük verilməsini təmin edir. PŞ-lərin Müşahidə Şuralarında müstəqil şura üzvlərinin olmaması fonunda Müşahidə Şurasının çoxsaylı təsdiq hüquqları qeyri-dövlət minoritar səhmdarlara nisbətən idarəetmə orqanlarında təmsil olunan dövlət səhmdarlarının əhəmiyyətli korporativ məlumatlara daha tez çıxışını təşviq edir. Müşahidə Şurasının bankın strateji vizyonu və missiyası haqqında bəyanatını təsdiq etmək hüququ və onların daha sonra məlumat məqsədi ilə Ümumi Yığıncaqda paylaşılması (maddə 3.4) buna nümunədir.
Bundan əlavə, 3.2.2-ci bölmədə müzakirə olunduğu kimi, “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nın 4.6.4-cü maddəsində nəzərdə tutulmuşdur ki, səsvermə hüququ verən səhmlərin ən azı 5%-nə malik olan səhmdarlar və ya payçılar Müşahidə Şurasının müntəzəm iclaslarının gündəliyinə məsələlər təqdim edə bilərlər (Government of Azerbaijan, 2023[4]). Bu yığıncaqlarda bütün səhmdarların da iştirak edə biləcəyi bildirilir. Bütün səhmdarların, o cümlədən minoritar səhmdarların beləliklə iştirakına icazə verilsə də, bu müddəa səhmlərin daha böyük hissəsini təmsil edən səhmdarların, yəni səhmdar kimi dövlətin xeyrinə ola bilər. Belə ki, onların artıq Müşahidə Şurasında nümayəndələri var və minoritar səhmdarlara nisbətən Müşahidə Şurasına daha asan təsir göstərə bilərlər.
Bundan əlavə, Müşahidə Şurasının iclaslarının keçirildiyi PŞ ofislərinin yaxınlığında yerləşən səhmdarlar da cüzi üstünlüklərə malikdirlər ki, bu da adətən dövlətə səhmdar olaraq aid olur. Bu hallarda, şəxsən iştirak edən səhmdarlar mühüm korporativ məlumatlara erkən çıxış əldə edə bilərlər. Bu, səhmdarların Ümumi Yığıncağının iştirak payı baxımından parçalanmış və ya beynəlxalq olduğu hallarda (məsələn, ATB-nin xarici səhmdarları mövcuddur) və ya PŞ-nin listinqə daxil edilmiş olduğu və ya edilməsi planlandığı hallarda getdikcə daha problemli ola bilər. Buna görə də, bu müddəa minoritar səhmdarlar da daxil olmaqla, bütün səhmdarlara qarşı ədalətli rəftar baxımından əlverişsiz hal hesab olunur. Nəhayət, xüsusi olaraq listinqə daxil edilmiş şirkətlər üçün ayrıca korporativ idarəetmə kodeksi və ya əlavə korporativ idarəetmə tələbləri mövcud deyil.
A.3. [Səhmdarların müdafiəsi ilə bağlı bura daxildir:] DM-lər bütün səhmdarlarla fəal ünsiyyət və məsləhətləşmə siyasəti hazırlamalıdırlar.
Müxtəlif qanun və normativ aktlar PŞ-lərdən öz səhmdarlarını müəyyən etməyi tələb edir. Birincisi, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi səhmdar cəmiyyətlərindən Cəmiyyətin dövlət qeydiyyatına alınmasından sonra 30 gündən gec olmayaraq səhmdarların qeydiyyatını təmin etməyi tələb edir (Government of Azerbaijan, 1999[2]).
Məlumatların açıqlanmasına dair ümumi tələbləri yerinə yetirməkdən başqa, ABB və ATB hazırda bütün səhmdarlarla aktiv ünsiyyət və məsləhətləşmə siyasətinə malik deyil. Xüsusilə səhmdarlara ədalətli münasibətlə bağlı əlavə təlimatların hazırlanması tövsiyə olunur. PŞ-lərin bütün səhmdarlarla ünsiyyət və məsləhətləşmə siyasəti bu qaydaların tərkib hissəsi olmalıdır. Mənfəət halında minoritar səhmdarların nə gözləyə biləcəyini müəyyən edən dividend siyasətinin yaradılması, ABB və ATB rəhbərliyində səhmdarlarla əlaqəyə cavabdeh olan investorlarla əlaqələr üzrə məsul şəxsin təyin edilməsi tövsiyə olunur.
A.4. [Səhmdarların müdafiəsi ilə bağlı bura daxildir:] Minoritar səhmdarların səhmdarların yığıncaqlarında iştirakı asanlaşdırılmalıdır ki, onlar idarəetmə orqanlarının üzvlərinin seçilməsi kimi fundamental korporativ qərarların qəbulunda iştirak edə bilsinlər.
Səhmdar cəmiyyətində səhmdarların Ümumi Yığıncaqda şəxsən, nümayəndə vasitəsilə və ya yazışmalar vasitəsilə (cəmiyyətin nizamnaməsində başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa) iştirak edə bilməsi Mülki Məcəllədə təsbit edilmişdir. Qanun, həmçinin səhmdarlara cəmiyyətin idarəetmə və icra orqanlarını seçmək, habelə sözügedən orqanlara seçilmək hüququnu da verir (Government of Azerbaijan, 1999[2]).
Mülki Məcəllə, “Banklar haqqında” Qanun və “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” əlavə olaraq bankın İdarə Heyətini və Müşahidə Şurası üzvlərini təyin etmək və üzvlükdən azad etmək hüququ kimi bir sıra fundamental korporativ qərarları əhatə edən səhmdarların hüquqlarını təmin edir ki, buraya bankın nizamnaməsi, illik maliyyə hesabatlarının təsdiqi və bankın satışı, yenidən təşkili və ya ləğvi barədə qərar qəbul etmək hüququ da daxildir.
“Banklar haqqında” Qanunda nəzərdə tutulur ki, səhmdarların ümumi yığıncaqları bütün səsvermə hüququ olan səhmlərin azı 60 faizinin mülkiyyətçiləri iştirak etdikdə səlahiyyətli sayılır. Nizamnaməyə əlavə və dəyişikliklər edilməsi, Müşahidə Şurası və İdarə Heyəti üzvlərinin təyin və azad edilməsi, bankın satılması, yenidən təşkili, başqa bankın alınması və bankın fəaliyyətinə xitam verilməsi məsələləri üzrə qərarlar yığıncaqda təmsil edilən səhmdarların 75 faiz səs çoxluğu ilə qəbul olunur (Government of Azerbaijan, 2004[11]). Bu qanunvericilik beynəlxalq təcrübələrə uyğunlaşdırılmışdır və sözügedən xüsusi qərarlarla bağlı minoritar səhmdarların iştirakını stimullaşdıra bilər.
3.4.2. Korporativ idarəetmə kodeksinə riayət
B. Milli korporativ idarəetmə kodekslərinə bütün listinqə daxil edilmiş və praktiki olduğu hallarda həmçinin listinqə daxil edilməmiş DM-lər əməl etməlidir.
Azərbaycanda iki milli korporativ idarəetmə standartı - bütün səhmdar cəmiyyətləri üçün tətbiqi qeyri-məcburi olan 2011-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycanın Korporativ İdarəetmə Standartları” və xüsusi olaraq banklar üçün məcburi olan, 2023-cü ildə qəbul edilmiş “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” (Government of Azerbaijan, 2023[4]) mövcuddur. Listinqə daxil edilmiş şirkətlər üçün xüsusi olaraq korporativ idarəetmə kodeksi yoxdur.36 AİH-in portfelindəki müəssisələrə dair korporativ idarəetmə mənzərəsi haqqında təfərrüatlar 1.3.2-də təsvir edilmişdir.
Həmçinin qeyd edildiyi kimi, ABB AİH-in portfelində listinqə daxil edilmiş yeganə DM-dir. Bundan əlavə, yalnız ATB və ABB qeyri-dövlət səhmdarlarına malikdir. Digər bütün PŞ-lər 100% dövlətə məxsusdur. ABB və ATB 2011-ci ildə qəbul edilmiş milli “Azərbaycan Korporativ İdarəetmə Standartları”nı tətbiq etmir və yalnız “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nı tətbiq edir. Digər bütün PŞ-lər fərdi korporativ idarəetmə standartlarına37, bunlar olmadıqda isə, yalnız öz fərdi nizamnamələrinə, Prezidentin müvafiq fərmanlarına və Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə riayət edirlər.
Nəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, heç bir PŞ 2011-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycanın Korporativ İdarəetmə Standartları”na əməl etmir. Buna riayət etmək tələb olunmur və riayət edilməməsi “riayət et və ya izah et” qaydası ilə əsaslandırılmır.
3.4.3. İctimai siyasət məqsədlərinin açıqlanması
C. DM-lərdən ictimai siyasət məqsədlərini həyata keçirmək tələb olunduqda, bunlar haqqında adekvat məlumat qeyri-dövlət səhmdarları üçün hər zaman əlçatan olmalıdır.
ABB və ATB qeyri-dövlət səhmdarları olan yeganə PŞ-lərdir. Bununla belə, Cədvəl 3.2-də təsvir olunduğu kimi, bu PŞ-lərin heç bir ictimai xidmət öhdəlikləri yoxdur və onlar heç bir ictimai siyasət məqsədlərini yerinə yetirmirlər.
3.4.4. Birgə müəssisələr və dövlət-özəl tərəfdaşlıqları
D. DM-lər birgə müəssisələr və dövlət-özəl tərəfdaşlığı kimi müştərək layihələrdə iştirak etdikdə, müqavilə tərəfi müqavilə üzrə hüquqlarının təmin edilməsini və mübahisələrin vaxtında və obyektiv şəkildə həllini təmin etməlidir.
27 dekabr 2022-ci ildə “Dövlət-özəl tərəfdaşlığı haqqında” Qanun qəbul edilmişdir. Azərbaycanda bərpa olunan enerji sənayesində dövlət-özəl tərəfdaşlığı layihələrinin həyata keçirilməsi hallarının olduğu bildirilsə də, bu, Azərbaycanda dövlət-özəl tərəfdaşlıq qaydalarını müəyyən edən ilk qanundur. Qanun bəyan edir ki, dövlət-özəl tərəfdaşlığı qanunun aliliyi, azad rəqabətin qorunması, şəffaflığın və səmərəliliyin artırılması, iddiaçıların hüquq bərabərliyi, tərəflər arasında maraq və risk balansının qorunması prinsipləri əsasında həyata keçirilməlidir (Cantekin, 2023[15]).
“Dövlət-özəl tərəfdaşlığı haqqında” Qanun
DM Təlimatlarının xülasə hissəsində qeyd edilir ki, dövlət və özəl tərəfdaşlar və ya DM-lər ilə özəl tərəfdaşlar arasında rəsmi müqavilələr gözlənilməz hadisələr zamanı layihə tərəfdaşlarının müvafiq məsuliyyətlərini aydın şəkildə göstərməli, eyni zamanda, zərurət yarandığı təqdirdə müqavilənin yenidən müzakirəsi üçün kifayət qədər imkan yaratmalıdır.
“Dövlət-özəl tərəfdaşlığı haqqında” Qanun dövlət və özəl tərəfdaşlar arasında müqavilələr üçün hüquqi bazanı təmin edir. Bu hüquqi baza tenderlərin bağlanmasından sonrakı prosesi və tərəflər arasında müqavilələrə daxil ediləcək əsas elementlərin aydın icmalını təqdim edir. Qanun gözlənilməz hadisələr zamanı tərəflərin öz öhdəlikləri ilə bağlı razılığa gəlmələri üzrə bəzi təlimatları da ehtiva edir. Məsələn, Qanuna əsasən, tərəflər ödəmə şərtlərini vaxtaşırı nəzərdən keçirməli və dəyişən şəraitə uyğunlaşdırmalıdır. Tərəflər bundan əlavə gözlənilməz hadisələrlə bağlı razılaşmalar etmək üçün müqavilə azadlığına malikdirlər.
27-ci maddədə dövlət-özəl tərəfdaşlığı bağlandıqdan sonra Azərbaycan qanunvericiliyində dəyişiklik baş verdikdə, özəl podratçılar üçün təminat nəzərdə tutulur.38 26-cı (özəl tərəfdaşın sərmayəsinə və aktivlərinə təminat) və 28-ci (kreditorların hüquqlarının təminatı) maddələr müqavilə tərəfinə müqavilə hüquqlarının təmin ediləcəyinə təminat verən adekvat tədbirlərin digər nümunələridir.
Yuxarıda qeyd olunan müddəaların bu Təlimatların məqsədləri üçün adekvat olduğu müəyyən edilmişdir. Bununla belə, Qiymətləndirmə heyəti bu qanunvericilik fonunda heç bir praktiki işi yoxlamamışdır.
Mübahisələrin həlli
“Dövlət-özəl tərəfdaşlığı haqqında” Qanunun 38-ci maddəsi tərəflər arasında mübahisələrin həllinə toxunur və tərəflərin səlahiyyətli orqanın tenderin təşkili və keçirilməsi ilə bağlı qərarlarından və hərəkətlərindən (və ya hərəkətsizliyindən) inzibati qaydada və məhkəməyə şikayət verə bilməsini nəzərdə tutur. 38-ci maddədə daha sonra qeyd edilir ki, dövlət-özəl tərəfdaşlığı müqaviləsinin və dövlət-özəl tərəfdaşlığı layihəsinə dair digər müqavilələrin tərəfləri arasında mübahisələr həmin müqavilələrdə nəzərdə tutulmuş qaydada həll edilir. Həmin müqavilələrdə mübahisələrin həlli qaydası nəzərdə tutulmadığı halda, mübahisələr Azərbaycan Respublikasının qanunları ilə nəzərdə tutulmuş qaydada həll edilir (Government of Azerbaijan, 2022[16]).
Mübahisələrin alternativ həlli ilə bağlı “Arbitraj haqqında” Qanun 25 yanvar 2024-cü il tarixində qüvvəyə minmişdir. Bu Qanunun Azərbaycanda biznes mühitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə hazırlandığı bildirilir. AİH-nin verdiyi məlumata görə, Qanun Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Ticarət Hüququ Komissiyasının ("UNCITRAL") 1985-ci il tarixli “Beynəlxalq Ticarət Arbitrajı haqqında” Model Qanununa və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Ticarət Hüququ Komissiyasının 2010-cu il tarixli "UNCITRAL" Arbitraj Qaydalarına əsaslanır. Qiymətləndirmə heyəti bu yeni Qanunun təsirlərini yoxlaya bilməmişdir.
AİH-in rolu
PŞ-lərə özəl sərmayələrin cəlb edilməsi və onların dövlət özəl tərəfdaşlıqlarına cəlb edilməsi AİH-in əsas məqsədlərindən biridir (AIH, 2020[3]). Bu məqsədlə AİH PŞ-lərə özəl investisiyaların, o cümlədən xarici investisiyaların cəlb edilməsi məqsədilə təkliflərin hazırlanması ilə bağlı əlaqələndirici səlahiyyətə malikdir (AIH, 2020[3]). Qiymətləndirmə heyəti AİH-in verdiyi məlumat nəticəsində bu qənaətə gəlmişdir ki, PŞ-lər bazar şəraitindən və mövcud investisiya imkanlarından asılı olaraq müştərək layihələrdə iştirak edirlər.
AİH-in Nizamnaməsinə əsasən, AİH-in əqdlər bağlamaq, öz adından əmlak və qeyri-əmlak hüquqları əldə etmək və həyata keçirmək hüququ, həmçinin vəzifələri vardır. O, məhkəmədə iddiaçı və ya cavabdeh qismində çıxış edə bilər. AİH-in 2024-cü ilin fevralında ASCO ilə Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı (AYİB) arasında ümumi dəyəri 60 mln. ABŞ dolları olan kredit sazişi kimi PŞ-lər və dövlət və ya özəl tərəfdaşlar arasında imzalanmış müqavilələrdə tərəf olaraq iştirak etdiyi hallar baş verib.39
Dövlət mülkiyyəti siyasəti DM-lərin maraqlı tərəflər qarşısında məsuliyyətlərini tam şəkildə tanımalı və DM-lərdən maraqlı tərəflərlə münasibətləri haqqında hesabat vermələrini tələb etməlidir. O, DM-lərin məsuliyyətli biznes davranışı ilə bağlı dövlətin gözləntilərini aydınlaşdırmalıdır.
3.5.1. Maraqlı tərəflərin hüquqlarının tanınması və onlara hörmət edilməsi
A. Hökumətlər, dövlət mülkiyyəti subyektləri və DM-lərin özləri maraqlı tərəflərin qanunla və ya qarşılıqlı razılaşmalar əsasında müəyyən edilmiş hüquqlarını tanımalı və onlara hörmət etməlidir.
Azərbaycanda DM-lərin müxtəlif təşkilati-hüquqi formaları üzrə işçilərə münasibətdə onların hüquq və öhdəlikləri və ya işçilərə qarşı daha geniş münasibətdə məqamlar (məsələn, iş vaxtı, məzuniyyət, əmək münasibətlərinə xitam verilməsi və məşğulluqla əlaqəli digər məsələlərlə bağlı) prinsip etibarilə fərqlənmir. Əmək Məcəlləsində (Government of Azerbaijan, 1999[2]) qeyd edildiyi kimi, işçilərin hüquq və vəzifələri ölkənin bütün növ şirkətləri üzrə eynidir. Bundan əlavə, ayrı-ayrı PŞ-lər işçilərə aid olan kollektiv müqavilələr imzalamışlar (məsələn, ADY, ASCO, SOCAR, AzerGold).
