Усны эрэлтийн менежментийн бодлого тодорхойлсноор усны эрэлтийг хангаж, тэнцвэртэй байдлыг хадгалах, ус ашиглалтын тогтоосон норм, хэмжээнээс хэтэрсэн тогтворгүй ашиглалтаас үүдсэн усны нөөцийн хомсдлын эрсдэлийг бууруулах, усны нөөц хомсдлын үеийн ус ашиглалтын хоорондох трэйд-офф боломжийг бүрдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх боломжтой. Усны эрэлтийн менежментийг амжилттай хэрэгжүүлэхийн тулд эдийн засаг, санхүүгийн хэрэглүүр (тариф, усны нөөц ашигласны төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөр) болон усны мэдээлэл, ус ашиглуулах дүгнэлт, ус ашиглах зөвшөөрөл, усны менежментийн төлөвлөгөө зэрэг ус хуваарилалтын горимоос бүрдсэн иж бүрдэл хэрэглүүрүүд шаардлагатай. Усыг тоолууржуулах, хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах зэрэг усны хэмнэлттэй технологийг цаашид үр дүнтэй ашигласнаар усны нөөцийн хомсдлын түвшинг тодорхой түвшинд бууруулах боломж бүрдэнэ.
Монгол Улсын усны эрэлтийн менежмент
Абстракт
Бодлогын цогц арга хэрэгсэл нь өсөн нэмэгдэж буй усны эрэлтийг балансжуулах, усны нөөц хомсдох эрсдлийг бууруулах, усны нөөц хомс үеийн ус ашиглалтын харилцан тохиролцоо (trade off) хийхэд ;дэмжлэг үзүүлэх боломжтой.
Сүүлийн жилүүдэд Монгол Улс эдийн засаг, санхүүгийн хэрэглүүрийн ашиглалтыг бэхжүүлэх дорвитой алхмуудыг хийсэн байна. Цаашид усны нөөц ашигласны болон ус бохирдуулсны төлбөрийг дараах байдлаар бэхжүүлэх боломжтой:
Усны нөөц ашигласны төлбөрийг ХАА, төрийн байгууллага, өрхүүд зэрэг бүх ус ашиглагч, хэрэглэгч болон нийгмийн эмзэг бүлгээс тооцож авах.
Төлбөр төвлөрүүлэлтийг сайжруулж, ногдуулсан болон төвлөрүүлсэн усны нөөц ашигласны төлбөрийн зөрүүг бууруулахын тулд УННМ-ийн төлөвлөгөөнд усны төлбөр болон орлого төвлөрүүлэлтийн тодорхой зорилт тусгах чиглэлээр төрийн байгууллагуудын хамтын ажиллагаа, уялдаа холбоог дэмжихүйл явцыг шинэ цахим зөвшөөрлийн системээр дамжуулан гүйцэтгэх.
Усны хуваарилалтын горимыг дэмжих бодлого, институт, дадал зуршил Монгол Улсад бий болжээ. Усны ачаалал бүхий усны сан бүхий газарт ус хуваарилалтын тогтолцоог дараах байдлаар хөгжүүлж болох юм.
Ус хуваарилалтыг улсын УННМТ, сав газрын менежментийн төлөвлөгөө болон сав газрын төлөвлөлтийн гарын авлагад нэгтгэх тогтолцоог улсын хэмжээнд бүрдүүлэх. Энэхүү тогтолцооны хамрах хүрээ нь ус хуваарилалтын зарчим, үйл явц, арга зүй, дэд бүтцийн хэрэгцээ, чадавхыг бэхжүүлэх зэрэг асуудлыг хамарч болно.
Усны дарамт бүхий сав газарт ус хуваарилалтын тогтолцоог ус хуваарилалтын холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм, журамд нийцүүлэн нэвтрүүлэхийг нэн тэргүүнд тавих,
Урт, богино хугацааны усны нөөц ашиглалтын хязгаарыг тогтоож мөрдүүлэх, зөвшөөрлийг усны баланстай уялдуулах.
Усны ачаалал ихтэй үед богино хугацааны ус ашиглалтын хязгаарыг тогтоох, онцгой нөхцөл байдлын үед ус хэрэглээний нэн тэргүүнд ашиглах чиглэлийг илүү нарийвчлан тодорхойлох.
Ус хуримтлуулан хадгалах, цэвэрлэх, шилжүүлэх байгууламж барьж байгуулах боломжийг бүрдүүлэх, гадаргын ус хэрэглээ болон хаягдал ус цэвэрлэх зэрэгт тэргүүлэх ач холбогдол өгөх замаар ус хуваарилалтыг дэмжих саарал болон ногоон усны дэд бүтцийг хөгжүүлэх.
Усны менежмент болон засаглалын байгууллагуудыг бэхжүүлснээр усны эрэлтийн ерөнхий менежментийг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх боломжтой. Энэ хүрээнд усны засаглалын дараах зарим хэлбэрийг авч үзэх боломжтой. Үүнд:
Үндэсний зохицуулалтын механизм, ялангуяа УННМ-ийн төлөвлөгөөг батлах, эдийн засаг, санхүүгийн хэрэглүүр, ус ашиглуулах зөвшөөрлийг батлах болон усны сав газрын байгууллагуудын үйл ажиллагааг сайжруулах чиглэлээр УҮЗ-ийг бэхжүүлэх.
(Дэд) сав газрын түвшинд 1) хамтын ажиллагааны хэлэлцээр, усны гэрээгээр төрийн байгууллагуудын хоорондох уялдаа холбоо, хамтын ажиллагааболон 2) .
газрын доорх усны менежментийн гэрээгээр дамжуулан төрийн байгууллага, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн байгууллагын хоорондох хамтын ажиллагаа, зохицуулалтыг судлах.
Дотоодын туршилтын төслийн хүрээнд юуны түрүүнд туршиж болох хяналт-шинжилгээ, хяналт, төлбөр төвлөрүүлэлт зэрэг чиг үүргийг тодорхойлж, нэгтгэх.
Хаягдал усыг цэвэрлэх замаар усны чанарын асуудлыг шийдвэрлэж, хаягдал усны эргүүлэн ашиглалтыг дэмжих нь найдвартай ус хангамжийн эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх боломжийг бүрдүүлнэ. Үүнд дараах хосолсон арга барил шаардлагатай:
Боломжит шилдэг техник (БШТ)-ийн бодлогыг үйлдвэрийн хаягдал ус цэвэрлэх зориулалтаар нэвтрүүлэх. Нэхмэл эдлэл эсхүл мах боловсруулах зэрэг аль нэг салбараас эхлэн үүнийг хэрэгжүүлэх талаар авч үзэх.
Хууль эрх зүй, зохицуулалтын орчныг бүрдүүлж, хаягдал усны дахин ашиглалтыг сэдэлжүүлэх, хаягдал усыг эргүүлэн ашиглахад бэлэн, санхүүгийн чадавхтай салбарыг тэргүүлэх чиглэлээр нь эрэмбэлэх.
Монгол Улсын усны эрэлт хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2030 оны түвшинд нэлээд өсөх төлөвтэй байна. Үүний зэрэгцээ газрын доорх усны уст давхаргын хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, Монголын орны нутгийн баруун хэсэгт цасан бүрхүүл хайлж, бохирдол үүсч байгаа зэргээс үүдэн усны нөөцөд дарамт учирч байна (Questionnaire, 2023[1]).