Azərbaycanda 2002-ci ildə insan hüquqları və biznes sahəsində müxtəlif vəzifələr daşıyan insan hüquqları üzrə müvəkkil (Ombudsman) vəzifəsi təsis edilmişdir. Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış insan hüquqları sənədlərini, o cümlədən İnsan Hüquqları haqqında Beynəlxalq Bill və BƏT konvensiyalarında qeyd olunan sənədləri tətbiq etmişdir. Azərbaycan, həmçinin 2006-cı ildə İnsan Hüquqları Şurasına ilk üzv olan 47 üzv dövlətdən biridir. Bu öhdəliklərə baxmayaraq, insan hüquqları ilə bağlı problemlər müəyyən DM-lərdə, xüsusən də mədənçıxarma və ya hasilat kimi sektorlarda mövcud ola bilər (U.S. Department of State, 2022[6]). Məsələn, işçilərin birləşmək azadlığının məhdudlaşdırıldığı aşkar edilmişdir. İƏİT-nin Azərbaycanı da əhatə edən Çoxmillətli Müəssisələr üzrə Qaydaları çərçivəsində “tənzimləyici hüquqi bazaya yolverilməz təsir və dayanıqlı inkişafın daha geniş məqsədlərinə töhfə verən şəkildə fəaliyyətin göstərilməməsi və təsirə məruz qalan icmalarla adekvat məsləhətləşmələrin aparılmaması”40 halları barədə İƏİT-nin Milli Əlaqə Məntəqəsinə məlumat verilmişdir.
Azərbaycanda maraqlı tərəfləri DM-lər, o cümlədən PŞ-lər haqqında vaxtında və adekvat məlumatla təmin etmək üçün heç bir xüsusi siyasət və ya praktika mövcud deyil. Bundan əlavə, PŞ-lərdə işçilərin idarəetmə orqanlarında təmsil olunması, eləcə də bütün maraqlı tərəf qrupları ilə məcburi məsləhətləşmələrlə bağlı xüsusi siyasət mövcud deyil. Lakin bu, Azərbaycanda özəl sektor şirkətləri üçün də yayılmış təcrübə deyil.
İstehlakçılara münasibətdə onların hüquqları ümumilikdə “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunla qorunur. Bundan əlavə, Mərkəzi Bank maliyyə institutlarının nümayəndələrinin hüquqlarının müdafiəsinə nəzarət edir, Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti isə digər istehlakçıların hüquqlarının qorunmasına diqqət yetirir. “İnformasiya əldə etmək haqqında” Qanunun 29.1.26-cı maddəsinə əsasən dövlət büdcəsindən və ya büdcədənkənar fondlardan DM-lərə köçürülən vəsaitlərin istifadəsi ilə bağlı məlumatlar açıqlanmalıdır.
Daxili qaydada, bank sektoru daxilində ABB maraqlı tərəflərin hüquqlarını tənzimləmək üçün Müşahidə Şurası İdarə Heyəti tərəfindən təsdiq edilmiş “Maraqlar Toqquşmasının Tənzimlənməsi Siyasəti”ni tətbiq etmişdir. Bu siyasət ABB və müştərilər, işçilər, üçüncü tərəflər və bankla əlaqəli şəxslər arasında yarana biləcək mübahisələri əhatə edir. Bununla belə, maraqlı tərəflər və istehlakçılarla məsləhətləşmələri məcbur edən müddəalar nəzərdə tutulmamışdır.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 19 oktyabr 2010-cu il tarixli qərarı ilə xidmət istehlakçıları üçün qaydaları özündə əks etdirən “Bakı Metropolitenindən istifadə Qaydaları” təsdiq edilmişdir.
Hökumət son on ildə ekoloji qanunvericiliyin və qaydaların müasirləşdirilməsi üçün nəzərəçarpacaq səylər göstərmişdir ki, bu da ətraf mühitin mühafizəsi üzrə beynəlxalq reytinqlərdə ölkənin mövqeyinin yüksəlməsində öz əksini tapmışdır.41 Hökumət maraqlı tərəflərin mühafizəsini təmin etmək üçün ətraf mühitin mühafizəsi qaydalarını tətbiq etmişdir. Bununla belə, bəzi müəssisələr ekoloji qaydaların şəffaf olmamasından şikayətlənir, qeyri-qanuni və izaholunmaz cərimələrdən narahat olduqlarını bildirirlər (OECD, 2022[14]).
B. Listinə daxil edilmiş və ya iri DM-lər uyğun və mümkün olduqda, əmək, kreditorlar və təsirə məruz qalmış icmalar daxil olmaqla maraqlı tərəflərlə əlaqələr haqqında hesabat verməlidir.
Altı PŞ üçün bu yaxınlarda təsdiq edilmiş, lakin hələ tətbiq olunmamış korporativ idarəetmə standartları PŞ-lərə öz əməliyyatları ilə bağlı xüsusi qeyri-maliyyə təfərrüatlarını ictimaiyyətə açıqlamağı tapşırır. Bu, ƏSİ ilə bağlı uğurlu beynəlxalq təcrübələrə uyğunlaşdırılmış dayanıqlı inkişaf hesabatının illik nəşrini ehtiva edir. Bu hesabatlar dayanıqlı inkişaf üçün qarşıya qoyulan məqsədlər və hədəflər, onlara nail olmaq üçün həyata keçirilən tədbirlər və müvafiq nəticələr haqqında məlumatları əhatə etməlidir. Dayanıqlı inkişaf hesabatının müvafiq DM-nin Müşahidə Şurası tərəfindən təsdiq edilməsi tələb olunur. Təcrübədə indiyədək cəmi 12 PŞ-dən 3-ü (SOCAR, AzerGold, ABB) bu tələbi yerinə yetirir.42 Bu korporativ idarəetmə standartları bu cür hesabatvermə öhdəliyinə açıq şəkildə riayət olunmasını tələb edən PŞ-lər üçün xüsusi narahatlıq yaradır. Daha iri DM-lər, o cümlədən SOCAR sosial və ekoloji mövzularda müzakirələri əhatə edən illik hesabatlar da dərc edə bilər.
3.5.2. Daxili nəzarət, etika və komplayns proqramları
C. DM-lərin idarəetmə orqanları daxili nəzarət, etika və komplayns üzrə, o cümlədən saxtakarlığın və korrupsiyanın qarşısının alınması üzrə tədbirləri işləyib hazırlamalı, həyata keçirməli, monitorinq etməli və onlar haqqında məlumat verməlidir. Onlar beynəlxalq öhdəliklərə uyğun olaraq ölkənin hüquqi normalarına əsaslanmalı, DM-ə və onun törəmə şirkətlərinə tətbiq edilməlidir.
Azərbaycanda bütün hüquqi şəxslərə, o cümlədən DM-lərə şamil olunan antikorrupsiya qanunvericiliyi qəbul edilmişdir. Əsas qanunvericilik bazası 2004-cü ildə yaradılmış, korrupsiya əməllərini müəyyən edən və cəzaları nəzərdə tutan “Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında” Qanundur. Bu qanunun tətbiq sahəsi açıq şəkildə dövlət sektorunu və DM-ləri də əhatə edir. Qanunun məqsədi korrupsiya ilə əlaqədar hüquqpozmaların aşkar edilməsi, onların qarşısının alınması, sosial ədalətin, insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının müdafiə olunması, iqtisadiyyatın inkişafı üçün əlverişli şəraitin yaradılması, dövlət orqanlarının, yerli özünüidarəetmə orqanlarının və hüquqi şəxslərin fəaliyyətinin qanuniliyinin, şəffaflığının və səmərəliliyinin təmin edilməsidir.
Ölkənin Cinayət Məcəlləsi həmçinin korrupsiya və rüşvətxorluq cinayətlərinə toxunan müddəaları özündə ehtiva edir, DM-lərin vəzifəli şəxslərini korrupsiya əməllərinə yol verəcəkləri təqdirdə məsuliyyətə cəlb edir. Azərbaycan DM-lərə tətbiq edilən tədbirləri özündə əks etdirən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Korrupsiyaya Qarşı Konvensiyası kimi beynəlxalq müqavilələri imzalamışdır.
Artıq fərdi korporativ idarəetmə standartlarının yaradıldığı altı PŞ-də (Təmiz Şəhər, ASCO, AzerGold, Bakı Limanı, BakuBus və Bakı Metropoliteni) daxili korporativ etika qaydalarının işlənib hazırlanması və ona riayət olunmasına nəzarətin daxili audit xidməti vasitəsilə həyata keçirilməsi tələb olunur. Bu qaydalar qeyri-qanuni hərəkətləri, o cümlədən yanlış maliyyə məlumatlarının verilməsi və maliyyə qanunsuzluqları, dələduzluq, sanksiyaların pozulması, çirkli pulların yuyulması, rəqabətə zidd üsullar, rüşvətxorluq, korrupsiya və ya istehlakçı hüquqlarının pozulması kimi iqtisadi cinayətləri açıq şəkildə qadağan etməlidir. AİH bildirir ki, indiki vəziyyətdə AzerGold, SOCAR, ADY və Bakı Metropoliteni öz əməkdaşları üçün daxili etik davranış qaydalarını tətbiq edir. Verilən məlumata əsasən, bunlara DM-nin dürüstlüyü və korrupsiyanın qarşısının alınması ilə bağlı komplayns proqramı, habelə korrupsiyaya əsaslanan risklərin qiymətləndirilməsi kimi korrupsiyaya qarşı mübarizə mexanizmləri daxildir.
ABB və ATB Mərkəzi Bank tərəfindən təsdiq edilmiş “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nın 17-ci maddəsinə uyğun olaraq daxili etik davranış kodekslərini yaratmaq və təkmilləşdirmək səlahiyyətinə malikdir (Government of Azerbaijan, 2023[4]). Bu standartlar banklar üçün Bazel Komitəsi43 tərəfindən müəyyən edilmiş korporativ idarəetmə prinsiplərinə əsaslanır və birillik güzəşt dövrünə malikdir. Buna görə də, bu standartların 2024-cü ilin avqust ayına qədər ATB və ABB daxil olmaqla banklar tərəfindən tətbiq edilməsi tələb olunur. Daxili kodekslər qeyri-qanuni fəaliyyətləri, o cümlədən yanlış maliyyə məlumatlarının verilməsi və maliyyə qanunsuzluqları, dələduzluq, sanksiyaların pozulması, çirkli pulların yuyulması, rəqabətə qarşı mübarizə üsulları, rüşvətxorluq, korrupsiya və istehlakçı hüquqlarının pozulması kimi cinayətləri açıq şəkildə qadağan etməlidir.
Bütün PŞ-lərdə audit komitələri və komplayns məsələlərinə diqqət yetirərək müntəzəm auditlər aparan daxili audit xidməti yaradılmışdır.44 Əlavə olaraq, AİH qeyd etmişdir ki, PŞ-lərdə müvafiq daxili şöbələr korporativ idarəetmə ilə bağlı qanunvericilik bazasına və daxili normativ sənədlərə riayət olunmasına nəzarət edir.
Bundan əlavə, antikorrupsiya səylərinin gücləndirilməsinə yönəlmiş 2022-2026-cı illər üzrə Milli Tədbirlər Planına uyğun olaraq, DM-lər, o cümlədən PŞ-lər korrupsiya riskinin qiymətləndirilməsini aparmalı və qabaqlayıcı tədbirlər görməlidirlər. Bura şəffaflığın təşviq edilməsi və DM-lərin işçilərinin işə qəbul proseslərinə vətəndaş cəmiyyəti nəzarətinin əlavə edilməsi daxildir. Bundan əlavə, DM-lərə işçilər üçün antikorrupsiya mövzusunda təlimlər təşkil etmək və həyata keçirilən tədbirlərin nəticələrini təfərrüatlı əks etdirən hesabatı mütəmadi olaraq Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə üzrə Komissiyaya (hökumət nümayəndələri daxil olmaqla) və Nazirlər Kabinetinə təqdim etmək tapşırığı verilmişdir. ISO 37001 “antikorrupsiya idarəetmə sistemləri” üzrə beynəlxalq standartın qəbulu da planlaşdırılan təşəbbüslərin tərkib hissəsidir.
Qanunların və etik davranış qaydalarının qəbul edilməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda DM-lər, xüsusən də neft və qaz kimi yüksək riskli sektorlarda korrupsiya problemləri ilə üzləşə bilərlər (GAN integrity, 2020[17]). AİH-in PŞ-lərinin bir qismi ilə bağlı yüksək səviyyəli korrupsiya halları qeydə alınmışdır ki, bu da korrupsiyaya qarşı mübarizə proqramlarının effektivliyinə dair suallar doğurur. Müsahibələr zamanı bildirilmişdir ki, məhdud siyasi iradə və monitorinqin olmaması DM portfelinə hərtərəfli nəzarətə mane ola bilər.
“Dövlət qulluqçularının etik davranış qaydaları haqqında” Qanun maraqlar toqquşmasının qarşısının alınması məsələsinə toxunaraq qeyd edir ki, dövlət qulluqçuları maraqların toqquşmasından yayınmalı və xidməti vəzifələri ilə şəxsi maraqlar arasında yaranan hər hansı ziddiyyətlər barədə məlumat verməlidirlər. Bununla belə, Qanun, maraqların toqquşması həll olunana qədər qərar qəbul etməkdən çəkinməyi məcbur etmir və o, yalnız qabaqlayıcı tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün ümumi vəzifələri müəyyən edir. Birbaşa və ya yuxarı rəhbərlərə məlumat vermək tələb olunur. Beləliklə, Azərbaycanda dövlət sektorunda fəaliyyət göstərən şəxslərə şamil olunan maraqlar toqquşmasının hərtərəfli hüquqi tərifi əsas hüquq səviyyəsində müəyyən edilməmişdir. Dövlət orqanlarının və PŞ-lərin əksəriyyətində maraqların toqquşması qaydalarını özündə birləşdirən daxili etik davranış qaydaları olsa da, bu qaydalar ictimaiyyət üçün açıq deyil. Hazırda maraqların toqquşmasının tənzimlənməsi əsasən ikinci dərəcəli qanunvericiliyə əsaslanır və ictimaiyyətə açıqlanmır. Azərbaycan bir neçə ildir ki, “Maraqların toqquşmasının qarşısının alınması haqqında” qanun layihəsini hazırlayır və onun yaxın gələcəkdə qüvvəyə minməsi gözlənilir.
AİH öz daxili komplayns funksiyalarını təkmilləşdirmək niyyətindədir. Hazırda, daha mükəmməl daxili komplayns tədbirlərinin həyata keçirilməsi aktual deyil, lakin AİH-in gələcək təşəbbüsləri arasında əsas diqqət yetiriləcək məsələlərdəndir. Bundan əlavə, Baş prokuror yanında Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Baş İdarəsi şirkətlərə pozuntular barədə məlumat verən şəxslərin müdafiəsi ilə bağlı tələbləri özündə əks etdirən yeni icbari qanunun tətbiq edilməsini tövsiyə edib, çünki mövcud “Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında” Qanunda pozuntular barədə məlumat verən şəxslərlə bağlı cəmi iki müddəa var ki, bunlara da ümumiyyətlə əməl edilmir. Baş prokuror yanında Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Baş İdarəsi tərəfindən pozuntular barədə məlumat verən şəxslərlə bağlı hazırlanan baza hazırda yalnız könüllü xarakter daşıyır.
3.5.3. Məsuliyyətli biznes davranışı
D. DM-lər məsuliyyətli biznes davranışının yüksək standartlarına riayət etməlidirlər. Hökumətin bununla bağlı müəyyən etdiyi gözləntilər ictimaiyyətə açıqlanmalı və onların həyata keçirilməsi mexanizmləri aydın şəkildə müəyyən edilməlidir.
AİH-in verdiyi məlumata əsasən, hazırda xüsusi məsuliyyətli biznes davranışı standartları mövcud olmasa da, hökumət və AİH bunu fəal şəkildə həll etməyə çalışırlar.
AİH-in PŞ-ləri üçün məsuliyyətli biznes davranışı gözləntiləri, korrupsiya ilə bağlı olanlar istisna olmaqla, ayrı-ayrı qanunvericilik bazası ilə tənzimlənməsə də, hüquqi və ya mülkiyyət strukturundan asılı olmayaraq, bütün korporativ şəxslərə və biznes fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslərə eyni şəkildə tətbiq edilir. Həmçinin, “2022-2026-cı illər üzrə Milli Prioritetlər Strategiyası” və “Azərbaycan 2030” kimi uzunmüddətli milli strategiya proqramları PŞ-lərin bu proqramların əsas icraçıları olduğunu müəyyən edir. Məsuliyyətli biznes davranışına istinadlar bu strategiya sənədlərinin dərc edilməsi vasitəsilə ictimaiyyətə açıqlanır.
3.5.4. Siyasi fəaliyyətin maliyyələşdirilməsi
E. DM-lər siyasi fəaliyyəti maliyyələşdirmək üçün vasitə kimi istifadə edilməməlidir. DM-lər siyasi kampaniyaya köçürmələr etməməlidirlər.
AİH-in PŞ-lərinin siyasi fəaliyyəti maliyyələşdirməsi və ya siyasi kampaniyalara köçürmələr etməsi ilə bağlı heç bir hal qeydə alınmamışdır. Bu cür hərəkətlərə dair heç bir açıq qadağalar olmasa da, AİH-in idarəetməsində olan DM-lərdən biznes məqsədlərini və mandatlarını prioritet tutaraq siyasi iştirakdan aşkar şəkildə kənar olmaları xahiş olunur. Qiymətləndirmə heyətinin bu tövsiyəni düzgün qiymətləndirmək üçün əlavə məlumatı yoxdur.
Dövlət müəssisələri yüksək şəffaflıq standartlarına riayət etməli və listinqə daxil edilmiş şirkətlər kimi yüksək keyfiyyətli mühasibat uçotu, məlumatların açıqlanması, komplayns və audit standartları ilə tənzimlənməlidir.
3.6.1. Tətbiq olunan məlumatların açıqlanması standartları və təcrübələri
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi
ASC və QSC-lərdən illik maliyyə hesabatlarının dərc edilməsi tələbi Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 99.2 və 100.3-cü maddələrindən irəli gəlir. Məcəllənin 107.6-cı maddəsində daha sonra göstərilir ki, səhmdar cəmiyyəti bu sənədlər dərc edildikdən sonra illik maliyyə hesabatının auditi üçün Cəmiyyətdə və ya onun iştirakçılarında heç bir əmlak marağı olmayan peşəkar auditoru dəvət etməyə borcludur (Government of Azerbaijan, 1999[2]).
“BakuBus”ın təşkilati-hüquqi forması olan MMC-lər Mülki Məcəlləyə əsasən şirkət iştirakçılarının Ümumi Yığıncağına kənar auditdən keçmiş illik maliyyə hesabatlarını təqdim etməlidirlər, lakin bu hesabatların sonradan dərc edilməsi tələb olunmur (Government of Azerbaijan, 1999[2]).
Mülki Məcəllənin özündə SC və ya MMC-lərə dair maliyyə hesabatları üçün tələb olunan əsas elementlər, istifadə edilməli olan mühasibat uçotu standartları, təqdimetmə və dərc edilmə vaxtı barədə ətraflı məlumat verilmir. Bununla belə, sözügedən məqamlar sonrakı qanunlarda və korporativ idarəetmə standartlarında daha ətraflı təsvir edilmişdir.
“Banklar haqqında” Qanun və “Banklarda korporativ idarəetmə standartları”
“Banklar haqqında” Qanun Azərbaycandakı banklardan, o cümlədən ABB və ATB-dən hesabatlarını MHBS standartlarına uyğun hazırlamağı tələb edir ki, bununla da mühasibat uçotu qaydaları, o cümlədən illik maliyyə hesabatlarının forma və məzmunu Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilir (Government of Azerbaijan, 2004[11]). Qanun banklardan maliyyə ili bitdikdən sonra beş aydan gec olmayaraq (məcmu hesabatlar üçün altı ay) kənar auditor tərəfindən yoxlanılmış illik maliyyə hesabatlarını təqdim etməyi və dərc etməyi tələb edir.
ABB və ATB-yə tətbiq edilən “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” auditdən keçmiş maliyyə hesabatlarının və konsolidə edilmiş hesabatların bankın internet saytında və kütləvi informasiya vasitələrində dərc edilməsini tələb edir. Standartlar bütün banklar üçün məlumatların açıqlanması tələblərinin siyahısını təqdim edir (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
Bank olmayan PŞ-lər üçün tətbiq olunan korporativ idarəetmə standartları
Qeyd edildiyi kimi, AİH özünün bütün PŞ-ləri (banklar istisna olmaqla) üçün yeni korporativ idarəetmə standartlarını yaratmaq və tətbiq etmək niyyətindədir və bunu artıq ASCO, BakuBus, AzerGold, Bakı Metropoliteni, Bakı Limanı və Təmiz Şəhər üçün həyata keçirmişdir. AİH Qiymətləndirmə heyətinə məlumat vermişdir ki, hər bir PŞ-nin korporativ idarəetmə standartları təxminən 95-100% eynidir və ya eyni olacaq və yalnız müəyyən əhəmiyyətsiz kənarlaşmaları ayrı-ayrılıqda mühakimə etməyə imkan verir. Bununla belə, bütün fərdi korporativ idarəetmə standartları təqdim edilmədiyindən, bəziləri isə daxili iş sənədləri olaraq qaldığından, Qiymətləndirmə heyəti bunu bütün AİH portfeli üçün yoxlaya bilməmişdir.
Korporativ məlumatların açıqlanması ilə əlaqədar olaraq, AİH-in bu yaxınlarda yenidən işlənmiş korporativ idarəetmə standartları PŞ-lərdən aşağıdakıları tələb edir:
MHBS standartlarına uyğun olaraq audit edilmiş maliyyə hesabatlarını hazırlamaq;
ən azı üç ildən bir PŞ-nin auditini aparan kənar auditoru dəyişdirmək (Müşahidə Şurası bu müddəti daha iki il müddətinə uzada bilər);
dayanıqlı inkişaf üzrə hesabat hazırlamaq və məlumatları illik hesabata daxil etmək;
komplayns haqqında hesabat hazırlamaq (tələblər həmçinin nizamnamədə müəyyən edilmişdir) və məlumatları illik hesabata daxil etmək;
rüblük hesabatları, idarəetmə hesabatlarını və AİH tərəfindən tələb olunan digər məlumatları hazırlamaq və dərc etmək;
bütün məlumatları yaxşı təşkil edilmiş, maraqlı üçüncü tərəflərin asanlıqla əldə edə bildiyi və başa düşdüyü formada şirkətin rəsmi saytında dərc etmək;
yuxarıda göstərilən məlumatları vaxtında açıqlamaq.
Qiymətləndirmə heyəti praktikada PŞ-lərin müvafiq Qaydaların məlumat açıqlamaq müddəalarına uyğunluğunu təhlil etmişdir. Bu təhlilin icmalı aşağıda təqdim edilmişdir.
Qeyd (1): Portfel şirkətinin Müşahidə Şurasının üzvləri heç bir mükafat almırlar.
Qeyd (2): Mövcud dayanıqlı inkişaf hesabatları 2021-ci maliyyə ilinə qədər mövcuddur.
Qeyd (3): Mövcud audit edilmiş maliyyə hesabatları 2020-ci maliyyə ilinə qədər mövcuddur.
Qeyd (4): 2022-ci il üçün mövcud maliyyə hesabatı yoxlanılmamışdır və layihə şəklindədir.
Qeyd (5): 2022-ci il üçün mövcud maliyyə hesabatı yoxlanılmamışdır və layihə şəklindədir.
Qeyd (6): 2022-ci maliyyə ilindən əvvəlki audit edilmiş hesablar nəzərə alınmır. AİH tərəfindən AzerGold və ADY üçün auditdən keçmiş maliyyə hesabatları Qiymətləndirmə heyətinə təqdim edilmişdir. Belə ki, bu hesabatlar yoxlama zamanı şirkətin internet saytında mövcud deyildi. PŞ-lər tərəfindən 2022-ci il maliyyə hesabatlarının layihələri (yoxlanılmamış) adekvat hesab edilməsə də, bu PŞ-lər haqqında bəzi fikirlərin təmin edilməsi məqsədilə icmallara daxil edilmişdir.
Qeyd (7): Bəzi PŞ-lər dövlət siyasəti və qeyri-dövlət siyasəti ilə bağlı hesabların ayrılması ilə əlaqədar “uyğun deyil” statusundadır. Əlavə məlumat üçün Cədvəl 3.2-yə istinad edilir.
Mənbə: AİH tərəfindən verilən məlumata və Qiymətləndirmə heyəti tərəfindən 2022-ci maliyyə ili üçün şirkət vebsaytları üzrə araşdırmaya əsaslanır.
A. DM-lər müəssisə haqqında əhəmiyyətli maliyyə və qeyri-maliyyə məlumatlarını yüksək keyfiyyətli beynəlxalq səviyyədə tanınmış korporativ məlumatların açıqlanması standartlarına uyğun olaraq, o cümlədən mülkiyyətçi kimi dövlət və geniş ictimaiyyət üçün əhəmiyyətli narahatlıq doğuran sahələr barədə məlumat verməlidir. Bura xüsusilə ictimai maraqlar naminə həyata keçirilən DM-lərin fəaliyyəti daxildir. Müəssisənin tutumu və ölçüsünü nəzərə alaraq, bu cür informasiyaya aşağıdakıları misal göstərmək olar:
A1. Müəssisənin məqsədləri və onların yerinə yetirilməsi haqqında ictimaiyyətə aydın bəyanat (tam mülkiyyətdə olan DM-lər üçün bura dövlət mülkiyyəti qurumu tərəfindən hazırlanmış hər hansı mandat daxildir)
Can we DM Təlimatlarının xülasə hissəsində qeyd edilir ki, dövlətin əsas səhmdar olduğu və ya dövlət müəssəsinə effektiv nəzarət etdiyi zaman müəssisənin məqsədləri bütün digər investorlara, bazara və geniş ictimaiyyətə açıqlanmalıdır. Əsas ümumi məqsədlərin məhdud toplusu, həmçinin müəssisənin ziddiyyət təşkil edə biləcək məqsədləri arasında mübadilələrlə necə məşğul olduğu barədə məlumatla birlikdə müəyyən edilməlidir.
PŞ-lərin internet saytlarının və ictimaiyyətə açıq olan maliyyə hesabatlarının tədqiqi göstərir ki, PŞ-lərin böyük əksəriyyəti əsas ümumi məqsədləri açıqlayır. ADY istisna olmaqla, Qiymətləndirmə heyəti PŞ-lərin də bu məqsədlərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı konkret hesabat verməsi və məlumatı açıqlamasına dair heç bir sübut aşkar etməmişdir.
DM-lər tərəfindən geniş məqsədlərin açıqlanması
Mövcud məlumatlara əsasən, belə görünür ki, bir neçə PŞ öz məqsədləri üzərində işləyir və buna görə də Qaydaya lazımi şəkildə uyğunlaşdırılıb. Məsələn, ASCO, SOCAR və ABB şirkət missiyasının və strateji baxışının təsvirini özündə əks etdirən əhatəli idarəetmə hesabatlarının və (yaxud) dayanıqlı inkişaf hesabatlarının dərc edilməsində nümunəvidir (SOCAR, 2022[18]). Bəzi PŞ-lər öz vebsaytlarında geniş müəssisə məqsədləri haqqında məhdud məlumat yerləşdirir. Bunlara "AzerGold",45 ATB,46 SOCAR,47 ADY,48 ABB49 və Bakı Limanı daxildir.50 Bununla belə, AZAL, "Bakı Bus", Bakı Metropoliteni və “Təmiz Şəhər” də daxil olmaqla, bir neçə PŞ (istər hesabatlarda, nə də öz internet saytlarında) müəssisənin məqsədləri haqqında əlçatan məlumat açıqlamır.
Portfel səviyyəsində AİH öz internet səhifəsində mövcud olan bütün PŞ-lərin ümumi fəaliyyətlərinin qısa təsvirini təqdim edir.51 Bununla belə, bu təsvirlər həmin PŞ-lərin məqsədlərini və ya mandatlarını və dövlət mülkiyyətinin əsaslandırılmasını əhatə etmir. AİH dövlət müəssisəsi hesab edilməsə də, onun vebsaytı, məcmu hesabatı və ya digər fəaliyyət hesabatı – mülkiyyət hüququnu koordinasiya edən orqan – bütün PŞ-lər üzrə məqsədlərin, mandatların və mülkiyyət əsaslarının daha ətraflı təsviri üçün münasib olardı.
Maliyyə və qeyri-maliyyə xarakterli əsas səmərəlilik göstəriciləri (ƏSG)
DM-lər əsas maliyyə və qeyri-maliyyə fəaliyyəti göstəricilərini açıqlamaqla öz məqsədlərini necə yerinə yetirdikləri barədə hesabat verməlidirlər. DM-dən ictimai siyasət məqsədləri üçün istifadə edildikdə, o, həm də onlara necə nail olunduğu barədə hesabat verməlidir. Praktikada bəzi PŞ-lər öz vebsaytlarında xüsusi qeyri-maliyyə ƏSG-lərini dərc edirlər, məsələn, ADY,52 lakin bunlar istisnalar kimi görünür.
Bundan əlavə, Qiymətləndirmə heyətinə AİH tərəfindən məlumat verilmişdir ki, o, ictimai maraqlara xidmət edən xüsusi qeyri-maliyyə ƏSG-lərini təyin edir və onlara nəzarət edir. “Baku Bus” MMC tərəfindən nəqliyyat vasitələrinin iştirakı ilə baş vermiş qəzaların və ya toqquşmaların ümumi sayının izləndiyi nümunələr, eləcə də sərnişinlərə xidmətin göstərilməsi ilə bağlı göstəricilər təqdim edilmişdir. Bununla belə, bu ƏSG-lər ictimaiyyətə açıqlanmır və buna görə də bu icmal kontekstində qiymətləndirilə bilməz.
A2. Müəssisənin maliyyə və əməliyyat nəticələri, o cümlədən müvafiq hallarda ictimai siyasət məqsədləri ilə bağlı xərclər və maliyyələşdirmə tədbirləri
DM Təlimatlarının şərhlərinə əsasən, DM-lərin konkret ictimai siyasət məqsədlərini yerinə yetirməsi gözlənildikdə, əlaqədar fəaliyyətlərin xərcləri və onların necə maliyyələşdirildiyi barədə məlumatlar da açıqlanmalıdır.
Əvvəlki bölmədə qeyd edildiyi kimi, AİH-in portfelindəki bütün PŞ-lər yüksək keyfiyyətli beynəlxalq səviyyədə tanınmış standartları (MHBS) əks etdirən maliyyə və qeyri-maliyyə məlumat açıqlamaq tələblərinə, eləcə də uğurlu təcrübə hesab edilə bilən bir çox digər məlumat açıqlamaq tələblərinə tabedir (məsələn, dayanıqlı inkişaf, komplayns və idarəetmə hesabatları). Bununla belə, PŞ-lərin komplayns səviyyəsi qeyri-bərabər olaraq qalır.
Lakin, 3.3.3-də qiymətləndirildiyi kimi, ictimai siyasət məqsədləri ilə bağlı xərclər hazırda Azərbaycan dövləti və ya PŞ-lər tərəfindən lazımi qaydada müəyyən edilmir və ya açıqlanmır. Sorğu vərəqi və məlumat mübadiləsi yolu ilə Azərbaycan Hökumətindən alınan maliyyə məlumatları, eləcə də digər dövlət və qeyri-dövlət statistik məlumat mənbələri arasında əhəmiyyətli uyğunsuzluqlar ortaya çıxmışdır ki, həmin uyğunsuzluqlar bu araşdırma zamanı dəqiqləşdirilməmişdir. Ətraflı məlumat üçün Əlavə A-ya istinad edilir.
A3. Hər hansı korporativ idarəetmə kodeksinin və ya siyasətinin və icra proseslərinin məzmunu daxil olmaqla, müəssisənin idarəetmə, mülkiyyət və səsvermə strukturu
DM Təlimatlarının şərhlərinə əsasən, tam dövlət mülkiyyətində olmayan DM-lərdə şəffaf mülkiyyət və səsvermə strukturları olmalıdır ki, bütün səhmdarlar pul vəsaitlərinin hərəkəti və səsvermə hüquqlarında öz paylarını aydın başa düşsünlər.
100% dövlətə məxsus olmayan iki PŞ -ABB və ATB özlərinin idarəçiliyi, mülkiyyət və səsvermə strukturu haqqında məlumat dərc etmişlər. ATB-nin internet saytında səhmdarlar və onlarınhüquqları haqqında aydın məlumatlar yer alır. ABB-nin dayanıqlı inkişaf hesabatına onun mülkiyyət hüququ və korporativ idarəetmə strukturunun təfərrüatlı icmalı daxildir, burada hökumət daxilində səhmləri saxlayan və dövlət mülkiyyət hüquqlarını və səhmdarların ümumi hüquqlarını kimin həyata keçirdiyi aydınlaşdırılır. Hesabatda, həmçinin korporativ idarəetmə bazasının əsaslarına, o cümlədən bank işi üzrə Bazel Komitəsinin53 tövsiyələrinə istinad edilir (Government of Azerbaijan, 2023[4]). AİH-in portfelinin bütün mövcud məlumatlarına əsasən, ABB bu baxımdan digər PŞ-lər arasında ən yaxşı praktikaya malik olan qurum hesab edilə bilər.
Digər tam dövlət mülkiyyətində olan PŞ-lərə gəldikdə isə, ASCO və SOCAR xüsusi olaraq öz müvafiq idarəetmə və ya dayanıqlı inkişaf hesabatında korporativ idarəetmə strukturları haqqında məlumatı açıqlamışlar. Bu açıqlamalar ABB-nin yuxarıda qeyd olunan məlumatların açıqlanması qədər aydın və təfərrüatlı olmasa da və buna görə də bu bölmələrin daha çox inkişafı təşviq edilsə də, bunlar uğurlu təcrübələrə uyğunlaşmaq yolunda mühüm addım hesab olunur.
A4. Şura üzvlərinin və rəhbər vəzifəli şəxslərin mükafatlandırılması
Bakı Metropoliteni və ADY istisna olmaqla, demək olar ki, bütün PŞ-lər maliyyə hesabatlarında54 əsas rəhbər işçilərin əmək haqqını da açıqlayır. ADY açıqlanmış əsas rəhbər heyətin mükafatlandırılması ilə bağlı bəzi məlumatları açıqlayır, lakin bu, DM Təlimatlarına uyğun hesab edilmir, belə ki əsas rəhbər heyətin kim olduğu aydın deyil. 1.4-cü bölmədə müzakirə edildiyi kimi, portfel şirkətin Müşahidə Şurasının üzvləri heç bir mükafat almırlar və buna görə də bu mükafatlandırma icmalına daxil edilmirlər.