Усны нөөцийн хомсдол нь нийслэл Улаанбаатар хот зэрэг хотжилт үүссэн, Өмнийн говь зэрэг үйлдвэржсэн бүс нутаг, ган гачигийн үед малын бэлчээрийн бүс болон хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр, эрчим хүчний бүтээн байгуулалт хийхээр төлөвлөж буй бүс нутгуудад улам бүр дордох шинжтэй байна (Badarch et al., 2021[2]). Бүх хувилбараар авч үзвэл, усны эрэлт хэрэгцээ 2040 оны түвшинд эсвэл үүнээс наана өнөөгийн ус хангамжаас хэтрэх төлөвтэй байна (Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам болон Усны газрын танилцуулга). (2030 Water Resources Group, 2014[3]; Fan, 2020[4]).
Монгол Улсын “Уур амьсгал ба хөгжил” тайланд дурдсанаар уур амьсгалын янз бүрийн хувилбараас үүдэн усны нөөцийн цаашдын төсөөлөл маш тодорхойгүй байна (World Bank, 2024[5]).
Усны эрэлтийн менежментийг хэрэгжүүлснээр усны нөөцийн өрсөлдөөнийг бууруулж, хөрсний суулт, уснаас хамааралтай экосистемийн доройтол зэрэг сөрөг хүчин зүйлүүдээс урьдчилан сэргийлэх боломжийг бүрдүүлнэ. Усны эрэлтийн менежментийг янз бүрийн арга хэрэгсэл ашиглан хамгийн сайнаар зохион байгуулах боломжтой. Арга хэрэгслүүдийг Зураг 1.2-т харуулав. Усны менежментийн төлөвлөгөө, сав газрын болон газрын доорх усны менежментийн төлөвлөгөө, эсхүл ган гачгийн үеийн менежментийн төлөвлөгөө нь усны эрэлтийн менежментийн үндсэн нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Түүнчлэн эдийн засгийн хэрэглүүр (үнэ тариф, усны нөөц ашигласны төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөр зэрэг), зөвшөөрөл, ус хуваарилалтын горим нь эдгээр төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ. Усны хэмнэлттэй технологи тухайлбал, усыг тоолууржуулах, хаягдал ус эргүүлэх ашиглах нь усны хомс нөөцөд үзүүлэх дарамтыг цаашид бууруулах боломжтой.
Эх сурвалж: Зохиогч.
Гэр хороолол зэрэг усны үйлчилгээний хүртээмж тааруухан нийгмийн бүлгийн усны хэрэглээг нэмэгдүүлэх зорилго бүхий усны эрэлтийн менежментийн стратегийг энэ бүлэгт хамааруулаагүй болно. Зарим айл өрх тухайлбал, нийслэлийн гэр хороолол болон хөдөө, орон нутгийн иргэдийн усан хангамж хязгаарлагдмал хэвээр байна. Хот, суурины ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээг зохицуулах хороо (ХСУХАТАҮЗХ)-ноос баталгаат ундны усны үйлчилгээ бүрэн авч чадахгүй байгаа иргэдийн ус хангамжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор хэд хэдэн кампанит ажлыг амжилттай зохион байгуулжээ.
Энэхүү бүлэгт Монгол Улсын усны эрэлтийн менежментийг цаашид сайжруулах бодлогын зөвлөмжийг авч үзнэ. Мөн усны тоо хэмжээг удирдах эдийн засаг, санхүүгийн хэрэглүүрийг бэхжүүлэх (1.2-р хэсэг), ус хуваарилалтын горимыг цаашид боловсронгуй болгох (1.3-р хэсэг), хаягдал усыг цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглалтыг сайжруулах (1.4-р хэсэг) зэрэг тулгамдсан асуудлыг авч үзнэ. Доорх хүснэгтэд Монгол Улсын усны эрэлтийн менежментийн өнөөгийн бодлогын хэрэгслүүдийг тоймлон харуулав.
Ус нөөц ашигласны төлбөр нь усны тогтвортой хэрэглээг эрчимжүүлж, усны эрэлтийн менежментийг явуулах чухал хэрэгсэл болдог. Уг төлбөрийн эдийн засгийн гол үндэслэл нь ус ашиглагч, хэрэглэгчдэд ус ашиглалт, усны бохирдлыг арилгахын эдийн засгийн үнэ цэнийг ойлгуулахад оршино. Түүнчлэн, усны нөөц ашигласны төлбөр болон ус бохирдуулсны төлбөр нь усны менежментийн үйл ажиллагааны зардлыг нөхөхөд дэмжлэг болох орлогыг нэмэгдүүлдэг боловч энэ нь гол зорилго биш юм (OECD, 2017[8]).
2.2.1. Усны нөөц ашигласны төлбөр
Сүүлийн жилүүдэд Монгол Улс усны менежментийн эдийн засаг, санхүүгийн хэрэглүүрээ ихээхэн бэхжүүлжээ. Гадаргын болон газрын доорх ус ашигласны төлбөрийг 2012 оноос хойш “Усны нөөц ашигласны төлбөр” гэж нэрлэн, өнгөрсөн жилүүдэд төлбөрийн орлого төвлөрүүлэлт тогтмол хэмжээгээр нэмэгдсэн байна (United Nations Economic Commission for Europe, 2018[9]; 2030 Water Resources Group, 2014[3]). Байгаль орчин, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (БОУАӨЯ) болон Усны газар усны нөөц ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээг Засгийн газарт санал болгох бөгөөд Засгийн газар уг төлбөрийн хувь хэмжээг тогтоодог байна.
Ус нөөц ашигласны төлбөр нь сав газар, эдийн засгийн үйл ажиллагаа, усны эх үүсвэр (газар доорх болон гадаргын ус) тус бүрээр усны хомсдлоос хамааран харилцан адилгүй байна (United Nations Economic Commission for Europe, 2018[9]). Газрын доорх ус ашигласны төлбөрийн доод болон дээд хувь хэмжээ нь гадаргын ус ашигласны төлбөрөөс өндөр байдаг (Law of Mongolia on Fees for Natural Resources Use, 2022[10]). Улсын хэмжээнд хамгийн их ашиглагдаж буй сав газар нь Туул голын сав газар бөгөөд усны нөөц ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээ хамгийн өндөр байдаг.
Усны тухай хуулинд ус хэрэглэгч, ус ашиглагчын хоорондох чухал ялгааг тусгасан. Энэхүү ялгаа нь эдийн засаг, санхүүгийн хэрэглүүрийг ашиглахад үр дүнтэй байдаг. Үүнд:
Ус хэрэглэгч нь ашиг олох зорилгогүйгээр ус ашигладаг бөгөөд усны үйлчилгээний үнэ төлдөг.
"Ус хэрэглэгч" гэж ашиг олох зорилгогүйгээр унд, ахуйн болон гэр бүл, өрхийн хэрэгцээний мал аж ахуй, газар тариаланд ус, усан орчинг ашигладаг хэрэглэгчийг хэлнэ;
Ус хэрэглэгчид усны нөөц ашигласны төлбөрөөс чөлөөлөгддөг боловч усаа хэрхэн хүлээн авч байгаагаас хамааран усны үйлчилгээний үнэ төлдөг. Ус хэрэглэгчдэд газар тариалан, мал аж ахуйн ус хангамж болон ахуйн ус хэрэглээ хамаарна (Ministry of Environment and Green Development, 2013[11])
Ус ашиглагч нь усыг ашиг олох зорилгоор ашигладаг бөгөөд усны нөөц ашигласны төлбөр төлдөг байна.