Rəhbər heyətin mükafatlandırılması haqqında məlumat maliyyə hesabatlarının ayrıca başlığı altında şəffaf şəkildə açıqlanır. Qiymətləndirmə heyəti xüsusi olaraq ABB və ASCO-nun İdarə Heyətinin və bəzi digər əsas rəhbər işçilərin əmək haqqının açıqlanmasına görə PŞ-lər arasında şəffaflıq baxımından lider olduğunu vurğulayır.
PŞ-lərin əsas rəhbər heyətinin mükafatı yalnız ümumi səviyyədə açıqlanır və “Beynəlxalq Mühasibat Uçotu Standartının 24 - Əlaqəli Tərəflərin Açıqlamaları"na (BMS 24) uyğun olaraq tövsiyə olunduğu kimi qısamüddətli işçi mükafatlarına, işdən sonrakı müavinətlərə, səhm əsaslı ödənişlərə və digər uzunmüddətli mükafatlara bölünmür. Buna müsbət istisna kimi "AzerGold"u göstərmək olar ki, o, əsas İdarə Heyətinin mükafatlandırma elementlərinin daha ətraflı bölgüsünü açıqlayır.
A5. İdarə Heyətinin üzvlərinin ixtisasları, seçim prosesi, o cümlədən idarəetmə orqanının müxtəliflik siyasətləri, digər şirkətlərin idarəetmə orqanlarındakı rollar və onların DM şurası tərəfindən müstəqil hesab edilib-edilməməsi
Şura üzvlərinin ixtisasları ilə bağlı tam şəffaflıq DM-lər üçün xüsusilə vacib hesab olunur. PŞ-lərin əksəriyyəti İdarə Heyətinin və Müşahidə Şurasının tərkibi haqqında ümumi məlumatları şirkətin internet saytında, bəzən İdarə Heyətinin hər üzvünə görə şəxsi məlumatlarla birlikdə açıqlayır.
Xüsusi açıqlama tələblərinin olmadığı halda, heç bir PŞ hazırda şura üzvlərinin ixtisasları, onların digər şirkətlərin idarəetmə orqanlarındakı rolları (əgər varsa) və onların PŞ tərəfindən müstəqil hesab edilib-edilməməsi kimi hər hansı əlavə əhəmiyyətli məlumatı açıqlamır. Ümumi səviyyədə PŞ-lər şuranın seçim prosesləri haqqında məlumatları açıqlamır.
A6. Hər hansı əhəmiyyətli gözlənilən risk amilləri və bu riskləri idarə etmək üçün görülən tədbirlər.
Qiymətləndirmə heyətinə məlumat verilmişdir ki, hazırda PŞ-lərin Müşahidə Şuraları onlar üçün risklərin idarə edilməsi sistemlərinin yaradılması prosesindədir.
PŞ-lərin əksəriyyəti öz maliyyə hesabatlarında risklərin idarə edilməsinə dair məlumatları (kredit, likvidlik və bazar riskləri ilə bağlı) açıqlayır. Açıqlamalar kənar auditorlar tərəfindən yoxlanılır və “MHBS 7 Maliyyə Alətləri: Açıqlamalar” üzrə minimum tələblərə uyğun gələn PŞ-lərin kredit, likvidlik və şirkətin bazar riskləri üçün əhəmiyyətli risk faktorları və onların azaldılması tədbirləri haqqında təsəvvür yaradır. Bəzi PŞ-lər nisbətən kiçik və daha az mürəkkəb olduğundan, insan hüquqları, əmək, ətraf mühit və ya vergi ilə bağlı məsələlər daha az əhəmiyyətli ola bilər və buna görə də bu mövzuların açıqlanmamasına zəmanət verilə bilər. Lakin bu, SOCAR, AZAL və ASCO kimi daha mürəkkəb və iqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli DM-lərə şamil edilmir. Təcrübədə, bu PŞ-lər bu mövzularda (bir qismində) risklərin idarə edilməsi məlumatlarını dərc edirlər.
Şərh bölmələrində risklərin idarə edilməsi ilə bağlı hasilat sənayesində fəaliyyət göstərən DM-lər daha da fərqləndirilir. Hasilat sənayesində fəaliyyət göstərən şirkətlər (SOCAR və "AzerGold") öz ehtiyatlarını bu baxımdan qabaqcıl təcrübələrə əsasən açıqlamalıdırlar, çünki bu, onların dəyərinin və risk profilinin əsas elementi ola bilər. Bu kontekstdə hasilat sənayesində ən böyük PŞ olan SOCAR öz maliyyə hesabatlarında neft və qaz ehtiyatları haqqında geniş məlumat açıqlayır. Bunun əksinə olaraq, hasilat sənayesində ikinci əsas PŞ olan "AzerGold" öz saytında 2022-ci maliyyə ili üzrə maliyyə hesabatlarında yalnız çox yüksək səviyyəli və audit edilməmiş məlumatları açıqlamışdır.55 Hesabatda risklərin idarə edilməsi ilə bağlı hər hansı audit edilmiş və (yaxud) ətraflı maliyyə və ya qeyri-maliyyə məlumatı açıqlanmır. Qiymətləndirmə heyətinə AİH tərəfindən təqdim edilən "AzerGold 2022" adlı sənədin audit edilməmiş hesablarında ehtiyatlar və risklərin idarə edilməsi ilə bağlı bəzi məlumatlar yer alır, lakin bu, məhdud xarakter daşıyır.
Nəhayət, qeyd olunur ki, “Bakı Limanı” nə özünün internet saytından, nə də maliyyə hesabatlarında risklərin idarə olunması ilə bağlı heç bir məlumat dərc etmir, “Bakı Metropoliteni” isə 2022-ci maliyyə ili üçün auditdən keçmiş maliyyə hesabatlarını ümumiyyətlə dərc etməmişdir.
A7. Dövlətdən alınan zəmanətlər də daxil olmaqla hər hansı maliyyə yardımı və dövlət-özəl tərəfdaşlığından irəli gələn müqavilə öhdəlikləri və vəzifələr də daxil olmaqla, DM adından götürülmüş öhdəliklər.
PŞ-lərin yarıdan çoxu Azərbaycan Hökumətindən aldığı maliyyə yardımı haqqında məlumatları açıqlayır. Bu şirkətlərə SOCAR, AZAL, ADY, "Baku Bus",56 Bakı Limanı, "Təmiz Şəhər"57 və ASCO daxildir. Açıqlanan məlumatlar ilk növbədə dövlət qrantları və subsidiyalarına aiddir. AZAL, həmçinin COVID-19 böhranı nəticəsində aldığı dövlət zəmanətlərini də qeyd edir.
Öhdəliklər və ümumi zəmanətlər kimi digər gizli maliyyə yardımları maliyyə hesabatlarına daxil edilmir. PŞ-lər heç biri dövlət-özəl tərəfdaşlığını açıqlamır.
A8. Dövlət və digər əlaqəli qurumlarla hər hansı əhəmiyyətli əməliyyatlar
PŞ-lərin yarısından az hissəsi dövlət və digər əlaqəli qurumlarla əhəmiyyətli əməliyyatlar haqqında məlumatı açıqlayır. Bu şirkətlərə AZAL, ABB, ATB, "Baku Bus" və ASCO daxildir. "Təmiz Şəhər" və ADY kimi bəzi PŞ-lər əlaqəli tərəflərlə aparılan əməliyyatlar haqqında məlumatları çox məhdud olsa da, bu əməliyyatların ədalətliliyini və məqsədəuyğunluğunu qiymətləndirmək üçün tələb olunan spesifikasiya və məlumat olmadan açıqlayır. "AzerGold" bəzi spesifikasiyaları açıqlayır, lakin əlavə qiymətləndirmə üçün faydalı ola biləcək hər hansı təfərrüat təqdim etmir.
A9. İşçilər və digər maraqlı tərəflərlə bağlı hər hansı müvafiq məsələlər
PŞ-lərin dörddə-bir hissəsi işçilər və digər maraqlı tərəflərlə bağlı bəzi məlumatları açıqlayır. Bu şirkətlərə SOCAR, "AzerGold" və ABB daxildir. Məsələn, "AzerGold" yerli icmalar və ekoloji layihələr haqqında məlumatları özündə əks etdirən “korporativ sosial məsuliyyət komitəsi”nin illik hesabatını açıqlayır.58
AİH, öz PŞ-lərinə tətbiq etdiyi və ya tətbiq etmək niyyətində olduğu korporativ idarəetmə standartlarının onlardan öz əməliyyatları haqqında müəyyən qeyri-maliyyə məlumatlarını, o cümlədən işçilər və maraqlı tərəflərlə bağlı məlumatları ehtiva edən illik dayanıqlı inkişaf hesabatını ictimaiyyətə açıqlamağı tələb etdiyini bildirsə də, az sayda PŞ bunu praktikada tətbiq etmişdir.
B. DM-lərin illik maliyyə hesabatları yüksək keyfiyyət standartlarına əsaslanan müstəqil kənar auditdən keçməlidir. Konkret dövlət nəzarəti prosedurları müstəqil kənar auditi əvəz etmir.
Qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi bütün birləşdirilmiş şirkətlərdən, o cümlədən DM-lərdən illik maliyyə hesabatlarını dərc etməyi tələb edir.59 AİH, qeyd edildiyi kimi, altı PŞ üçün korporativ idarəetmə standartlarına dair əlavə tələblər müəyyən etmişdir. Bu əlavə hesabatvermə tələbləri MHBS-na uyğun olaraq kənar auditdən keçmiş maliyyə hesabatlarını tələb edir. Bundan əlavə, ABB və ATB “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”na uyğun olaraq audit edilmiş MHBS-na uyğun maliyyə hesabatlarını açıqlamalıdır. Digər üç PŞ-yə gəldikdə, AİH qeyd etmişdir ki, bu şirkətlər üçün korporativ idarəetmə standartlarının tətbiqini gözləyərkən, o, onlardan audit edilmiş MHBS-na uyğun maliyyə hesabatlarını dərc etməyi tələb edir. Qiymətləndirmə heyəti AİH-in bu baxımdan iddialı olmaq səviyyəsini müsbət qarşılayır.
Qiymətləndirmə heyəti təsdiq etmişdir ki, PŞ-lər tərəfindən dərc edilmiş mövcud audit edilmiş maliyyə hesabatları üçün müstəqil kənar auditlər “Böyük 4” və ya “Böyük 10” şirkətləri kimi beynəlxalq nüfuzlu mühasibat şirkətləri tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bununla belə, praktikada Qiymətləndirmə heyəti bütün PŞ-lərin hesabatvermə tələblərinə cavab vermədiyini qeydə almışdır. Məsələn, Bakı Metropoliteni ümumiyyətlə maliyyə hesabatlarını dərc etmir, “Təmiz Şəhər” və “Bakı Bus” yalnız audit olunmamış, layihə hesabatlarını dərc edir, “Bakı Limanı” və ADY isə risklərin idarə edilməsi ilə bağlı əhəmiyyətli məlumat və açıqlamalar olmayan, Bakı Limanına münasibətdə isə həm də dövlətin maliyyə dəstəyini əhatə etməyən - məhdud audit olunmuş maliyyə hesabatlarını dərc edir.
Nəhayət, qeyd olunur ki, heç də bütün PŞ-lər yoxlanılmış maliyyə hesabatlarını vaxtında dərc etmirlər. Məsələn, Bakı Limanı 2021-ci il üzrə maliyyə hesabatlarını yalnız 15 noyabr 2023-cü ildə, 2022-ci il üzrə maliyyə hesabatlarını isə 25 noyabr 2023-cü ildə dərc etmişdir.60 "AzerGold" və ADY-nin maliyyə hesabatlarının onların internet saytında dərc edilməsi aşkar edilməmişdir.
3.6.2. DM-lərin məcmu illik hesabatı
C. Mülkiyyətçi müəssisə DM-lərə dair ardıcıl hesabatlar hazırlamalı və hər il DM-lərə dair məcmu hesabat dərc etməlidir. Uğurlu təcrübə geniş ictimaiyyətin çıxışını asanlaşdırmaq üçün İnternet əsaslı kommunikasiyalardan istifadə etməyi tələb edir.
AİH hazırda öz PŞ-ləri haqqında məcmu hesabat dərc etmir. Bununla belə, AİH öz PŞ-lərinin fəaliyyətini aktiv şəkildə izləmək üçün ƏSG cədvəlini və daxili hesabatvermə sistemlərini işləyib-hazırlamışdır. Aylıq, rüblük və illik məlumatlar ilə müntəzəm olaraq yenilənən "GIS", AİH-ə məlumatları və digər nəticələri birləşdirməyə və ümumiləşdirməyə imkan verir. Daxili sistem ictimaiyyət üçün açıq şəkildə əlçatan deyil.
Məcmu hesabat ilk növbədə maliyyə göstəricilərinə və DM-lərin dəyərinə diqqət yetirməli, eyni zamanda əsas qeyri-maliyyə göstəriciləri ilə bağlı fəaliyyətə dair məlumatları, habelə məlumatların ümumiləşdirilməsi üçün istifadə olunan metodları əhatə etməlidir. Qiymətləndirmə heyətinə AİH tərəfindən məlumat verilmişdir ki, "GIS" AİH-ə öz PŞ-lərində məcmu hesabat dərc etməyə icazə verəcək və o, bunu ilk dəfə 2024-cü ildə etmək niyyətindədir.
AİH artıq Azərbaycan və ingilis dillərində ictimaiyyət üçün açıq olan vebsayt hazırlamış və istifadəyə vermişdir.61 Bu vebsaytın məcmu hesabatın dərc edilməsi üçün platforma kimi xidmət etməsi nəzərdə tutulur.
DM-lərin İdarə Heyətləri strateji rəhbərlik və idarəetmənin monitorinqi funksiyalarını yerinə yetirmək üçün lazımi səlahiyyətlərə, səriştərlərə və obyektivliyə malik olmalıdırlar. Onlar dürüstlüklə hərəkət etməli və öz hərəkətlərinə görə məsuliyyət daşımalıdırlar.
3.7.1. İdarə Heyətinin səlahiyyətləri və müəssisənin fəaliyyəti üzrə məsuliyyət
A. DM-lərin İdarə Heyətlərinə müəssisənin fəaliyyəti üçün dəqiq səlahiyyət və müvafiq məsuliyyət verilməlidir. DM-lərin İdarə Heyətlərinin rolu qanunvericilikdə, ən yaxşı halda isə, şirkətin qaydalarına uyğun olaraq aydın şəkildə müəyyən edilməlidir. İdarə Heyəti mülkiyyətçilər qarşısında tam cavabdeh olmalı, müəssisənin ən yaxşı mənafeyinə uyğun hərəkət etməli və bütün səhmdarlarla ədalətli davranmalıdır.
İdarə Heyətinin səlahiyyətləri və rolları - Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi
Bu hesabatda daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, bütün PŞ-lər Idarəetmə Heyəti və Müşahidə Şurasından ibarət iki səviyyəli idarəetmə strukturuna malikdir. PŞ-lərdən yalnız biri istisna olmaqla, bütün PŞ-lər səhmdar cəmiyyəti (ASC) təşkilati-hüquqi formasına malikdir, "Baku Bus" isə MMC kimi təsis edilmişdir.
AİH-in bütün PŞ-lərinin İdarə Heyətləri üçün əsas mandat Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində təsbit edilmişdir. Məcəllənin 107.4-cü maddəsində göstərilir ki, səhmdar cəmiyyətlərinin (ASC-nin) İdarə Heyəti “Cəmiyyətin gündəlik fəaliyyətinə rəhbərlik edir və direktorlar şurasına və ya Müşahidə Şurasına və səhmdarların Ümumi Yığıncağı qarşısında hesabat verməlidir (Government of Azerbaijan, 1999[2]). Daha böyük səhmdar cəmiyyətləri üçün Müşahidə Şurasının və ya direktorlar şurasının yaradılması tələb olunur.
Mülki Məcəllədə idarəetmə və ya Müşahidə Şuralarının mandatı ilə bağlı əlavə təlimat və ya məcburi səlahiyyətlər nəzərdə tutulmur. Məcəlləyə uyğun olaraq, ASC-nin nizamnaməsi müvafiq idarəetmə orqanlarının səlahiyyətlərini və onların səhmdarlarının Ümumi Yığıncağında səlahiyyətlərini daha geniş şəkildə müəyyən edir.
MMC-lər üçün Məcəllə oxşar qanunvericiliyi nəzərdə tutur. Məsələn, oxşar cəhətlər odur ki, MMC-nin İdarə Heyəti “məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin fəaliyyəti ilə cari rəhbərliklə birgə məşğul olmalı və iştirakçıların Ümumi Yığıncağına hesabat verməlidir” və MMC-nin nizamnaməsindən asılı olaraq, Direktorlar Şurası və ya Müşahidə Şurası da seçilə bilər (Government of Azerbaijan, 1999[2]).
İdarə Heyətinin səlahiyyətləri və rolları - “Banklar haqqında” Qanun və "Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları"
AİH-in portfelindəki iki bank - ABB və ATB “Banklar haqqında” Qanuna tabedir. Bu Qanun bankların, o cümlədən ABB və ATB-nin İdarə Heyətinin və Müşahidə Şuralarının səlahiyyətlərini daha geniş şəkildə təsvir edir.
Qanun, məsələn bankın İdarə Heyətinin onun fəaliyyətinin idarə edilməsinə və həyata keçirilməsinə cavabdeh olmasını müəyyən edir. Müşahidə Şurasına gəlincə, Qanun, onun müstəsna səlahiyyətlərinin daha geniş təsvirini verir. Məsələn, Müşahidə Şurası digər məsələlərlə yanaşı, (1) Bankın İdarə Heyətinin hesabatı da daxil olmaqla bankın idarə edilməsinə və fəaliyyətinə nəzarət etmək, (2) Səhmdarların Ümumi Yığıncağına və İdarə Heyətinə tövsiyələr vermək, (3) səhmdarların Ümumi Yığıncağını çağırmaq və onun gündəliyini təsdiq etmək, (4) İdarə Heyətinin üzvlərini üzvlükdən azad etmək və ya müvəqqəti olaraq əvəz etmək, (5) bank ilə bir və ya bir neçə şura üzvü arasında maraqlar toqquşması zamanı bankı idarə etmək və təmsil etmək səlahiyyətinə malikdir.
“Banklar haqqında” Qanunda, həmçinin idarəetmə orqanlarının tərkibinə dair tələblər müəyyən edilmişdir ki, bu idarəetmə orqanları tək sayda üzvdən və minimum üç nəfərdən ibarət olmalıdır (Government of Azerbaijan, 2004[11]). ABB və ATB, bundan əlavə, sonuncu dəfə 2023-cü ildə yenidən işlənmiş məcburi xarakter daşıyan, “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”na tabedir (Government of Azerbaijan, 2023[4]). Bu standartlara dair məlumat 1.3.2-ci bölmədə ətraflı təsvir edilmişdir. Bu standartlarda müstəqil İdarə Heyəti üzvlərinin təyin edilməsi ilə bağlı ABB və ATB üçün nəzərəçarpacaq istisnalar olmaqla, bankların İdarə Heyətinin rolu ilə bağlı əlavə müddəalar müəyyən edilmişdir.
Məsələn, Standartların 5-ci maddəsində bankın Müşahidə Şurasının müfəssəl fidusiar vəzifələri, o cümlədən, lakin bununla məhdudlaşmayaraq, aşağıdakı vəzifələr müəyyən edilmişdir:
Bankın maliyyə vəziyyətindən, eləcə də bütün mühüm əməliyyatlarından xəbərdar olmaq və mütəmadi olaraq daxili komitələr tərəfindən təqdim olunan hesabatları təhlil etmək.
Bank və digər maliyyə sektorlarında baş verən mühüm hadisələrdən və mövcud tendensiyalardan xəbərdar olmaq.
Bankın maraqlarını qorumaq üçün yalnız şəxsi mühakimə və daxili inam əsasında qərarlar qəbul etmək və səs vermək.
Heç bir səhmdarın və ya səhmdarlar qrupunun maraqlarını üstün tutmamaq və ya onların göstərişi ilə hərəkət etməmək, bankın mənafeyinə uyğun olmayan və ya uzunmüddətli risklər (Azərbaycan Respublikası Hökuməti, 2023[3]) hesabına qısamüddətli gəlir əldə etməyə yönəlmiş qərarların qəbuluna yol verməmək.
Standartlar bankların İdarə Heyəti üzvləri üçün fidusiar vəzifələri nəzərdə tutmur.
Azərbaycanda dövlət bankları uzun müddətdir ki, beynəlxalq standartlara yaxın olan korporativ idarəetmə standartlarını tətbiq edirlər. Ölkədə korporativ idarəetmə standartlarına keçidlə bağlı ilk normativ akt 2013-cü ildə qəbul edilmişdir.
Mərkəzi Bank 3 iyun 2013-cü il tarixli Qərarına əsasən “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nı təsdiq etmişdir (Azərbaycan Respublikasının Hökuməti, 2013-cü il). 2019-cu ildə Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasının qərarı ilə yeni korporativ idarəetmə standartı qəbul edilmişdir.
2023-cü ilin avqustunda o vaxta qədər Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası ilə birləşmiş Mərkəzi Bank bir il güzəşt müddəti olan təkmilləşdirilmiş korporativ idarəetmə standartlarını qəbul etdi. Bu yeni standart digərləri ilə yanaşı Bank Nəzarəti üzrə Bazel Komitəsinin “Korporativ İdarəetmənin Təkmilləşdirilməsi Prinsipləri”nə əsaslanır.
Şuranın mandatı və rolları - PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartları
Altı PŞ-nin bu yaxınlarda qəbul edilmiş fərdi korporativ idarəetmə standartları, həmçinin müvafiq PŞ-nin Müşahidə Şurasının və İdarə Heyətinin mandat və səlahiyyətlərini əhatə edir. İdarə Heyəti üzvlərinin fidusiar vəzifələri bu sənədlərə daxildir. Qiymətləndirmə heyəti bunu həmin altı PŞ üçün təsdiqləmişdir.
AİH-in korporativ idarəetmə standartlarında qeyd olunur ki, “Cəmiyyətin İdarə Heyətinin üzvləri onun maraqları naminə öz vəzifələrini yerinə yetirərkən vicdanla, peşəkarcasına və əsaslı şəkildə hərəkət etməyə, Cəmiyyətin və onun təsisçisi olan dövlətin maraqlarına sadiq olmağa və onların maraqlarını öz maraqlarından üstün tutmağa, qərar qəbul edərkən ehtiyatlı olmağa, o cümlədən ədalətli və qərəzsiz olmağa borcludurlar”.62 Oxşar öhdəliklər Müşahidə Şurası üzvlərindən də tələb olunur. Bundan əlavə, standartlarda idarəetmə orqanlarının tərkibinə dair müddəalar, o cümlədən Müşahidə Şurası üzvlərinin konkret sayına dair tələblər müəyyən edilmişdir (Şəkil 3.7).
Qeyd: “Azərsığorta” bu icmaldan çıxarılmışdır. Lakin ləğv edilməzdən əvvəl onun Müşahidə Şurasının üç üzvü var idi.
Mənbə: İƏİT-nin tədqiqatı əsasında.
Şura üzvlərinin kollektiv və fərdi məsuliyyəti
Şura üzvlərinin kollektiv və fərdi məsuliyyəti barədə yalnız Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində bəzi ümumi məlumatlar müəyyən edilmişdir. Onun 49-cu maddəsində deyilir: “Hüquqi şəxsin adından çıxış edən şəxs hüquqi şəxsin mənafeyi naminə vicdanla və ehtiyatla hərəkət etməlidir. Müqavilə ilə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, hüquqi şəxsin nizamnamə kapitalında ən azı 5 faiz paya (səhmə) malik olan səhmdarların (iştirakçıların) tələbi ilə o, vəzifələrini pozduğu halda, pozuntu nəticəsində hüquqi şəxsə dəymiş zərərin əvəzini ödəməlidir” (Government of Azerbaijan, 1999[2]). Sahəvi qanunlardan əlavə, PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartları şura üzvlərinin kollektiv və fərdi məsuliyyətini açıq şəkildə ifadə etmir. Müşahidə Şurası üzvlərinin kollektiv və fərdi məsuliyyətləri DM-lərdən (o cümlədən PŞ-lərdən) asılı olaraq fərqli şəkildə müəyyən edilir. Bank sektorunda “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” Müşahidə Şurası üzvlərinin fərdi məsuliyyətini müəyyən edir. Bundan əlavə, PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartlarında nəzərdə tutulduğu kimi, PŞ-nin Müşahidə Şurasının üzvləri AİH-in tövsiyələrini nəzərə almadıqda, Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq məsuliyyət daşıyır və dəymiş ziyanı ödəyirlər. Digər portfel şirkətlərdə fərdi məsuliyyətin nəzərdə tutulmadığı müşahidə edilir.
3.7.2. Strategiyanın qurulması və idarəetməyə nəzarət
B. DM-lərin İdarə Heyətləri hökumət tərəfindən müəyyən edilmiş geniş mandat və məqsədlərə əsaslanaraq strategiyanın müəyyən edilməsi və idarəetməyə nəzarət funksiyalarını səmərəli şəkildə həyata keçirməlidir. Onlar Baş icraçı direktor təyin etmək və onu vəzifədən azad etmək səlahiyyətinə malik olmalıdır. Onlar müəssisənin uzunmüddətli maraqlarına cavab verən rəhbər işçilərin mükafatlandırma səviyyələrini təyin etməlidirlər.
Strategiyanın qurulması və idarəetməyə nəzarət
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi, sahəvi qanunlar (məsələn, “Banklar haqqında” Qanun) və “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” PŞ-lərin Müşahidə Şuralarına şirkətin strategiyasını müəyyən etmək və ya təsdiq etmək səlahiyyəti vermir.
Bununla belə, Mülki Məcəllədə müəyyən edilir ki, "səhmdar cəmiyyətlərinin Müşahidə Şurası şirkətə ümumi nəzarəti və onun fəaliyyətinin idarə edilməsini […] həyata keçirir”, beləliklə İdarə Heyətinə nəzarəti nəzərdə tutur. “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” bankın, onun struktur bölmələrinin və törəmə müəssisələrinin fəaliyyətinə nəzarəti bankın Müşahidə Şurasının əsas funksiyası kimi təsvir edir (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
Şirkətin strategiyasının təsdiqlənməsi PŞ-nin Müşahidə Şurasının əsas funksiyalarının bir hissəsi ola bilər. PŞ-lərin, Qiymətləndirmə heyəti tərəfindən təsdiqlənmiş korporativ idarəetmə standartlarına əsasən63, Müşahidə Şuraları İdarə Heyətinə nəzarət etmək və şirkətin uzunmüddətli inkişaf strategiyasını təsdiq etmək səlahiyyətinə malikdir.64 AİH qeyd etmişdir ki, SOCAR, ABB, ATB, AZAL, Bakı Limanı, ADY, "AzerGold" və ASCO öz Müşahidə Şuraları tərəfindən təsdiq edilmiş strategiyalara malikdir. Qiymətləndirmə heyəti yoxlama zamanı yalnız iki PŞ-nin bu standartlara uyğun inkişaf strategiyası qəbul etdiyini qeydə almışdır. 2021-ci ildə SOCAR-ın Müşahidə Şurası 2035-ci il üzrə Korporativ Strategiyanı, ABB-nin Müşahidə Şurası isə 2023-2025-ci illər üzrə İnkişaf Strategiyasını qəbul etmişdir.
Baş icraçı direktor və İdarə Heyəti üzvlərinin təyin edilməsi
ABB, ATB, “Təmiz Şəhər” və “Baku Bus”65 istisna olmaqla, Müşahidə Şurası və İdarə Heyətinin üzvləri, o cümlədən baş icraçı direktor (İdarə Heyətinin sədri) Prezident tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilir.66 AİH bildirmişdir ki o, İdarə Heyəti üzvlərinin təyin edilməsi ilə bağlı tövsiyə vermək hüququna malikdir. Bu, məsələn, prezidentin şura üzvlərini təyin etməsini nəzərdə tutan AİH-in korporativ idarəetmə standartlarında təsbit olunur, “[…] onların bacarıqlarını, nailiyyətlərini, işgüzar nüfuzunu və peşəkar təcrübələrini nəzərə almaqla, aydın və şəffaf prosedurlar əsasında AİH-in təqdimatını nəzərə almaqla”. Qeyd edilməlidir ki, AİH-in Müşahidə Şurası üzvlərinin namizədliyi ilə bağlı analoji tövsiyə vermək hüququna malik deyil.
Banklar üçün AİH Prezidentlə razılaşdırılaraq İdarə Heyətinin rəhbərini vəzifəyə təyin etmək və ya vəzifədən azad etmək üzrə məsuliyyət daşıyır. AİH-ə bu səlahiyət Prezidentin 1448 və 1752 saylı Fərmanları ilə verilmişdir. Qeyd edilməlidir ki, “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” İdarə Heyəti üzvlərinin vəzifəyə təyin və ya vəzifədən azad edilməsinə cavabdeh olan qurumu müəyyən etmir. Bununla belə, standartlar Müşahidə Şurasının nəzdində fəaliyyət göstərən və “Müşahidə Şurasının, İdarə Heyətinin və komitələrin üzvlüyünə yeni və potensial namizədlər barədə tövsiyələr və rəylər vermək səlahiyyətinə malik olan korporativ idarəetmə komitəsinin yaradılmasını nəzərdə tutur” (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
Mənbə: Qiymətləndirmə heyətinin araşdırmasına əsasən
İcraçı heyətin əmək haqqı səviyyələrinin təyin edilməsi
Rəhbər işçilərin əməkhaqqı səviyyələrini müəyyən etmək səlahiyyəti nə Mülki Məcəllədə, nə də “Banklar haqqında” Qanunda müəyyən edilmişdir. Bank olmayan PŞ-lərin müvafiq səlahiyyəti öz nizamnamələrində, bankların müvafiq səlahiyyəti isə “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nda müəyyən edilmişdir.
“Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”na əsasən, banklarda mükafatlandırma funksiyasına nəzarət etmək məsuliyyəti korporativ idarəetmə komitəsinə həvalə edilmişdir. Komitənin mükafatlandırma ilə bağlı vəzifələri aşağıdakıları əhatə edir:
bankın mükafatlandırma siyasətini formalaşdırmaq və təsdiq üçün Müşahidə Şurasına təqdim etmək
risklərin idarə edilməsi komitəsi ilə əməkdaşlıq edərək mükafatlandırma prosesinə nəzarət etmək, o cümlədən mükafatlandırma sisteminin effektivliyinin illik qiymətləndirilməsini aparmaq
bankın müvafiq idarəetmə orqanına mükafat məbləğinin təklif edilməsi
xüsusi kateqoriyalara aid olan işçilərin fəaliyyət göstəricilərinin qiymətləndirilməsi
daxili və xarici hadisələrin bankın mükafatlandırma siyasətinə və prosesinə təsirinin təhlilini aparmaq.
Standartların 18-ci maddəsində nəzərdə tutulur ki, mükafatlandırma siyasəti bankın risklərin idarə edilməsi siyasətinə uyğun olaraq müəyyən edilməlidir və siyasət, digərləri ilə yanaşı, bankın strateji məqsədlərinə nail olmağa yönəldilməli və bankı uzunmüddətli risklərin qəbul edilməsi yolu ilə qısamüddətli gəlir əldə etməyə təşviq etməməlidir (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
Digər PŞ-lərin yenidən işlənmiş korporativ idarəetmə standartlarında əmək haqqı səviyyələrinin təyin edilməsi ilə bağlı ətraflı təlimat öz əksini tapmır. Standartlar yalnız “mükafatın məbləğinin Müşahidə Şurası tərəfindən müəyyən edilməsini” nəzərdə tutur.67 Bu, yoxlamadan keçmiş digər PŞ-lərin standartlarında oxşar şəkildə müəyyən edilmişdir. AİH gələcəkdə ƏSG-lərlə əlaqəli vahid mükafatlandırma mexanizmlərini tətbiq etməyi planlaşdırdığını bildirmişdir.
3.7.3. İdarə Heyətinin tərkibi, obyektiv və müstəqil mühakimə yürütməsi
C. DM-nin İdarə Heyətinin tərkibi obyektiv və müstəqil mühakimə yürütməyə imkan verməlidir. İdarə Heyətinin bütün üzvlərinin, o cümlədən hər hansı dövlət məmurunun namizədliyi ixtisasa əsasən irəli sürülməli və onlar bərabər hüquqi məsuliyyət daşımalıdır.
Azərbaycanda DM-lərin və ya konkret olaraq PŞ-lərin İdarə Heyətinə və ya Müşahidə Şurasına üzvlərin namizədliyinin irəli sürülməsi və təyin edilməsi üçün qanunvericilikdə vahid meyarları olan xüsusi prosedur mövcud deyil.
Bununla belə, “Banklar haqqında” Qanun kimi mövcud qanunlar İdarə Heyətinin və Müşahidə Şurasının üzvü olan şəxslərdən gözlənilən iş stajına (yəni üç il müddətinə) dair bəzi meyarlar müəyyən edir. “Banklar haqqında” Qanun daha sonra bankların Müşahidə Şuralarının üzvlərindən “iqtisadiyyat və ya hüquq üzrə ali təhsil və ya təhsil səviyyəsindən asılı olmayaraq maliyyə qurumlarında maliyyə strategiyasının müəyyən edilməsi və qərarların qəbul edilməsi prosesində iştirak etməyə imkan verən iş təcrübəsinin olmasını” tələb edir. İdarə Heyəti üzvləri üçün bank sektorunda bir neçə illik təcrübə də tələb olunur (Government of Azerbaijan, 2004[11]).
ABB və ATB-yə şamil edilən “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” banklardan bir neçə geniş ixtisasa malik Müşahidə Şurası üzvlərinin namizədliyinin irəli sürülməsini tələb edir: “[Bankın] Müşahidə Şurası müxtəlif bacarıqlara, ixtisaslara və təcrübəyə malik üzvlərdən ibarət olmalıdır və şuranın tərkibində gender müxtəlifliyi prinsipi də nəzərə alınmalıdır” (Maddə 6.2, (Azərbaycan Respublikası Hökuməti, 2023[3])). Standartlar banklar üçün İdarə Heyəti üzvlərinin namizədliyi üzrə meyarlar müəyyən etmir. Maraqlıdır ki, standartlar bankın korporativ katibi vəzifəsi üçün xüsusi ixtisas meyarları müəyyən edir – korporativ katib maliyyə bazarları sahəsində ən azı üç il iş təcrübəyə və hüquq, iqtisadiyyat və ya idarəetmə üzrə ali təhsilə malik olmalıdır.