"ус ашиглагч" гэж ашиг олох зорилгоор үйлдвэрлэл, үйлчилгээндээ ус, усан орчин, рашааныг ашигладаг иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагыг хэлэх бөгөөдус ашигласны төлбөр төлдөг. (Ministry of Environment and Green Development, 2013[11])
Эх сурвалж: (Ministry of Environment and Green Development, 2013[11]) (одоогоор Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам).
Усны нөөц ашигласны төлбөрийн орлого 2018 оноос хойш тодорхой хэмжээгээр өссөн бөгөөд байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн орлогыг багахан хувийг бүрдүүлж байна (Зураг 2.2). 2020-2023 онд уг төлбөрийн орлого 2022 онд ус ашиглагчдын тоо нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор тогтмол өсөх болсон. Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газраас олгосон (100 м3/хоног) ус ашиглуулах зөвшөөрлийн тоо (цаашид "ус ашиглуулах дүгнэлт" гэх) 2020 онд 163, 2021 онд 184, 2022 онд 212 байна (Water Agency, 2024[12]). 2022 онд зэс, нүүрс, алт олборлолт, ундааны үйлдвэрлэл зэрэг зарим салбарын усны нөөц ашигласны төлбөрийг нэмэгдүүлсэн (Government of Mongolia, 2022[13]). Гадаргын ус ашигласны төлбөрийг экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээний 15%-иас 25% болгон нэмэгдүүлсэн. Үүний нэгэн адил газрын доорх ус ашигласны төлбөрийг экологи-эдийн засгийн үнэлгээний 20%-иас 35% болгон мөн нэмэгдүүлсэн. Усны нөөц ашигласны төлбөрийн ихэнх хувийг уул уурхай, олборлох үйлдвэрүүд бүрдүүлдэг байна (Montsame news, 2023[14]).
Усны нөөц ашигласны төлбөр нь байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн нэг хэсэг. Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын бусад хэсэг нь ургамлын нөөц ашиглалт, ойн нөөц ашиглалт, ан амьтны нөөц ашиглалт болон газрын нөөц ашиглалт юм. Эх сурвалж: Сангийн яам. Монгол Улсын 2024 оны Төсвийн төсөл, Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газар.
Ногдуулсан усны нөөц ашигласны төлбөрийн тодорхой хувийг л төвлөрүүлж чаддаг байна. 2022 онд Усны газраас олгосон ус ашиглуулах дүгнэлтийн дагуу ногдуулсан нийт төлбөр 71 тэрбум төгрөг (21 сая ам.доллар) байв. Гэсэн хэдий ч улсын хэмжээнд төвлөрүүлсэн нийт төлбөр 51 тэрбум төгрөг буюу 15 сая ам.доллар байжээ. 2023 онд 121.6 тэрбум төгрөг (35 сая ам. доллар) ногдуулснаас 85.6 тэрбум төгрөг (25 сая ам.доллар) төвлөрүүлсэн байна (Water Agency, 2024[12]; Ministry of Environment and Climate Change, 2024[15]). Үүнээс үзэхэд усны нөөц ашигласны төлбөрийн орлогыг төвлөрүүлэх асуудлыг илүү сайжруулах шаардлага байгааг харуулж байна (Зураг 2.3).
ХАА-н салбар нь ус ашиглалтын талаас илүү хувийг эзэлдэг бөгөөд усны нөөц ашигласны төлбөрийн орлого төвлөрүүлэлтийн томоохон зөрүү ялангуяа ХАА-н салбарын үйл ажиллагаа эрхэлдэг өрхүүдэд байна.
Усны нөөц ашигласны төлбөр нь усны тогтвортой ашиглалтыг дэмжих зорилготой тогтоосон боловч бодит байдал дээр энэ нь тийм ч найдвартай, бат бөх биш байж болох бөгөөд үүний шалтгаан нь 1) усалгааны дэд бүтцийн эвдрэл, гэмтэл, 2) ус ашиглагчдын бараг гуравны нэг нь ус ашигласны төлбөрөө төлдөгггүй, 3) төлбөрийн хувь хэмжээ бага байгаа нь ус ашиглагчдын зан төлвийг өөрчлөхгүй байгаатай холбоотой.
ХАА-н үйлдвэрлэлийн зориулалтаар гадаргын ус ашиглалтыг дэмжих, газрын доорх усны нөөцийг хэмнэх, мөн зориулалтаар гадаргын ус ашиглалтыг усны нөөц ашигласны төлбөрөөс чөлөөлнө (Зураг 2.3). Усны нөөц ашигласны төлбөрөөс чөлөөлөхөөс үл хамааран усалгааны дэд бүтцийн эвдрэл, гэмтэл нь гадаргын ус ашиглалт руу шилжилт хийхэд саад учруулж байна (Project Management Unit for the Ministry of Food, 2021[16]). Усалгааны системийн ус хангамжийн гол эх үүсвэр нь газрын доорх ус (69.2% айл өрх, 61.7% ААН), усан санд хуримтлуулсан цас, борооны ус (32.2% өрх, 25.9% ААН) болон бусад ус (нуур, цөөрөм, булаг шанд, горхи) юм. (Ministry of Food, Agrilculture and Light Industry, 2022[17]).
Түүнчлэн усны нөөц ашигласны төлбөр нийт зардлын багахан хувийг эзэлж буйг салбарын оролцогчид дурдаж байсан нь ус хэмнэж, хамгаалахад олгох үнийн урамшуулал бага болохыг харуулж байна. Гэсэн хэдий ч зарим ус ашиглагчийн хувьд, эдгээр төлбөр үйл ажиллагааных нь илүү их хувийг эзэлдэг байж болно.
Төлбөр төвлөрүүлэлтэд өрх, аж ахуйн нэгжийн эзлэх хувь (Хөдөө аж ахуйн салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй нийт өрх, аж ахуйн нэгжийн %)
Эх сурвалж: баталгаажуулах.
Жич: Амьжиргааны зорилгоор ХАА-н үйл ажиллагаа эрхлэгч өрхүүдийг ус ашиглагч хэмээн тооцдоггүй, тэд ус ашигласны төлбөр төлдөггүй тул тэднийг эдгээр тоонд хамруулаагүй болно.
Хүнсний аюулгүй байдлыг хангахад хувь нэмрээ оруулж буй ашгийн төлөө ХАА-н үйлдвэрлэл эрхлэгч, амьжиргаагаа залгуулахын тулд ХАА-н үйлдвэрлэл эрхлэгч, малчид болон ХАА-н бусад салбарт усны нөөц ашигласны төлбөр тооцох нь ялангуяа нийгмийн бодлогын үүднээс авч үзэхэд ээдрээтэй сэдэв юм. 2023-2024 оны өвөл хөдөө аж ахуйн салбар, тэр дундаа малчид, малчин өрхүүдэд хүмүүнлэгийн тусламж (хүнсний хангамж зэрэг) шаардлагатай байсан (UNICEF, 2024[18]; FAO, 2024[19]; UNRC, 2024[20]). Ихэнх аймагт тохиолдсон эрс тэс, хэт хүйтэн цаг агаарын нөхцөл (“зуд”) нь малын хорогдлын түвшинг огцом нэмэгдэхэд нөлөөлсөн. Мал аж ахуйн салбар, тэр дундаа малын өвс тэжээлийн үйлдвэрлэлд санхүүгийн нэмэлт дарамт учруулж байна. ХАА-н үйлвэрлэл эрхлэгчдийг гадаргын усыг илүү ашиглахад санхүүгийн хувьд урамшуулах чиглэлд учирч буй өөр нэг хүндрэл бол ашгийн төлөө ХАА-н үйлдвэрлэл эрхлэгч өрхүүдийн бүртгэл дутмаг байгаа асуудал. Эдгээр өрх ус ашигласны төлбөр төлөх ёстой байтал өрхийн хэрэглээ, амьжиргааны зориулалтаар ХАА-н үйл ажиллагаа эрхлэгч өрхүүдээс ихэнхдээ ялгагдахгүй байгаа юм.