Yoxlama aparılmış bir neçə PŞ-nin korporativ idarəetmə standartlarında ümumi, mücərrəd mənada olsa da, Müşahidə Şurası və idarəetmə şurası üzvləri üçün namizədlik meyarları təsvir edilmişdir. Məsələn, PŞ-lər üçün korporativ idarəetmə standartları aşağıdakıları nəzərdə tutur:
“Müşahidə Şurasının üzvləri, onların səlahiyyətləri, vəzifələri, bacarıqları, nailiyyətləri, işgüzar nüfuzları və peşəkar təcrübələri nəzərə alınmaqla, aydın və şəffaf prosedurlar əsasında, Müşahidə Şurasının təqdimatı nəzərə alınmaqla […] təyin edilir. Şirkətin Müşahidə Şurasının tərkibində təcrübə və fərdi xüsusiyyətlər baxımından müxtəliflik dəstəklənir və gender bərabərliyinin təmin edilməsi üçün səylər göstərilir.”
“İdarə Heyətinin üzvləri onların bacarıqları, nailiyyətləri, işgüzar nüfuzu və peşəkar təcrübəsi nəzərə alınmaqla, aydın və şəffaf prosedurlar əsasında AİH-in təqdimatı nəzərə alınmaqla […] təyin edilir.”
Bu, yoxlamadan keçmiş bütün PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartlarında oxşar şəkildə müəyyən edilmişdir. Qiymətləndirmə heyəti namizədlərin irəli sürülməsi üzrə aydın və şəffaf prosedurlara dair heç bir sübut aşkar etməmiş və standartlarda qeyd olunan ixtisaslar üzrə ümumi meyarları müəyyən edən və ya izah edən AİH-in namizədlik siyasətinə rast gəlməmişdir.
Qiymətləndirmə heyəti praktikada bütün şura üzvlərinin şirkət, onun səhmdarları və ya maraqlı tərəfləri qarşısında eyni və ya ekvivalent hüquqi məsuliyyətə malik olub-olmadığını yoxlaya bilməmişdir. Hesabatda daha əvvəl qeyd olunduğu kimi, Mülki Məcəllə bu məsələdə çeviklik nümayiş etdirir və müqavilə ilə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, hüquqi şəxsin adından çıxış edən hüquqi şəxsin səhmdarlarının tələbi ilə hüquqi şəxsə vurduğu ziyanı ödəməyə borclu olduğunu müəyyən edir (Azərbaycan Respublikası Höküməti , 1999[1]).
3.7.4. İdarə Heyətinin müstəqil üzvləri
D. İdarə Heyətinin müstəqil üzvləri, müvafiq hallarda, müəssisə, onun rəhbərliyi, digər əsas səhmdarlar və mülkiyyətçi qurum ilə onların obyektiv mühakimə yürütməsinə təhlükə yarada biləcək hər hansı maraq və ya münasibətlərdən azad olmalıdırlar.
İlk növbədə, PŞ-lərin İdarə Heyətlərində DM Təlimatlarında müəyyən edilən meyarlara uyğun müstəqil üzv yoxdur. Bu yaxınlarda tətbiq edilmiş fərdi korporativ idarəetmə standartları da daxil olmaqla, PŞ-lərin fəaliyyətini tənzimləyən korporativ idarəetmə bazaları onların müvafiq İdarə Heyətlərində müstəqil üzvlərin olmasını tələb etmir. “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları” banklardan Müşahidə Şurası üzvlərinin minimum üçdə birinin müstəqil olmasını tələb edir. Bununla belə, dövlət bankları, o cümlədən ABB və ATB bu tələbdən qanuni şəkildə azad olunublar.68 Qiymətləndirmə heyətinə məlumat verilmişdir ki, Azərbaycan Hökuməti PŞ-lərin Müşahidə Şuralarından (banklar da daxil olmaqla) siyasi təyinatlı şəxsləri mərhələli şəkildə azad etmək və şuranın müstəqil üzvlərini təyin etmək niyyətindədir.
3.7.5. Maraqlar toqquşmasının qarşısının alınması mexanizmləri
E. İdarə Heyətinin üzvlərinin öz vəzifələrini obyektiv şəkildə yerinə yetirməsinə mane olan maraqlar toqquşmasının qarşısını almaq və şura proseslərinə siyasi müdaxiləni məhdudlaşdırmaq üçün mexanizmlər tətbiq edilməlidir.
Azərbaycanda hüquqi baza
Azərbaycanda qüvvədə olan qanun və normativ aktlarda İdarə Heyətində maraqların toqquşmasının qarşısının alınması və yumşaldılması ilə bağlı bir neçə müddəa öz əksini tapır. 3.6.1-də daha əvvəl ətraflı məlumat verildiyi kimi, ümumi başlanğıc nöqtəsi ondan ibarətdir ki, İdarə Heyətinin üzvləri bu vəzifədə şirkətin və onun təsisçisinin (yəni dövlətin) mənafelərini müdafiə etməlidirlər.
Mülki Məcəllədə nəzərdə tutulmuşdur ki, hər hansı müqavilənin bağlanması zamanı səhmdar cəmiyyətinin İdarə Heyəti üzvünün şəxsi maraqları cəmiyyətin mənafeyinə zidd olarsa, İdarə Heyətinin üzvü bu barədə İdarə Heyətinə məlumat verməlidir (maddə 107-10.5) (Azərbaycan Respublikası Hökuməti,1999). İdarə Heyəti daha sonra sözügedən müqavilənin bağlanması ilə bağlı qərar qəbul edir. Görünür, bu müddəa səhmdar cəmiyyətlərinin Müşahidə Şurasının üzvlərinə şamil edilmir.
“Banklar haqqında” Qanun Mülki Məcəllənin bu bəndinə istinad edir və İdarə Heyətinin hər bir üzvündən Mülki Məcəlləyə uyğun olaraq bankın maraqları ilə toqquşmaya səbəb ola biləcək şəxsi maraqlar haqqında məlumatı açıqlamağı tələb edir (Government of Azerbaijan, 2004[11]). Görünür, bu müddəa Müşahidə Şuralarına şamil edilmir.
Məcburi xarakter daşıyan “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nda müəyyən edilir ki, “İdarəetmə və təşkilati struktur, habelə səlahiyyət bölgüsü bankın əməliyyatlarının xarakterinə, həcminə və mürəkkəbliyinə uyğun olmalı, maraqların toqquşmasına yol verməməlidir”. Yenə də görünür ki, bu müddəa bankların Müşahidə Şuralarına şamil edilmir, maraqlar toqquşmasının qarşısını almaq üçün proseduru və ya sonrakı prosesi ehtiva etmir.
2011-ci ildə qəbul edilmiş və qeyri-məcburi xarakter daşıyan “Korporativ İdarəetmə Standartları” Müşahidə Şurasının üzvlərindən şəxsi maraqlarla şirkətin maraqları arasında faktiki və potensial ziddiyyətlərdən yayınmağı tələb edir.69
Altı PŞ üçün bu yaxınlarda yenidən işlənmiş PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartlarında daha ətraflı mexanizmlər müəyyən edilmişdir. Məsələn, standartlar İdarə Heyəti üzvlərinin şirkətin və təsisçinin maraqları və şəxsi maraqları arasında maraqların toqquşmasına səbəb ola biləcək hərəkətlərdən çəkinmələrini, münaqişəyə səbəb ola biləcək məsələlər üzrə səsvermədə iştirak etməmələrini və bu cür toqquşma mövcud olduqda və ya yarandıqda dərhal İdarə Heyətinə yazılı şəkildə məlumat verməsini tələb edir. Müşahidə Şurasının üzvlərindən də eyni tələblərə riayət etmələri və bu barədə korporativ katib vasitəsilə Müşahidə Şurasına yazılı məlumat vermələri tələb olunur.70
PŞ-lərin nizamnamələrinə əsasən, onun Müşahidə Şurasının şəxsi mənafeləri ilə şirkətin mənafeləri arasında ziddiyyət yaranarsa, Müşahidə Şurasının sədri və ya şuranın digər üzvü bu barədə Ümumi Yığıncaqda yazılı şəkildə də məlumat verməyə borcludur.
Praktikada maraqların toqquşması
Azərbaycanda DM-lərdə, o cümlədən PŞ-lərdə Müşahidə Şuralarının yaradılmasını tənzimləyən mexanizmlər hazırda siyasətçilər və PŞ-lər arasında maraqların toqquşmasını effektiv şəkildə idarə etmək və Şura daxilində siyasi müdaxiləni yumşaltmaq qabiliyyətinə malik deyil.
AİH, öz PŞ-lərinin fəaliyyətinin idarə edilməsi və monitorinqi ilə məşğul olan əlaqələndirici orqan kimi özünün Müşahidə Şurasında siyasi təyinatlı şəxslərə yer vermişdir ki, AİH-in İdarə Heyəti onlar qarşısında cavabdehlik daşıyır. Qeyd edilməlidir ki, AİH-in Müşahidə Şurasının rəhbəri eyni zamanda ölkənin Baş naziri vəzifəsini icra edir. Bundan əlavə, AİH-in İdarə Heyətində yüksək vəzifəli nazirlik nümayəndələri yer alır. AİH-in İdarə Heyətində belə üzvlərin olması onun funksiyalarına, o cümlədən korporativ sənədlərin, maddi sərmayələrin və İdarə Heyəti üzvlərinin təyin edilməsi üçün tövsiyələrin təsdiq edilməsinə (lakin bununla məhdudlaşmayaraq) siyasi müdaxiləni istisna etmir.
PŞ-lərin bütün Müşahidə Şurası üzvləri və demək olar ki, bütün İdarə Heyəti üzvləri (Şəkil 3.6) AİH-nin İdarə Heyətlərinin tövsiyələri əsasında Prezident tərəfindən təyin olunduğundan, siyasi amillərin DM-lər daxilində gündəlik qərarlara təsir göstərməyəcəyinə zəmanət verilə bilməz.
Buna görə də, praktikada maraqların toqquşmasını idarə etmək və PŞ-lərin Müşahidə Şuralarına və İdarə Heyətlərinə yersiz siyasi müdaxilənin qarşısının alınması da problem olaraq qalmaqdadır. Bu vəziyyət yaxınlarda dəyişsə də, keçmişdə PŞ səviyyəsində İdarə Heyəti üzvlərinin siyasi partiyalara mənsubiyyəti adi hal olmuşdur.71 Müstəqil şura üzvlərinin olmaması hələ də əlaqədar nazirliklərin və dövlət qurumlarının təmsil olunmasında maraqların toqquşmasına səbəb ola bilər. Praktikada DM-ə, dövlət idarəçiliyinin tənzimlənməsinə və ya siyasətin formalaşmasına, AİH-in rəhbərliyinə nəzarətə və PŞ-lərin Müşahidə Şuralarına təsir edən eyni siyasi təyinatlı şəxsləri bir çox səviyyələrdə təyin etmək mümkündür.
Bir neçə, tam olmayan nümunələr bu fikri dəstəkləyir:
Prezidentin İqtisadi məsələlər və innovativ inkişaf siyasəti şöbəsinə nəzarət edən köməkçisi AİH-nin Müşahidə Şurasında vəzifə tutur və ABB-nin Müşahidə Şurasına sədrlik edir.
Dövlətin iqtisadi siyasətinin həyata keçirilməsindən məsul olan İqtisadiyyat naziri və dövlət tərəfindən tənzimlənən mal və xidmətlərin qiymətlərinin tənzimlənməsinə nəzarət edən Tarif Şurasının rəhbəri AİH-nin Müşahidə Şurasında vəzifə tutur, həmçinin SOCAR-ın Müşahidə Şurasına sədrlik edir.
Digərləri ilə yanaşı, dövlət büdcəsinə cavabdeh olan Maliyyə naziri AİH-nin Müşahidə Şurasında vəzifə tutur və eyni zamanda ASCO-nun Müşahidə Şurasına sədrlik edir.
Nəqliyyat sektorunda siyasətin qurulmasına cavabdeh olan Rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri və onun müavini nəqliyyat sektorunda, xüsusilə AZAL və ADY-nin İdarə Heyətində yer alır.
Ölkə qanunvericiliyi dövlət şirkətlərinin idarə edilməsində maraqların toqquşmasını aradan qaldırmağa yönəlmiş mexanizmləri özündə birləşdirsə də, narahatlıq doğuran hallar hələ də qalmaqdadır.
3.7.6. Sədrin rolu və vəzifələri
F. Sədr şuranın işinin səmərəliliyinə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürməli və zərurət yarandıqda, digər şura üzvləri ilə razılaşdırmaqla dövlət mülkiyyət subyekti ilə əlaqə üçün əlaqələndirici kimi çıxış etməlidir. Nümunəvi idarəetmə təcrübəsinə əsasən, sədrin və icraçı baş direktorun funksiyaları bir birindən ayrı olmalıdır.
Hesabatda daha əvvəl ətraflı müzakirə edildiyi kimi, AİH səhmdarların hüquqlarını birbaşa həyata keçirən dövlət mülkiyyəti qurumu kimi deyil, PŞ-lərə münasibətdə əlaqələndirici orqan kimi çıxış edir. Bununla belə, əlaqələndirici orqan kimi, o, çox vaxt PŞ-lərin səhmdarlarının Ümumi Yığıncağında dövləti təmsil edir. Müşahidə Şurasının sədri funksiyası qanunla tələb olunduğu kimi hər zaman (bütün PŞ-lər daxil olmaqla) baş direktor funksiyasından ayrıdır.
PŞ-lərin Müşahidə Şuralarının sədri Mülki Məcəlləyə uyğun olaraq Ümumi Yığıncaq tərəfindən seçilir. Bu, “Banklar haqqında” Qanunda da öz əksini tapır.
Nəzərdən keçirilmiş PŞ-lərin korporativ idarəetmə standartlarında Müşahidə Şuralarının sədrinə şuranın səmərəliliyinə və səhmdar kimi dövlətlə dialoqun asanlaşdırılmasına yönəlmiş mühüm vəzifələr həvalə edilmişdir. Məsələn, standartlarda nəzərdə tutulmuşdur ki, “Cəmiyyətin Müşahidə Şurasının sədri onun işinə rəhbərlik edir, onun əsas vəzifələrinin tam və səmərəli həyata keçirilməsini təmin edir və Cəmiyyətin Müşahidə Şurasının üzvləri, təsisçisi və İdarə Heyəti arasında konstruktiv dialoq qurur”.72 Daha əvvəl də qeyd edildiyi kimi, standartlar Müşahidə Şurasına şirkətin İdarə Heyətinin fəaliyyətinin səmərəliliyinə nəzarət etmək tapşırığını verir. Müşahidə Şurasının sükanı arxasında olan Sədr bu funksiya üçün son məsuliyyəti öz üzərinə götürür. Əhəmiyyətli məqam ondan ibarətdir ki, Sədr digər Müşahidə Şurası üzvləri ilə müqayisədə üstün səlahiyyətlərə və Müşahidə Şurasına namizəd irəli sürmək səlahiyyətinə malik deyil.
AİH-nin işçiləri və direktorları həm də PŞ-lərin bir neçə Müşahidə Şurasında yer aldıqlarına görə, Sədr, ehtimal ki, yalnız PŞ və AİH arasındakı əlaqə üçün vasitəçi rolunu oynamır. Qiymətləndirmə heyətinə, həmçinin AİH tərəfindən məlumat verilmişdir ki, AİH-nin əməkdaşları əməliyyat layihələrində iştirak edə bilərlər və bu məqam kommunikasiya xətləri arasında aydın fərqlər yaradır. Bu, PŞ-lərin Müşahidə Şuralarının müstəqil üzvlərinin olmaması ilə əsaslandırılır və AİH, PŞ-lərin İdarə Heyətləri, əlaqədar nazirliklər və digər siyasi təyinatlı şəxslər arasındakı əlaqələrin sıx olduğu müşahidə edilir.
3.7.7. İşçilərin təmsil olunması
G. Əgər işçilərin İdarə Heyətində təmsil olunmaq səlahiyyəti varsa, bu təmsilçiliyin səmərəli şəkildə həyata keçirilməsini təmin edən və İdarə Heyətinin bacarıqlarının, məlumatlarının və müstəqilliyinin artırılmasına töhfə verməsini təmin edən mexanizmlər hazırlanmalıdır.
Mülki Məcəllədə və “Banklar haqqında” Qanunda DM-lərin Müşahidə Şuralarının iclaslarına yerli özünüidarəetmə orqanlarının, həmkarlar ittifaqlarının və ya əmək kollektivləri tərəfindən səlahiyyət verilmiş digər orqanların nümayəndələrinin daxil edilməsi ilə bağlı heç bir müddəa, tələb və ya göstərişlər nəzərdə tutulmayıb. PŞ-lərin bir neçə yenidən işlənmiş korporativ idarəetmə standartlarının nəzərdən keçirilməsinə əsasən, ayrı-ayrı PŞ-lər üçün onların İdarə Heyətlərində işçilərin təmsil olunması da təşviq edilmir. İşçilərin hüquqlarına dair əlavə məlumat üçün 3.5.1-ci bölməyə istinad edilir.
3.7.8. İdarə Heyətinin komitələri
H. DM-lərin İdarə Heyətləri bütöv İdarə Heyətinə öz funksiyalarını yerinə yetirməkdə, xüsusən də audit, risklərin idarə edilməsi və mükafatlandırma ilə bağlı dəstək vermək üçün müstəqil və ixtisaslı üzvlərdən ibarət ixtisaslaşdırılmış komitələrin yaradılmasını nəzərdən keçirməlidir. İxtisaslaşmış komitələrin yaradılması İdarə Heyətinin fəaliyyətinin səmərəliliyini artırmalı və onun məsuliyyətini azaltmamalıdır.
İxtisaslaşdırılmış komitələrin yaradılması üçün hüquqi baza
Mülki Məcəllədə ilkin olaraq SC və MMC-lərin Müşahidə Şuralarının audit komissiyasının yaradılması vəzifəsi qeyd olunur (Government of Azerbaijan, 1999[2]). PŞ-lərin standartlarına (ABB və ATB istisna olmaqla) daxil edilmiş AİH-nin son korporativ idarəetmə standartları Müşahidə Şuralarının səlahiyyətlərini genişləndirərək onlara audit komitəsi, təyinat və mükafatlandırma komitəsi və strategiya və investisiya komitəsi yaratmaq səlahiyyəti vermişdir.73 PŞ-lərin Müşahidə Şurası komitələrin yaradılması barədə qərar qəbul edir, onların tərkibi, sədrləri, səlahiyyət müddətləri, habelə onların vəzifələri və iş qaydasını, o cümlədən tərkibinə dair tələbləri müəyyən edir.74
Banklar üçün komitə tələbləri
“Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nın 7-ci maddəsində (ABB və ATB-yə şamil edilir) bankların idarə edilməsinin səmərəliliyinin artırılması və risklərə nəzarətin gücləndirilməsi məqsədi ilə bankların Müşahidə Şurası tərəfindən komitələrin formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Bu komitələr İdarə Heyətindən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərir və bankın Müşahidə Şurasına hesabat verirlər. Bir qayda olaraq, hər bir bankda audit, risklərin idarə edilməsi və korporativ idarəetmə komitəsinin yaradılması nəzərdə tutulur. Korporativ idarəetmə komitəsi bank daxilində korporativ idarəetmə, mükafatlandırma və təyinatlara nəzarət edilməsinə məsuliyyət daşıyır (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
“Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nın 8-ci maddəsinə əsasən, audit komitəsinin tərkibinin azı üçdə biri Müşahidə Şurasının üzvlərinə (Sədr istisna olmaqla), qalan yerlər isə Müşahidə Şurasında yer almayan müstəqil üzvlərə ayrıla bilər. Bundan başqa, audit komissiyasının sədri eyni zamanda Müşahidə Şurasının sədri və ya Müşahidə Şurasının nəzdində fəaliyyət göstərən digər komitənin sədri vəzifəsini tuta bilməz (Government of Azerbaijan, 2023[4]).
Standartlar daha sonra bankın sistematik əhəmiyyəti, risk profili, fəaliyyətlərinin mürəkkəbliyi və xarakteri kimi amilləri nəzərə alaraq, komplayns komitəsinin yaradılması variantını nəzərdə tutur. Hazırda dövlət banklarında audit, risklərin idarə edilməsi və mükafatlandırma komitələri fəaliyyət göstərir.
Digər PŞ-lər üçün komitə tələbləri
Altı PŞ üçün tətbiq olunan AİH-nin korporativ idarəetmə standartlarına75 uyğun olaraq, üç komitənin yaradılması tələb olunur. Aşağıdakı tələblər bu komitələrin tərkibinə şamil edilir:
“Audit komitəsi”nin tərkibinə Müşahidə Şurasının ən azı bir üzvü və AİH-nin nümayəndəsi daxil edilməlidir. AİH öz nümayəndəsi kimi kənar şəxslərin (yəni şirkət daxilində heç bir İdarə Heyətində yer almayan şəxsin) namizədliyini irəli sürə bilər. Audit komissiyasının işinə, səsvermə hüququ olmasa da, müvafiq sahədə xüsusi biliyə malik ekspertlər də cəlb edilə bilər.
“Strategiya və investisiya komitəsi”ndə Müşahidə Şurasının ən azı bir üzvü və AİH-nin nümayəndəsi yer almalıdır. AİH öz nümayəndəsi kimi kənar şəxslərin (yəni, şirkət daxilində heç bir İdarə Heyətində yer almayan şəxsin) namizədliyini irəli sürə bilər. Şirkətin İdarə Heyətinin üzvləri də səsvermə hüququ olmadan bu komitənin üzvü təyin edilə bilər.
“Təyinat və mükafatlandırma komitəsi”ndə Müşahidə Şurasının ən azı bir üzvü yer almalıdır. AİH-nin nümayəndəsi tələb olunmur. Şirkətin İdarə Heyətinin üzvləri səsvermə hüququ olmadan bu komitənin üzvü təyin edilə bilər.
Müəyyən edilir ki, bu komitələrin bütün üzvləri şirkətin və onun yeganə təsisçisi olan dövlətin maraqlarının müdafiəsi prinsipi əsasında fəaliyyət göstərməli, müstəqil, şəffaf, obyektiv və balanslaşdırılmış qərarların qəbul edilməsini və dayanıqlı inkişaf prinsiplərini təmin etmək üçün öz bacarıq, təcrübə və biliklərini tətbiq etməlidirlər.
Bu komitələrə idarəetmə və ya onun müəyyən funksiyalarına müstəqil nəzarət etmək tapşırıldığına görə, DM Təlimatları bu istiqamətdə müəyyən göstərişlər verir. Məsələn, şərhlər bölməsi audit komitəsinin yalnız müstəqil və maliyyə cəhətdən savadlı şura üzvlərindən ibarət olmasını nəzərdə tutur. Bunu ikisəviyyəli İdarə Heyəti strukturu baxımından nəzərə alaraq, səsvermə hüququndan asılı olmayaraq, İdarə Heyəti üzvlərinin Müşahidə Şurasının səlahiyyətində olan bu ixtisaslaşdırılmış şura komitələrində yer alması uğurlu korporativ idarəetmə təcrübəsi sayıla bilməz.
PŞ-lərdə praktikada ixtisaslaşmış komitələr
Bütün PŞ-lər özlərinin Müşahidə Şuralarının nəzdində ixtisaslaşmış komitələr yaratmışlar ki, bu da təqdirəlayiqdir. Bütün PŞ-lər76 Müşahidə Şurasının nəzdində fəaliyyət göstərən audit, strategiya və investisiya, təyinat və mükafatlandırma komitələri yaratmışdır. Aşağıda PŞ-lərdə yaradılmış bütün komitələrin və onların tərkibinin təhlilinə ümumi baxış təqdim edilir.
İcmaldakı təhlillərə əsasən, yaradılmış komitələr müxtəlif növ üzvlərə malikdir. AİH-nin verdiyi məlumata görə, bəzi komitə üzvlərinin İdarə Heyəti ilə hazırda heç bir əlaqəsi olmadığı üçün müstəqil hesab edilə bilər. Bununla belə, Qiymətləndirmə heyəti bu üzvlərin DM Təlimatlarının tələblərinə uyğun olaraq müstəqil sayıla biləcəyini yoxlaya bilməmişdir.77 Bundan əlavə, həmin üzvləri müstəqil hesab etmək mümkün olsa belə, belə görünür ki, komitələrdə, xüsusən də audit komitələrində bu üzvlərin sayı kifayət qədər deyil. Yalnız ASCO, Baku Bus, AZAL və ya Bakı Limanının audit komitələrində bu qeyri-şura üzvü olan üzvlərdən biri və ya bir neçəsi yer alır. Bütün təyinat və mükafatlandırma komitələrindən yalnız AZAL belə bir üzvə malikdir.
Qeydlər:
1. Komitə tələbləri banklar üçün fərqli olduğundan, ATB və ABB digər PŞ-lərlə müqayisədə əlavə komitə üzvlərinə malikdir.
2. “Azərsığorta” hazırda ləğvetmə prosesində olduğu üçün bu icmaldan çıxarılmışdır.
Mənbə: İƏİT-nin tədqiqatı əsasında.
3.7.9. İllik fəaliyyətin qiymətləndirilməsi
I. DM-lərin İdarə Heyətləri sədrin nəzarəti altında onların fəaliyyətini və səmərəliliyini qiymətləndirmək üçün illik, yaxşı strukturlaşdırılmış qiymətləndirmə aparmalıdır.
AİH öz korporativ idarəetmə standartlarına uyğun olaraq, bütün PŞ-lərin Müşahidə Şuraları üçün fəaliyyətin qiymətləndirilməsi sistemlərini təsdiqləməlidir (AIH, 2020[3]).
AİH-nin korporativ idarəetmə çərçivələrini özündə birləşdirən PŞ-lərin bu yaxınlarda yenidən işlənmiş standartları, yəni ASCO, AzerGold, Bakı Limanı, Bakı Metropoliteni, Təmiz Şəhər və Baku Bus PŞ-lərinin Müşahidə Şurası üzvlərinin qiymətləndirilməsinin AİH tərəfindən təsdiq edilmiş qiymətləndirmə sisteminə uyğun olduğunu müəyyən etmişdir. Məsələn, AİH-nin korporativ idarəetmə standartlarını tətbiq etmiş PŞ-lər üçün həm İdarə Heyəti, həm də Müşahidə Şurası üçünqiymətləndirmə sistemləri üzrə AİH-nin təsdiqi tələb olunur (müvafiq olaraq 82-ci və 91-ci maddələr). Bu idarəetmə orqanları daha sonra illik əsasda özünüqiymətləndirmə aparır.
Müşahidə Şurası üçün qiymətləndirmənin məqsədi idarəetmə orqanının AİH-nin şirkətlərinin uzunmüddətli dəyərinin artırılmasına və dayanıqlı inkişafına töhfəsini müəyyən etmək və onun fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi üçün tədbirlər tövsiyə etməkdir. Qiymətləndirmənin nəticələri, həmçinin Müşahidə Şurasının üzvlərinin yenidən təyinatı zamanı nəzərə alınır.
İdarə Heyəti üçün qiymətləndirmənin əsas meyarı müəyyən edilmiş əməliyyat səmərəliliyi göstəricilərinin yerinə yetirilməsidir. Qiymətləndirmənin nəticələri Cəmiyyətin İdarə Heyətinin sədrinin və üzvlərinin mükafatlandırılması, həvəsləndirilməsi, yenidən təyin edilməsi və ya səlahiyyətlərinə vaxtından əvvəl xitam verilməsinə təsir göstərir. İdarə Heyətinin mükafatı daha sonra AİH-nin təqdimatı əsasında Müşahidə Şurası tərəfindən müəyyən edilir.
Bundan əlavə, altı ayrı PŞ-də tətbiq olunan AİH-nin korporativ idarəetmə standartlarına uyğun olaraq, Müşahidə Şurası üzvlərinin fəaliyyəti ən azı üç ildə bir dəfə xarici məsləhətçilər tərəfindən qiymətləndirilir. AİH-nin sorğu vərəqlərində bu qiymətləndirməni aparmaq üçün “Big 4” şirkətlərini cəlb edəcəyini bildirilmişdir. ASCO-nun standartlarının yenidən işlənməsindən və ya hər hansı digər PŞ-nin yenidən işlənmiş standartlarının qüvvəyə minməsindən üç il keçmədiyi üçün bu qiymətləndirmə hələ həyata keçirilməmişdir. Buna görə də Qiymətləndirmə heyəti PŞ-lərin İdarə Heyətlərinin və AİH-nin yuxarıda göstərilənləri tətbiq edib-etmədiyini və nə dərəcədə icra etdiyini yoxlaya bilməmişdir.
3.7.10. Daxili audit
J. DM-lər səmərəli daxili audit prosedurlarını tərtib etməli, İdarə Heyəti və audit komitəsi və ya ekvivalent korporativ orqan tərəfindən nəzarət edilən və bilavasitə ona hesabat verən daxili audit funksiyası yaratmalıdır.
Qiymətləndirmə heyətinə AİH tərəfindən məlumat verilmişdir ki, bütün PŞ-lər müvafiq PŞ-lərin Müşahidə Şurası nəzdində fəaliyyət göstərən audit komitələri yaratmışdır. Bu komitələrin yaradılması (1) PŞ-lərin yenidən işlənmiş korporativ idarəetmə standartlarından (hazırda altı şirkət), (2) “Banklar haqqında” Qanundan (ABB və ATB üçün) və (3) yenidən işlənmiş korporativ idarəetmə standartlarına malik olmayan və bank olmayan PŞ-lər üçün isə koordinasiya orqanı və bu cür PŞ-nin Ümumi Yığıncağında dövlətin nümayəndəsi kimi AİH-nin təşəbbüsündən irəli gəlir.
AİH Qiymətləndirmə heyətinə məlumat vermişdir ki, bütün PŞ-lər müstəqil daxili audit funksiyalarına və müvafiq audit prosedurlarına malikdir. Qiymətləndirmə heyəti qeyd edir ki, AİH-nin təsdiq edilmiş korporativ idarəetmə bazalarında nəzərdə tutulan prosedurlar həmin konkret PŞ-lərin məqsədləri üçün adekvat hesab edilir.
Yuxarıda göstərilənləri nəzərə alaraq, daxili audit prosedurları və funksiyaları ilə bağlı düzgün istiqamətdə bir çox addımlar atılmışdır. Bu addımların son islahatlardan qaynaqlandığını nəzərə alaraq, Qiymətləndirmə heyəti bu siyasət dəyişikliklərinin effektivliyini və səmərəliliyini yoxlamaq imkanına malik olmamışdır. Bununla belə, daxili nəzarət və risklərin idarə edilməsi sisteminin işləməsi ilə bağlı tələb olunan məlumatların açıqlanması (hər bir PŞ-nin korporativ idarəetmə standartlarında tələb olunduğu kimi, bütün PŞ-lərin standartları əhatə edən maliyyə hesabatlarında və (yaxud) illik hesabatlarında yoxdur (ASCO, AzerGold, Bakı Limanı, Bakı Metropoliteni, Təmiz Şəhər və Baku Bus).
AİH-nin fərdi korporativ idarəetmə standartlarına uyğun olaraq, şirkətin risklərin idarə edilməsi və daxili nəzarət sisteminin funksiyaları aşağıdakılara aiddir:
daxili nəzarətin və risklərin idarə edilməsinin planlaşdırılması və şirkətin idarəetmə proseslərinə inteqrasiyası
ümumilikdə şirkətin struktur bölmələrində risklərin idarə edilməsi və daxili nəzarət proseslərinin əlaqələndirilməsi
risklərin idarə edilməsi sahəsində metodiki sənədlərin hazırlanması və daxili nəzarət proseslərinin təmin edilməsi
müvafiq təlimlərin təşkili
risklərin qiymətləndirilməsi modellərindən istifadə etməklə şirkətin risklərinin qiymətləndirilməsi
şirkətin risk portfelinin təhlili və strategiya üçün təkliflərin hazırlanması
şirkətin struktur bölmələri arasında qarşılıqlı əlaqə və məlumat mübadiləsi mexanizmlərinin inkişafı
risklər və daxili nəzarət üzrə konsolidə edilmiş hesabatların hazırlanması
daxili nəzarət və risklərin idarə edilməsi çərçivəsində korrupsiyanın qarşısının alınması və korporativ fırıldaqçılığa qarşı mübarizə üzrə siyasətin müəyyən edilməsi.
Bundan əlavə, standartlar risklərə dair hesabatların hər rübdə bir dəfədən az olmayaraq PŞ-nin Müşahidə Şurasının iclaslarına çıxarılmasını və ətraflı müzakirə edilməsini nəzərdə tutur. Nəhayət, PŞ-nin Müşahidə Şurasından ildə bir dəfədən az olmayaraq daxili nəzarət və risklərin idarə edilməsi sisteminin təşkili, fəaliyyəti və səmərəliliyini nəzərdən keçirmək, qiymətləndirmək və zəruri hallarda onun təkmilləşdirilməsi üçün tədbirlər görmək tələb olunur. Müşahidə Şurası şirkətin illik hesabatı çərçivəsində daxili nəzarət və risklərin idarə edilməsi sisteminin səmərəliliyinin nəticələri barədə səhmdar kimi dövlətə məlumat verir.
Mənbə: AzerGold (2023), AzerGold korporativ idarəetmə standartları.
İstinadlar
[3] AIH (2020), Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin (AIH) Nizamnaməsi, https://aih.gov.az/haqqimizda/nizamname?lang=az.
[21] ASCO (2023), ASCO XƏBƏRLƏRİ, https://ascoistiqraz.az/2023/03/01/asco-istiqrazlarina-abun%c9%99-yazilisi-ugurla-basa-catib/.
[10] Asian Development Bank (2020), https://www.oecd.org/en/publications/2024/09/oecd-review-of-the-corporate-governance-of-azerbaijan-investment-holding-and-its-state-owned-enterprises_278b440d/full-report/component-6.html#Asi20_5ade214b0d, International Bank for Reconstruction and Development/The World Bank, https://www.adb.org/publications/reforms-opportunities-challenges-state-owned-enterprises.
[19] AzerGold (2023), AzerGold corporate governance standards.
[20] Baku Bus (2023), BakuBus corporate governance standards.
[15] Cantekin, K. (2023), Azerbaijan: new law on public private partnerships published, https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2023-02-06/azerbaijan-new-law-on-public-private-partnerships-published/#:~:text=The%20law%20declares%20that%20public,4.).