УСУГ нь усны нөөц ашигласны төлбөрийг ус ашиглагчдаас нэхэмжлэхээр дамжуулан татан төвлөрүүлдэг. Нийслэлийн ус хэрэглээний 31%-ийг худалдаа, аж үйлдвэрийн салбар эзэлж байна (Зураг 2.4). Уг төлбөрийг нийслэлийн төсөвт шилжүүлэн төвлөрүүлдэг (2030 Water Resources Group, 2019[7]). Орон сууцанд үйл ажиллагаа явуулдаг ААН-ийн тоог УСУГ-т бүрэн тайлагнадаггүйгээс үүдэн бага, дунд хэмжээний ус ашиглагчдаас (өдөрт 50 шоо метрээс доошгүй) усны нөөц ашигласны төлбөрийг татан төвлөрүүлэх, түүнд хяналт тавих маш хүндрэлтэй байдаг байна. Мөн худалдаа, үйлдвэрлэлийн зориулалтаар өөрсдийн усны эх үүсвэрээ ашигладаг зарим ус ашиглагчид бүрэн хяналт тавьж, төлбөр тооцдоггүй байна. Иймэрхүү бага, дунд ус ашиглагчдыг бүртгэж, усны нөөц ашигласны төлбөр ногдуулан төвлөрүүлэн нийслэлийн чадавх, хүчин чадал хангалтгүй Нийслэлийн хувьд иймэрхүү жижиг, дунд ус ашиглагчдыг бүртгэх, тэднээс ус ашигласны төлбөр төвлөрүүлэх хүчин чадал нь хангалтгүй байна. Хоногт 50 шоометрээс бага ус ашиглалтад аймгийн ЗДТГ-ын Байгаль орчны газар, хэлтэс ус ашиглуулах дүгнэлт, зөвшөөрөл олгох үүрэгтэй бөгөөд ус ашиглуулах гэрээг сум, дүүргийн Засаг дарга байгуулж, мөрдүүлнэ. .
Өрхийн унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэж буй хэрэглэгчдийг усны нөөц ашигласны төлбөрөөс чөлөөлдөг. Гэсэн хэдий ч УННМ-ийн төлөвлөгөөнд орон сууцны өрхийн усны хэрэглээ бусад өрхийн усны хэрэглээтэй харьцуулахад "маш өндөр, үр ашиггүй" байгааг онцолсон байдаг (Ministry of Environment and Green Development, 2013[11]; 2030 Water Resources Group, 2019[7]). Ус ашиглагч, хэрэглэгчдийн зан байдлын өөрчлөлт болон усны үр ашигтай хэрэглээг дэмжихийн тулд одоогоор төлбөрөөс чөлөөлөгдсөн байгаа дотоодын ус хэрэглэгчдийг хамруулан эмзэг бүлгийн хүмүүст зориулсан тусгай нөхцөлтэйгөөр усны нөөц ашигласны төлбөрийг бүх ус ашиглагч, хэрэглэгчээс тооцож авах асуудлыг судлах нь зүйтэй.
Ус бол хүн төрөлхтний нэн чухал хэрэгцээ бөгөөд дэлхий нийтээрээ ундны цэвэр усаар хангагдах боломж хараахан бүрдээгүй байна. Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний байгууллага (НААҮБ)-ын санхүүгийн хүндрэлтэй нөхцөлд өрх, төрийн барилга байгууламж зэрэг ус хэрэглэгчийн ус ашигласны төлбөрийг ундны усны НААҮБ-аас төлөхийг шаардах нь төвөгтэй асуудал байж болно. Ус бол хүний үндсэн хэрэгцээ бөгөөд ихээхэн эмзэг сэдэв. Тиймээс ус ашигласны төлбөрийг одоогоор төлбөрөөс чөлөөлөгдсөн нийгмийн бүлгүүдэд ногдуулахад улс төрийн хүчтэй дэмжлэг, санаачилга хэрэгтэй болно. Гэсэн хэдий ч ус ашигласны төлбөрийг бүх хэрэглэгчид ногдуулах нь дараах давуу талтай. Үүнд:
Орлого болоогүй усыг хязгаарлахад нь НААҮБ-ыг урамшуулан дэмжих,
Унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгч болон ус ашиглагч иргэн, ААН, байгууллагын ус хэрэглээ, ашиглалын төлбөрийг шууд бусаар тооцон авах,
Усны менежмент болон усны эх үүсвэрийг хамгаалахад хувь нэмэр оруулах,
Усны нөөцийн үнэ цэнийн талаар сануулга мэдээлэл өгөх,
Усны хомс нөөцийг үр ашигтай зарцуулахад цаашид урамшуулал олгох. Энэ нь ундны усыг газрын доорх усны тогтворгүй хэрэглээгээр орлуулахгүй байхыг ус ашиглагчдаас шаарддаг бөгөөд үүнийг зохих ёсоор хянаж, төлбөртэй болгох шаардлагатай.
УСУГ, ОСНААУГ болон усны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг хувийн компаниудын жижиглэнгийн үнээр нийлүүлдэг ус
Жич: Мэдээллийн огноо тодорхойгүй байна.
Эх сурвалж: (2030 Water Resources Group, 2019[7]).
2.2.2. Ус бохирдуулсны төлбөр
Ус бохирдуулсны төлбөрийг хаягдал ус гаргаж, ус бохирдуулж буй иргэн, ААН, байгууллагад ногдуулдаг бөгөөд төлбөрийн хэмжээг Засгийн газраас тогтоодог. Ус бохирдуулсны төлбөрийг 2019 оноос идэвхтэйгээр тооцон төвлөрүүлж, 2021-2023 онд 2 тэрбум хүртэл төгрөгөөр (581,000 ам.доллар) огцом өссөн байна (Усны газар, 2020-2024 он). 2022 онд төвлөрүүлсэн орлогын огцом өсөлтийг томоохон ус бохирдуулагчид 2020-2021 оны төлбөрийг хойшлуулж, 2022 онд төлсөнтэй холбоотойгоор тайлбарлаж байна.
Жич: Нийтлэх үед тайланг эцэслээгүй байсан тул 2024 оны статистик мэдээ бүрэн бус байна.
Эх сурвалж: Усны газрын статистик мэдээ, 2024 оны 12 дугаар сарын 04-ний өдөр.
Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуульд 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулахдаа “Бохирдуулагч төлнө” гэсэн зарчмыг тусгасан. 2024 оноос журмын хэрэгжилт сайжирч, ус бохирдуулсны төлбөр төлсөн бохирдуулагчдын тоо, нийт төвлөрүүлсэн төлбөрийн дүнгийн хувьд ахисан үзүүлэлттэй байна. БОУАӨЯ болон Усны газар нь илүү олон тооны ААН, байгууллагад төлбөр ногдуулах, хаягдал усны чанарын стандартыг хангаж ажиллаагүй АНН, байгууллагыг төлбөрөөс чөлөөлөх асуудлыг зогсоох, бусад арга хэмжээ авах зэрэг ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуулийн хэрэгжилтийг сайжруулах чиглэлээр тасралтгүй хүчин чармайлт гарган ажилласаар байна. Гэсэн хэдий ч ногдуулсан болон төвлөрүүлсэн төлбөрийн хоорондын зөрүү их хэвээр байгаа бөгөөд 2022 онд ногдуулсан төлбөрийн 39%-ийг л төвлөрүүлжээ (Хүснэгт 4.4). Энэ нь салбарын хууль тогтоомжийн хэрэгжилт, уялдаа холбоо дутмаг, бохирдлын түвшин, төлбөр тооцох арга зүй хангалтгүй, орон нутгийн түвшинд хяналт тавих, хэрэгжүүлэх чадавх тааруухан, бохирдуулагчдын бүртгэл хангалтгүй зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйлээс шалтгаалж буй. Мянганы сорилтын корпораци (МСК)-аас санхүүжүүлэн хэрэгжүүлж буй хөтөлбөрийн хүрээнд ус ашиглуулах зөвшөөрлийг цахим хэлбэрээр олгож байгаа нь энэхүү үйл явцыг сайжруулахад түлхэц болж байна.
Жич: Энэ тайланг нийтлэх үеэр 2024 оны статистик эцэслэн гараагүй байсан тул 2024 оны статистик бүрэн бус байна.
Эх сурвалж: Усны газрын статистик, 2024 оны 12 дугаар сарын 04-ний өдөр.
Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуулийн төлбөрөөс чөлөөлөх заалтын дагуу улсын сургууль, эмнэлэг зэрэг улсын төсвөөс санхүүждэг байгууллага хаягдал усны стандартыг мөрддөг бол төлбөрөөс чөлөөлөгддөг. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр байгууллага бүр уг стандартыг дагаж мөрдөөд байдаггүй (Parry and Habib, 2023[21]) (Amgalan et al., 2021[22]). Ус хангамж, ариутгах татуургын үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага (УХАТҮҮБ) нь ахуйн бохир усыг цэвэрлэх үүрэг хүлээдэг бөгөөд хаягдал усны стандартын шаардлага хангаагүйгээс жил бүр ус бохирдуулсны төлбөрөөс чөлөөлөгдөх эрхээ алддаг байна. Зарим тохиолдолд эдгээр хэргийн заримыг нь шүүхэд шилжүүлсэн бөгөөд одоо хүртэл хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа үргэлжилж байна.
Дахин боловсруулсан болон цэвэрлэсэн хаягдал усны эргүүлэх ашигласан тохиолдолд төлбөрөөс чөлөөлнө. Гэсэн хэдий ч эргүүлэн ашиглах, дахин боловсруулах зорилгоор ихэвчлэн цэвэрлэсэн хаягдал ус хуримтлуулах усан сан барьж байгуулдаг уул уурхай, олборлох үйлдвэрүүдээс байгаль орчинд үзүүлэх бодит нөлөөллийг шалгаж, хянах шаардлагатай (Шигтгээ 2.2).
Хаягдал усны тоо хэмжээ, бохирдлын түвшинг тодорхойлох аргачлалын дагуу (Ministry of Environment and Tourism and Ministry of Finance, 2021[23]) бохирдуулагч нь хаягдал усыг цэвэрлэж, усан санд хадгалан, дахин боловсруулж, эргүүлэн ашиглаж байгаа тохиолдолд дахин боловсруулсан/ эргүүлэн ашигласан хэмжээгээр төлбөрөөс чөлөөлөгдөнө. Усан сангийн хувьд хөрсний нэвчилт болон агаар дахь ууршилтыг бууруулах стандартыг хангасан байх шаардлагатай бөгөөд уг стандартын шаардлагыг хангаагүй тохиолдолд ус бохирдуулсны төлбөр төлнө.
Зарим уул уурхайн компани “услаг ихтэй жил”-д цэвэрлэсэн, хадгалсан, дахин боловсруулсан/эргүүлэн ашигласан хаягдал усны хэмжээнд хэрхэн нөлөөлж байгааг онцолж байна. Хууль тогтоомжийн дагуу хаягдал усыг цэвэрлэж, эргүүлэн ашигласан тохиолдолд технологийн зориулалтаар төвлөрсөн шугам сүлжээнд нийлүүлсэн усны хэмжээнд үндэслэн төлбөрт хамаарах хаягдал усны бодит тоо хэмжээг тооцоолно.
Нутгийн зарим хэсэгт 2023-2024 онд хур тунадасны түвшин өндөр байв (гэсэн хэдий ч өмнөх жилийн дундаж үзүүлэлтээс өндөр байсан эсэхийг тодорхой тусгаагүй байна). Үүний үр дүнд цэвэрлэсэн хаягдал усны сангууд гол төлөв борооны усаар дүүрсэн байна. Үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглах боломжит усны хэмжээ их байгаагаас харвал төвлөрсөн шугам сүлжээнд нэмэлт ус хангамж шаардлагагүй байсан ба энэ нь хаягдал усны хэмжээтэй тэнцүү юм. Үүний үр дүнд, төлбөр тооцохоор хаягдал ус бараг байхгүй хэмээн зарим компани учирлаж байна.
Эх сурвалж: Усны газартай хийсэн ярилцлага, 2024 оны 12 сар.
Ус бохирдуулсны төлбөрийн орлогыг орон нутгийн татварын алба Байгаль орчин, уур амьсгалын санд төвлөрүүлнэ (Ministry of Environment and Green Development, 2013[11]) Төлбөрийн орлогыг усны нөөцийг хамгаалах, усны бохирдлыг арилгах, хяналт-шинжилгээ хийх, нөхөн сэргээх арга хэмжээнд зарцуулах ба орлогын 50%-ийг хотын дэд бүтцийн санд төвлөрүүлж, цэвэрлэх байгууламжийн шинэчлэл, засвар үйлчилгээнд зарцуулна. Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуульд бохирдуулсны төлбөрийг усны нөөцийг хамгаалах, ус бохирдуулах, хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ хийх, нөхөн сэргээх зэрэгт зарцуулж болно хэмээн заасан байдаг (Law of Mongolia on Water Contamination Fees, 2019[24]) . Гэсэн хэдий ч уг хуулийн хэрэгжилтийн талаар санаа зовоосон асуудал байсаар л байна. Оролцогч талууд нь ялангуяа хоногт 50 шоо метрээс бага хэмжээний хаягдал ус гаргадаг бохирдуулагчид (үйлчилгээний жижиг ААН)-д төлбөр тооцдоггүй, ус бохирдуулсны төлбөрийн орлогыг хуваарилах механизм тодорхойгүй байгааг дурдаж байв.
“Бага болон дунд” хэмжээгээр ус бохирдуулагчдаас ус бохирдуулсны төлбөр тооцон авахын тулд сав газрын захиргаанаас хаягдал ус хаях, зайлуулах зөвшөөрлийг олгох шаардлагатай бөгөөд гол төлөв сав газрын хүчин чадал хангалтгүй тул Усны газар энэхүү үүрэг хариуцлагыг нь орлох боломжгүй байдаг байна. Бага, дунд хэмжээгээр ус бохирдуулагчид бохирдлын ихэнх хувийг үүсгэж байгаа нь анхаарал татаж байгаа юм (тухайлбал, химийн хүчилтөрөгчийн хэрэгцээ, биохимийн хүчилтөрөгчийн хэрэгцээ, умбуур бодис). Үйлдвэр, үйлчилгээний салбарын хаягдал усан дахь бохирдлын хэмжээг (химийн хүчилтөрөгчийн хэрэгцээ/кг/м3) тооцох журам хангалтгүй байгаагаас улбаалан ногдуулсан ус бохирдуулсны төлбөр болон бодит бохирдлын хэмжээ хооронд зөрүү байгаа талаар Усны газраас мэдээлсэн болно.