[17] GAN integrity (2020), Azerbaijan Country Profile, https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/azerbaijan/.
[13] Government of Azerbaijan (2024), MÜLKİ MƏCƏLLƏ, https://e-qanun.az/framework/46944.
[4] Government of Azerbaijan (2023), Corporate Governance Standards in Banks.
[16] Government of Azerbaijan (2022), Hesablama Palatasının Azərbaycan Respublikasının 2022-ci il dövlət büdcəsinin icrası haqqında rəyi, https://sai.gov.az/files/R%C9%99y-2022_final-834655659.pdf.
[11] Government of Azerbaijan (2004), Law on Accounting.
[12] Government of Azerbaijan (2001), Law on Public Procurement, https://e-qanun.az/framework/1029.
[2] Government of Azerbaijan (1999), Civil Code.
[5] Kaufman et al. (2018), World Bank Governance Notes - Broadening the use of alternative dispute resolution, https://documents1.worldbank.org/curated/zh/276851523861467867/pdf/125281-BRI-PUBLIC-GovNotesBroadeningtheUseofAlternativeDisputeResolutioninAzerbaijan.pdf.
[14] OECD (2022), Anti-Corruption Reforms in Azerbaijan: Pilot 5th Round of Monitoring Under the Istanbul Anti-Corruption Action Plan, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/3ae2406b-en.
[1] OECD (2015), OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises, 2015 Edition, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264244160-en.
[18] SOCAR (2022), Financial Reports 2018-2022, https://socar.az/en/page/financial-reports.
[8] The Law Society of England and Wales (2023), “Stakeholder Submission to the UN”, The Law Society of England and Wales.
[6] U.S. Department of State (2022), 2022 Country Reports on Human Rights Practices: Azerbaijan, https://www.state.gov/reports/2022-country-reports-on-human-rights-practices/azerbaijan/.
[7] U.S. Embassy Baku (2021), 2020 Country reports on human rights practices Azerbaijan, https://az.usembassy.gov/2020-country-reports-on-human-rights-practices-azerbaijan/.
[9] World Bank (2022), Azerbaijan, https://data.worldbank.org/country/AZ.
← 1. "Milli Prioritetlər Strategiyası 2022-26" və"Azərbaycan 2030" daxil olmaqla.
← 2. Buna misal olaraq, daxili pərakəndə və topdansatış bazarlarında xüsusi enerji mənbələri üçün tariflərin müəyyən edilməsi strategiyasını müəyyən edən “İqtisadiyyatın maliyyə vəziyyətinin sabitləşdirilməsi tədbirləri haqqında” Prezidentin 15 iyun 1994-cü il tarixli 152 saylı Fərmanını göstərmək olar. Fərmanın təsdiq edildiyi zaman enerji qiymətlərindəki nəzərəçarpan dəyişkənlik və qeyri-müəyyənlik kontekstində normativ aktın əsas məqsədi enerji kommunal xidmətlərinin qiymət dəyişkənliyinin azaldılmasına kömək etməklə milli iqtisadiyyatı sabitləşdirmək, beləliklə, milli neft və qaz şirkəti SOCAR-ın gəlirliliyini sabit saxlamaq olmuşdur.
← 3. Dünya Bankıının İşçi Qrupu "Təmiz Şəhər" üçün 2023-cü ilin əvvəlində hazırlanmış korporativ idarəetmə standartı layihəsini nəzərdən keçirərkən müəyyən etmişdir ki, AİH Ümumi Yığıncaq, Müşahidə Şurası və şirkətin idarə edilməsində əsas proseslərdə fəal iştirak edir. Digər məlumatlara əsasən, AİH-in Ümumi Yığıncağının katibi kimi fəaliyyət göstərmək, Müşahidə Şurası ilə bərabər səviyyədə korporativ idarəetmə standartlarına riayət olunmasını təmin etmək, İdarə Heyətinə bənzər təkmil korporativ idarəetmə sistemini tətbiq etmək, Müşahidə Şurasında dövlət nümayəndəsinə tövsiyələr vermək, icra şurasına məsləhətlər vermək və hər iki şura adından idarəetmə funksiyalarını yerinə yetirmək kimi öhdəlikləri öz üzərinə götürür. AİH-in şirkətin idarəetməsinin müxtəlif aspektlərində geniş iştirakı onu deməyə əsas verir ki, AİH nəinki məsləhətlər verir, həm də şirkətin gündəlik idarə olunmasına müdaxilə edir.
← 4. Portfel şirkətlər səviyyəsində korporativ idarəetmə standartları haqqında ətraflı məlumat üçün 1.3.2-ci bölməyə istinad edilir.
← 5. Məsələn, ASCO (ASCO, 2023[21]) və "AzerGold" (AzerGold, 2023[19])-un korporativ idarəetmə standartlarının 34-cü maddəsinə istinad edilir. Qiymətləndirmə heyəti təsdiq etmişdir ki, bu maddə, həmçinin digər dörd PŞ-nin yenidən işlənmiş korporativ idarəetmə standartlarına daxil edilmişdir.
← 6. PŞ-lərdə şura üzvlərinin müstəqilliyi haqqında məlumat üçün 3.7.4 və 3.7.8-ci bölmələrə istinad edilir.
← 7. 3.7.2-ci bölməyə istinad edilir.
← 8. Məsələn, "AzerGold"-un korporativ idarəetmə standartlarının 32-ci maddəsinə istinad edilir (AzerGold, 2023[19]).
← 9. Qeyd edildiyi kimi, AİH altı PŞ üçün korporativ idarəetmə standartlarını tətbiq edir və PŞ bu cür styandartların təsdiq edilməsini gözləyir. 1.3.2-ci bölməyə istinad edilir.
← 10. Yuxarıdakı Qrafa 1.1-ə istinad edilir.
← 11. ABB-nin nizamnaməsi, 8.7-ci bölmə
← 12. 3.7.8-ci bölməyə istinad edilir.
← 13. Daha ətraflı təhlil üçün 3.6-cı bölməyə istinad edilir.
← 14. O cümlədən “Mühasibat uçotu haqqında”, “Rəsmi statistika haqqında” və “Qiymətli kağızlar bazarı haqqında” Qanunlar.
← 15. 3.5.1-ci bölməyə istinad edilir.
← 16. 3.5.1-ci bölməyə istinad edilir.
← 17. 3.5.3-cü bölməyə istinad edilir.
← 18. Məsələn, illik hesabatda göstərilir ki, rəhbər vəzifələrdə çalışan şəxslərə (şirkətin prezidentinə, birinci vitse-prezidentinə və doqquz vitse-prezidentinə) 2021-ci ildə 1,342 mln. AZN, 2022-ci ildə isə 844 mln. AZN vəsait ödənilmişdir.
← 19. Məsələn, "Baku Bus"ın korporativ idarəetmə standartlarına aşağıdakı müddəa daxildir: “15. Əsas korporativ idarəetmə prinsipləri bunlardır: ”[...]15.2. səhmdarın (mülkiyyətçinin) və dövlətin tənzimləmə funksiyalarının bir-birindən ayrılıması”. ASCO-nun korporativ idarəetmə standartlarının 31.3-cü maddəsinə əsasən, Müşahidə Şurası “dövlətin mülkiyyət və tənzimləmə funksiyalarının ayrılmasını təmin etməlidir”.
← 20. Prezidentin 31 avqust 2023-cü il tarixli 4078 saylı Fərmanı.
← 21. https://az.azvision.az/news/335581/--mediasiya-surasinin-3-ayliq-hesabati-%E2%80%93--sened---.html
← 22. 1.2.4-cü bölməyə istinad edilir.
← 23. Məsələn, ASCO-nun məqsədləri onun nizamnaməsinin 1.2-ci bəndində təsvir edilmişdir və xüsusilə genişdir (ingilis dilinə qeyri-rəsmi maşın tərcüməsi): “Şirkət [ASCO] dəniz limanları arasında yerli və beynəlxalq yük və yük daşımaları sahələrində fəaliyyət göstərir [...], daşımaların səmərəliliyinin artırılması və Azərbaycan Respublikasının tranzit potensialının gücləndirilməsi, habelə kommersiya baxımından gəmiçiliyin fəaliyyət növləri üzrə xidmətlərin göstərilməsi. Bu, dəniz neft-qaz layihələrində və digər layihələrdə, o cümlədən yerli, satınalma, fiziki və hüquqi şəxslərə […] müasir biznes fəaliyyəti xidmətlərini göstərən kommersiya hüquqi bölməsidir.”
← 24. Məsələn, əsasən dövlət siyasəti fəaliyyətlərində iştirak edən "Baku Bus" və "Bakı Metropoliteni" kimi DM-lər əhəmiyyətli itkilərə məruz qalır. 2-ci Fəsildə onların şirkət profillərinə istinad edilir.
← 25. AİH və Mərkəzi Bank qeyd etmişdir ki, bu istisna müstəqil şura üzvləri üçün uyğun namizədlər tapılana qədər ABB və ATB üçün müvəqqəti həll yolu kimi nəzərdə tutulmuşdur.
← 27. SOCAR, ASCO, "AzerGold" və ABB BFB-də korporativ borc buraxmışlar. Əlavə məlumat üçün 2-ci fəsildə müvafiq fərdi şirkət profillərinə istinad edilir.
← 28. SOCAR-ın maliyyə hesabatlarına əsasən, hökumət Maliyyə Nazirliyi vasitəsilə SOCAR-ın müəyyən borcları üzrə zamin kimi çıxış edir. Borcların ümumi məbləği 2021-ci ildə 1 342 mln. AZN, 2022-ci ildə isə 1 021 mln. AZN təşkil etmişdir.
← 29. AZAL-ın maliyyə hesabatlarına əsasən, onun adından Maliyyə Nazirliyi tərəfindən dövlət zəmanətli kredit və lizinq öhdəliklərinin ödənilməsi müvafiq olaraq 3 308 mln. AZN və 31 465 mln. AZN təşkil etmişdir. Bunlar 2021-ci ildə Maliyyə Nazirliyinə verilmiş kredit kimi nəzərə alınmışdır.
← 30. Məsələn, nizamnaməsinin 6.2.10-cu maddəsinə uyğun olaraq, “AzerGold”un Müşahidə Şurası borcların cəlb edilməsi üzrə orqanların səlahiyyətlərini (maksimum ölçüsünü) öz səlahiyyətləri daxilində müəyyən edir, borcları təsdiq edir və kredit təşkilatından alınan vəsaitlərin və banklara vəsaitlərin ayrılması üzrə maksimum hədləri müəyyən edir.
← 31. 2.2.1-ci bölməyə istinad edilir.
← 32. F.3 Qaydasına uyğun olaraq 3.3.5-ci bölməyə istinad edilir.
← 33. Prezidentin 19 avqust 2023-cü il tarixli, 2307 saylı Fərmanı.
← 35. 1.3.2-ci bölmədə qeyd edildiyi kimi, 2011-ci ildə qəbul edilmiş qeyri-məcburi olan, “Azərbaycan Korporativ İdarəetmə Standartları”na heç bir bank tərəfindən riayət edilmir.
← 36. 1.3.2-ci bölməyə istinad edilir.
← 37. AİH ASCO, Bakı Limanı, Bakı Metropoliteni, "Baku Bus", "AzerGold" və "Təmiz Şəhər" üçün məcburi korporativ idarəetmə bazalarını müəyyən etmiş və tətbiq etmişdir. Hazırda SOCAR, AZAL və ADY üçün müvafiq bazaların təsdiq edilməsini gözləyir.
← 38. İngilis dilinə qeyri-rəsmi maşın tərcüməsi: “Dövlət-özəl tərəfdaşlığı müqaviləsinin bağlandığı tarixdən sonra Azərbaycan Respublikasının normativ hüquqi aktlarında edilən dəyişikliklər özəl tərəfdaşın dövlət-özəl tərəfdaşlığı müqaviləsi üzrə xərclərinin artmasına və ya əldə edəcəyi gəlirin azalmasına səbəb olduqda, özəl tərəfdaşa dövlət-özəl tərəfdaşlığı qaydaları ilə müəyyən edilmiş qaydada kompensasiya ödənilir. Bu zaman ödəniləcək kompensasiyanın məbləği dövlət-özəl tərəfdaşlığı müqaviləsində müəyyən edilə bilər”.
← 39. https://aih.gov.az/media/news/loan-agreement-without-a-sovereign-guarantee-signed-with-ebrd-169?lang=en.
← 40. Xüsusi nümunələr üzrə məlumat bazası - İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (oecd.org)
← 41. Ekoloji Fəaliyyətin Effektivliyi İndeksi; iqlim riski indeksi; bütün istixana qazları üzrə tullantılar https://idea.usaid.gov/cd/azerbaijan/environment-and-global-climate-change
← 42. Cədvəl 3.1 və 3.6.1-ci bölməyə istinad edilir.
← 43. Qrafa 3.8-ə istinad edilir.
← 44. 3.7.3-cü bölməyə istinad edilir.
← 53. Qrafa 3.8-ə istinad edilir.
← 54. Burada qeyd olunur ki, “Təmiz Şəhər” və “Baku Bus”ın 2022-ci il üzrə maliyyə hesabatları icmal zamanı yalnız layihə formasında mövcud olmuşdur.
← 55. Hesabatla https://azergold.az/az/haqqimizda/maliyye-ve-audit-hesabatlari linkində tanış olmaq olar.
← 56. Qeyd edildiyi kimi, yalnız 2022-ci il üçün maliyyə hesabatının layihəsi mövcud idi.
← 57. Idem.
← 58. Hesabatlarla “AzerGold” şirkətinin saytında, https://azergold.az/az/ksm/hesabatlar linki vasitəsilə tanış olmaq mümkündür.
← 59. 3.6.1-ci bölməyə istinad edilir.
← 62. Məsələn, ASCO (ASCO, 2023[21]) və "AzerGold" (AzerGold, 2023[19])-un korporativ idarəetmə standartlarının 46-cı maddəsinə istinad edilir.
← 63. ASCO, "AzerGold", Bakı Metropoliteni, "Təmiz Şəhər", "Baku Bus", Bakı Limanı, ABB-nin nizamnamələri
← 64. Bax: məsələn, ASCO-nun Nizamnaməsinin 6.2-ci maddəsi (ASCO, 2023[21]).
← 65. “Baku Bus” üçün 15 fevral 2024-cü ildə Prezident tərəfindən Fərman imzalanmışdır. Https://president.az/az/articles/view/64061.
← 66. Məsələn, "AzerGold"-un korporativ idarəetmə standartlarının 32 və 42-ci maddələrinə istinad edilir (AzerGold, 2023[19]).
← 67. Məsələn, ASCO (ASCO, 2023[21]), "AzerGold" (AzerGold, 2023[19]) və "Baku Bus"ın (Baku Bus, 2023[20]) standartlarının 31-ci maddəsinə istinad edilir.
← 68. 1.3.2-ci bölməyə və Cədvəl 3.1-ə istinad edilmişdir.
← 69. Standartların 3.1-ci (e) maddəsində göstərilir ki, “Şirkətlə direktor arasında maraqların toqquşması halında, həmin direktor şəxsi mənafelərin Cəmiyyətin mənafeyindən üstün olmasına imkan verməməli və heç vaxt şəxsi mənfəət və ya digər şəxsi üstünlük əldə etmək məqsədilə korporativ mövqeyindən istifadə etməməlidir. Bundan əlavə, Müşahidə Şurasının üzvləri məsələni öz adından və ya başqaları üçün araşdırmazdan əvvəl şirkətin hazırkı və ya perspektiv biznes fəaliyyətinə aid olan istənilən biznes imkanlarını Şuraya təqdim etmək öhdəliyi daşıyırlar.” Qeyd edildiyi kimi, bu standartlar PŞ-lərə şamil edilir.
← 70. Məsələn, "AzerGold"-un nizamnaməsinin 45.6 və 37.1.6-cı maddələrinə istinad edilir (AzerGold, 2023[19])
← 71. Qeyd olunur ki, bir neçə il əvvəl DM-lərin Müşahidə Şuralarının sədrləri rəsmi olaraq siyasi partiyaların üzvü olsalar da, son illərdə bu şəxslərin partiya üzvlüyünə xitam verildiyi bildirilir. Kağız üzərində olan bu dəyişikliklərə baxmayaraq, siyasi sistemlə DM-lər arasında sıx əlaqələrdə çox az və ya heç bir dəyişiklik baş verməmişdir.
← 72. Nümunə olaraq, "AzerGold" (AzerGold, 2023[19]) və ASCO-nun (ASCO, 2023[21]) korporativ idarəetmə standartlarının 39-cu maddəsinə istinad edilir.
← 73. ASCO və "AzerGold"-un standartlarına istinad edilir, burada 61-ci maddədə bu üç komitənin adı çəkilir.
← 74. Nümunə olaraq, "AzerGold" və ASCO-nun korporativ idarəetmə standartlarının 63-cü maddəsinə istinad edilir.
← 75. PŞ-lər üçün tətbiq olunan korporativ idarəetmə bazalarının icmalı üçün 1.3.2-ci bölməyə istinad edilir.
← 76. "Azərsığorta” 2024-cü ilin yanvar ayından etibarən ləğvedilmə prosesində olduğu üçün bu siyahıdan çıxarılmışdır.
← 77. İxtisaslaşdırılmış idarəetmə orqanlarında olan qeyri-şura üzvlərinin müstəqil şura üzvləri kimi müəyyən edilə biləcəyini qiymətləndirmək üçün əlavə araşdırmanın aparılması tələb olunur.