Усны газар, сав газрын байгууллага, аймаг болон сумдын холбогдох удирдлага хамтран нэгдсэн хяналт, шалгалт хийх болон төлбөр төвлөрүүлэхэд уялдаа холбоотой хамтран ажилласнаар төлбөрийн зөрүүг цаашид бууруулах боломжтой. Энэхүү уялдаа холбоо, хамтын ажиллагааг орон нутгийн түвшинд, тухайлбал олон жижиг ус бохирдуулагчтай дэд сав газраас эхлүүлж болох юм. Хэрэгжилтийг хангах тухай 1.3.3 хэсэгт болон Этиоп улсын Аваш сав газрын Усны хамтын ажиллагааны гэрээний тухай Шигтгээ 4.5.-т дэлгэрэнгүй тайлбарласны дагуу энэхүү уялдаа холбоо, хамтын ажиллагааг Усны хамтын ажиллагааны суурь гэрээний тусламжтайгаар дэмжих боломжтой.
Үйлдвэрлэлийн хаягдал уснаас байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг цаашид бууруулахын тулд Засгийн газар “Боломжит шилдэг техник” (БШТ)-ийг тодорхойлох замаар үйлдвэрлэлийн процессын бохирдлыг багасгах, хаягдал ус цэвэрлэх технологийг тодорхойлох боломжтой (1.4-т дэлгэрэнгүй тайлбарлав).
2.2.3. Эдийн засаг, санхүүгийн хэрэглүүрийг цаашид бэхжүүлэх зөвлөмж
Монгол Улс усны ашигласны төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөрийг төвлөрүүлэх, хэрэгжүүлэх тал дээр дорвитой ахиц дэвшил гаргасан.
Усны эрэлтийн менежмент, усны хомсдолыг урьдчилан мэдэгдэх хэрэгслийн хувьд усны нөөц ашигласны төлбөрийг ус хэрэглэгчдээр төлүүлэх замаар үүнийг бэхжүүлэх боломжтой. Ус хэрэглээг оновчтой болгохын тулд ус хэрэглэгчдэд үнийн талаарх илүү хүчтэй дохио өгч болох юм. Усны нөөц хомс байгаа талаар урьдчилан мэдэгдэж, харуулахын тулд ус ашигласны төлбөрийг унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгчид, улсын эзэмшлийн барилга байгууламж, ашгийн бус ХАА-н үйлдвэрлэл эрхлэгчдээс тооцон авах талаар авч үзэх боломжтой. Унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгчдийн хувьд ус ашигласны төлбөрийг усны үйлчилгээний үнэ, тарифт тусгаж эсвэл тусдаа төлбөр, татвар хэлбэрээр тооцон авч болох юм. Тухайлбал, Нидерланд улсад айл өрх, үл хөдлөх хөрөнгийн эзэд, газар эзэмшигчид болон байгалийн нөөц эзэмшигчид усны системийн засвар үйлчилгээний төлбөрийг орон нутгийн усны байгууллагад шууд төлдөг байна. Энэхүү ус хангамжийн системийн засвар үйлчилгээний төлбөрийн орлогыг зөвхөн саарал усны дэд бүтцийн засвар үйлчилгээнд зарцуулахаас гадна усны нөөцийн менежмент, усны нөөц хамгаалах үйл ажиллагаанд мөн зарцуулдаг. Усны нөөц ашигласны төлбөрийг ус хэрэглэгчдэд ногдуулахдаа ашгийн төлөө бус амьжиргааныхаа төлөө ХАА-н үйлдвэрлэл эрхлэгчид, орлого багатай айл өрх болон бусад эмзэг бүлгийг анхааралтай авч үзэх шаардлагатай. Татаас эсвэл хураамжаас чөлөөлөх нь тохиромжтой байж болох юм.
Сав газрын байгууллагуудын санхүүгийн байдлыг бэхжүүлснээр усны менежмент болон төлбөрийн татан төвлөрүүлэлтийг сайжруулах боломжтой. (Шигтгээ 2.3). Одоогийн байдлаар сав газрын байгууллагуудад төлбөрийн орлогын хуваарилалт хангалтгүй байгаа нь усны санаачлагад зарцуулах зардлыг хязгаарлаж байна. Сав газрын байгууллагуудын төсвийг нэмэгдүүлэх нь ус хэрэглэгчдийн төлбөр төлөх хүсэл, эрмэлзлийг мөн нэмэгдүүлж болох юм. Усны нөөц ашигласны төлбөрөөс төсөвт төвлөрүүлэх орлогын 35%-ийг сав газрын байгууллагуудын хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй үйл ажиллагаанд зориулан үе шаттайгаар шилжүүлэх нь эхний алхам болох бөгөөд хуулийн дагуу энэ нь орон нутгийн (аймаг, нийслэл) жилийн төсвөөр дамжуулан хэрэгжих учиртай. Жил бүр тодорхой хувь хэмжээгээр нэмэгдүүлэх замаар үүнийг хэрэгжүүлэх боломжтой. Усны үндэсний зөвлөл (УҮЗ) энэхүү үйл явцын ахиц дэвшлийг хянаж болно. Сав газрын байгууллагуудад илүү өндөр дүнтэй төсвийг шууд хуваарилах нь ус ашиглагчид усны нөөц ашигласны төлбөрөө төлөх хүсэл, эрмэлзлийг нэмэгдүүлэх талтай. Төлбөр нь усны нөөцийн менежментийг дэмжих нэмэлт санхүүгийн эх үүсвэр байж болох ч энэ нь төлбөрийн гол зорилго биш гэдгийг анхаарах нь зүйтэй. Ус хэрэглээг оновчтой болгохын тулд ус хэрэглэгч, ашиглагчдад усны үнэ цэнийг илтгэн харуулж буй хэрэгсэл болж байгаагаар онцлог юм.
Усны газар, сав газрын байгууллага, аймаг, сумдын холбогдох байгууллага төлбөр төвлөрүүлэлт, хяналт шалгалт хийх чиглэлд хамтран, уялдаа холбоотой ажиллах нь илүү үр дүнтэй. Усны гэрээ/хэлэлцээрийг дэд сав газрын түвшинд туршилтын хэлбэрээр хэрэгжүүлбэл төлбөр төлбөрүүлэх чиглэлээр хамтран ажиллах үндэс суурь болж өгнө. Одоогийн байдлаар төлбөр татан төвлөрүүлэх, хяналт шалгалт хийх чиг үүрэгтэй эрх бүхий хэд хэдэн байгууллага бий (Шигтгээ 4.3-ыг харна уу). (2030 Water Resources Group, 2019[7]). УСУГ-ын усны нөөц ашигласны төлбөр төвлөрүүлэхэд гүйцэтгэх чиг үүргийг олгогдсон боломж гэж үзэж болно. Энэхүү өөрчлөлтийн урьдчилсан нөхцөл, шаардлага нь төлбөр хураах үйл явцын талаар УСУГ болон төрийн эрх бүхий байгууллага хоорондох харилцан тохиролцоо, төвлөрүүлсэн хураамжийн ил тод байдал; мөн ус ашигласны төлбөрийг зориулалтынх нь дагуу шилжүүлэх зэрэг хамаарна (үүнд дээр дурдсан зөвлөмжийн дагуу сав газрын байгууллагаас хэрэгжүүлж буй усны менежментийн үйл ажиллагаанд зориулсан 35% мөн хамаарна).
Төлбөр татан төвлөрүүлэх болон төлбөрийн орлогын шилжүүлгийн талаарх зорилтуудыг улсын болон сав газрын УННМ төлөвлөгөөнд тусгаж УҮЗ хянаж болох юм. Бразил улсын Ус, ариун цэврийн үндэсний газар (УАЦҮГ) нь тус газар болон холбооны мужууд хооронд байгуулсан усны гэрээгээр (“Progestão”) дамжуулан үр дүнд суурилсан усны нөөцийн менежментийг бий болгожээ (OECD, 2017[8]; Libanio, 2014[25]). Холбооны мужууд усны нөөцийн менежментийн зорилтоо биелүүлсэн тохиолдолд УАЦҮГ-ын зүгээс тэдэнд санхүүгийн урамшуулал олгодог байна.
Татварын ерөнхий газар болон орон нутгийн татварын албадад байгаль орчны татвар, тэр дундаа усны нөөц ашигласны төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөр ногдуулах талаар техникийн туслалцаа үзүүлэх асуудлыг авч үзэж болно. Боломжит загваруудын нэг бол ЭЗХАХБ-НҮБХХ –ийн Хил хязгааргүй татварын байцаагчид (ХХТБ) хөтөлбөр бөгөөд энэхүү хөтөлбөр нь татварын мэргэжилтнүүдийг захиргаа, удирдлагад оруулах замаар үндэсний татварын байгууллагуудыг дэмждэг. Эдгээр татварын мэргэжилтнүүд өнөөгийн татварын хэрэгжилтийг бэхжүүлэхийн тулд орон нутгийн аудиторуудтай шууд хамтран ажилладаг. Энэхүү хөтөлбөрөөр дамжуулан аудиторууд баримтжуулалт, аудитын арга барил, тэр дундаа байгаль орчны татвартай холбоотой тусгай мэдлэгийг олж авдаг байна.
Усны төлбөрийг нь хяналт-шинжилгээ, хэрэгжилт хангагдсан ус ашиглуулсны зөвшөөрөлтэй нийцүүлэн уялдуулсан тохилдолд хамгийн сайн үр дүнтэй байна. Цахим зөвшөөрлийн шинэ системийн тусламжтайгаар ус ашиглуулах болон хаягдал ус хаях, зайлуулах зөвшөөрлийн хэрэгжилтийг хянах, ус ашигласны төлбөрийн явцыг хянах, татан төвлөрүүлэх үйл явцыг оновчтой болгох боломж бүрдэнэ. Хяналт, шалгалтын эрүүл механизмийг хуулийн үл нийцлийн хориг арга хэмжээ ба торгуультай хослуулснаар системийг бүхэлд нь илүү бат бөх, найдвартай болгон бэхжүүлэх боломжтой. Хэсэг 1.3.3-т ус ашиглуулах зөвшөөрлийн системийг авч үзсэн болно.
Монгол Улсын хэмжээнд 21 Сав газрын захиргаа (СГЗ) байдаг. СГЗ-аад нь ихэвчлэн 10-аас доош ажилтантай. БОУАӨЯ нь СГЗ-ны чадавхыг бэхжүүлэх чиглэлээр дорвитой ахиц дэвшил гаргасан ч СГЗ-д тухайн байршилд хамаарах техникийн, хууль эрх зүй, байгаль орчны өндөр мэдлэг олж авах, хадгалахад бэрхшээлтэй тулгарсаар байна. Мэргэжлийн ур чадвар эзэмших, төлөвлөлт, менежментийн чадавхи, нөөцийг бэхжүүлэхээс гадна газрын доорх болон гадаргын усны менежмент, боловсруулалтын талаар илүү сайн ойлголтыг бий болгох чухал хэрэгцээ, шаардлага байна.
СГЗ-ны албан ёсны санхүүжилтийн эх үүсвэр нь улсын төсөв, ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөр болон татвар, өөрийн орлого болон усны нөөц ашигласны төлбөрийн орлогоос бүрдэх орон нутгийн төсвийн боломжит хэсгээс бүрдэнэ. Мөн усны нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын 35%-ийг байгаль орчныг хамгаалах, байгалийн нөөцийг нөхөн сэргээх арга хэмжээнд зарцуулна гэсэн ч энэхүү зорилт нь бодит байдал дээр биелэлээ олоогүй хэвээр байна (Law of Mongolia on Fees for Natural Resources Use, 2022[10]).
Эх сурвалж: (Домбровски, Лхагвадорж болон Шодерер, 2018).
Ус хуваарилалтын горим (УХГ) нь усны хомсдолын эрсдлийг удирдахад дэмжлэг болдог ба өрсөлдөөнт ус хэрэглээг өөр хооронд нь эвлэрүүлэх зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэдэг байна. УХГ нь нийтийн нэгдмэл нөөцөөс хэн ус ашиглахыг зөвшөөрөх, хэзээ, хэр хэмжээний ус авч болох, хэр хэмжээний ус буцаан өгөх (ямар чанартай) зэрэг ус ашиглахтай холбоотой нөхцөлийг тодорхойлдог.
Энэхүү хэсэгт Монгол Улсын өнөөгийн ус хуваарилалтын практикийг тайлбарлаж, үүнийг улам боловсронгуй болгох зөвлөмжийг оруулсан болно. Хэдийгээр Монгол Улсын хууль эрх зүй, бодлогын орчин болон сав газрын төлөлөлтийн удирдамжид ус хуваарилалтын талаар тодорхой тусгаагүй ч ус хуваарилалтын горимыг цаашид хөгжүүлэхэд баттай суурь болох сайн туршлага байна. Энэхүү сайн туршлагыг зөвшөөрөл олгох тогтолцоог боловсронгуй болгох, усны нөөцийн талаар ойлгон ухамсарлах, ус ашиглалтын хязгаарыг тогтоох, ус хэрэглээний тэргүүлэх чиглэлийг тодорхойлох, хяналт тавих, хэрэгжүүлэх зэргийг багтаан зөв оновчтой ус хуваарилах горимтой цаашид хэрхэн уялдуулах талаар энэ хэсэгт авч үзнэ. Урт хугацаанд усны талаар илүү нарийн мэдээлэл шаарддаг ус ашиглах эрхийг худалдах, худалдан авах үйл явц болон бусад ус ашиглуулах зөвшөөрлийг шинэчлэх асуудлыг авч үзэх боломжтой. Дүн шинжилгээ нь ЭЗХАХБ-аас ус хуваарилалтын горим боловсуулалтыг үнэлэх зорилгоор тодорхойлсон үнэлгээний хүрээ болох Усны хуваарилалтын эрүүл мэндийн хяналтад үндэслэсэн болно (Шигтгээ 2.4) (OECD, 2015[26]; OECD, 2017[27]).
Сэлэнгэ мөрөн, Туул гол, Буянт гол, Хар нуур, (Ховд голын сав газар), Хэрлэн гол, Орхон гол, говийн сав газрууд зэрэг улсын хэмжээнд усны хэрэгцээ хэд хэдэн хэсэгт төвлөрч байгаа тул Монгол орны бүх сав газар, уст давхаргад ус хуваарилалтын нэвтрүүлэх зайлшгүй шаардлагатай гэдгийг онцлон тэмдэглэх нь зүйтэй. Усны дарамттай сав газар, уст давхарга эсвэл усны ачаалалтай хэмээн урьдчилан таамагласан уст давхаргуудад онцгой анхаарал хандуулах шаардлагатай. Энэ нь олон улсын практикт нийцэж байгаа бөгөөд ус хуваарилалтын горимууд нь үндэсний хэмжээнд ихэвчлэн өөр өөр түвшинд байдаг. Заримыг нь үндэсний хэмжээнд (жишээ нь, Коста Рика, Эстони, Люксембург, Словени, Швейцарь), заримыг нь мужийн түвшинд (жишээ нь Канад, Бразил), эсвэл сав газрын хэмжээнд тодорхойлдог (жишээ нь Австрали, Колумб, Испани) (OECD, 2015[26]). Гадаргын болон газрын доорх ус хангамжийн системд (жишээ нь Австри) хуваарилалтын горим өөр өөр байж болно (OECD, 2021[28]). Усны нөөцийн менежментийг хөгжүүлэх эхний үе шатанд харьцангуй энгийн загварыг ашиглаж болно. Усны хомсдол нэмэгдэж, усны хэрэглээний үнэ цэнэ өсөхийн хэрээр илүү боловсронгуй ус хуваарилалтын горимын ашиг тус нэмэгдэнэ (OECD, 2015[26]).
Ус хуваарилалтын горим нь цаашид хэрэгжүүлэхэд тохиромжтой, хэвийн нөхцөлд болон усны хомсдолын үед усыг үр дүнтэй хуваарилах боломжтой эсэхэд дүн шинжилгээ хийж, үүнийг хэрхэн, хаана сайжруулах талаар ойлголт авахын тулд ЭЗХАХБ Усны нөөцийн хуваарилалт болон газрын доорх ус хуваарилалтын эрүүл мэндийн хяналтыг боловсруулсан бөгөөд доорх 14 асуултаас бүрдэнэ.
1. Сав газрын хэмжээнд үр ашигтай усны хуваарилалтын менежментийн хариуцлагын механизм байна уу?
2. Усны бүх нөөцөд (гадаргын болон газрын доорх ус, ус хангамжийн өөр эх үүсвэр) хууль эрх зүйн тодорхой статустай байна уу?
3. Усны нөөцийн хүртээмж (гадаргын болон газрын доорх ус, ус хангамжийн өөр эх үүсвэр) болон усны болзошгүй хомсдлын талаар сайн ойлгосон уу?
4. Өнөөгийн нөхцөл байдал, тогтвортой хэрэглээг тусгасан ус ашиглалтын хязгаар ("дээд хэмжээ") байна уу?
5. Шаардлагатай ус хэрэглээг хангах усны хомсдлын эрсдэлийг үр ашигтай, шударга удирдах үр дүнтэй арга зам байна уу?
6. Онцгой нөхцөл байдал (ган гачиг, ноцтой ус бохирдол гэх мэт)-ыг шийдвэрлэх хангалттай зохицуулалт байна уу?
7. Шинээр оролцогчидтой харилцах, одоогийн байгаа эрхийг нэмэгдүүлэх эсвэл өөрчлөх үйл явц байдаг уу?
8. Тодорхой, хууль эрх зүйн хувьд найдвартай хяналт-шинжилгээ хийж, хэрэгжилтийг хангах хориг арга хэмжээ бүхий үр дүнтэй механизм байна уу?
9. Ус хуваарилалтын горимыг үр дүнтэй хэрэгжүүлэх ус хадгалах, цэвэрлэх, дамжуулах усны дэд бүтэц байна уу?
10. Усны нөөцийн хуваарилалтад нөлөөлж буй салбар хоорондын бодлогын уялдаа холбоо байна уу?
11. Ус ашиглах эрхийн тухай хуулийг ойлгомжтой тайлбарласан тодорхойлолт байна уу?
12. Бусад ус ашиглагчид болон хүрээлэн буй орчны нөөцийн хүртээмжид ус ашиглалтын нөлөөллийг тусгасан бүх ус ашиглагчид тохирсон усны нөөц ашигласны төлбөр байна уу?
13. Эргэх урсгал болон хаягдал ус хаях, зайлуулахтай холбоотой үүргийг зохих ёсоор тодорхойлж, мөрдүүлж байна уу?
14. Ус хуваарилалтын үр ашгийг дээшлүүлэх зорилгоор ус ашиглагчдад ус дахин хуваарилахыг систем зөвшөөрдөг үү?
Эх сурвалж: (OECD, 2015[26]; OECD, 2017[27]).
2.3.1. Ус ашиглуулах зөвшөөрлийг бэхжүүлэх нь ус хуваарилалтыг дэмжинэ
Ус ашиглуулах зөвшөөрөл олгох нь ус хуваарилахад зайлшгүй шаардлагатай. Мөн усны төлбөр, хураамжийг татан төвлөрүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх боломжтой юм (Хэсэг 2.2-ыг харах). Монгол Улсын өнөөгийн ус ашиглуулсны зөвшөөрөл олгох тогтолцоо нь ус хуваарилах горимыг цаашид хөгжүүлэхэд сайн үндэс суурь болж байна.
Усны нөөц нь төрийн өмч бөгөөд зөвхөн холбогдох төрийн эрх бүхий байгууллагаас зөвшөөрөл авсан тохиолдолд ашиглах боломжтой (Constitution of Mongolia, 1992[29]; Law of Mongolia on Environmental Protection, 1995[30]). Монгол Улсын усны зөвшөөрлийн систем нь хэрэглээний болон хэрэглээний бус ус ашиглалтын эзлэхүүний хязгаарт суурилдаг. Ус ашиглагчид ус ашиглуулах “дүгнэлт” гаргуулах, өөрөөр хэлбэл эрх бүхий байгууллага болон ус ашиглагч хоёрын хооронд байгуулсан албан ёсны гэрээний үндсэн дээр ус ашиглуулах зөвшөөрөл авах хүсэлт гаргах ёстой (Water Law, 2012[31]; UNECE, 2018[32]). Энэ дүгнэлт нь ус хуваарилалтын горимд нийтлэг байдаг усны ашиглаж болох үнэмлэхүй хэмжээнд үндэслэсэн байдаг. (OECD, 2015[26]).
Ус ашиглалтын хэмжээнээс хамааран аль эрх бүхий байгууллага зөвшөөрөл олгох асуудлыг хариуцахыг тодорхойлдог. Усны газар нь хоногт 100 шоометрээс дээш ус ашиглуулах дүгнэлт, СГЗ хоногт 50-100 шоометр ус ашиглуулах дүгнэлт болон Аймаг, нийслэлийн байгаль орчны алба хоногт 50 шоометрээс доош хэмжээний ус ашиглуулах дүгнэлтийг тус тус олгодог. Ус ашиглуулах зөвшөөрөл/дүгнэлтэд хоногт ашиглах усны хэмжээг тусгасан байх ёстой (Water Law, 2012[31]). Зөвшөөрөл/дүгнэлтийг 10 жил хүртэл хугацаагаар олгодог бөгөөд гэрээний нөхцөлийг хангасан тохиолдолд 5 жил хүртэл сунгах боломжтой. Түүнчлэн, эрчим хүч, ус шилжүүлэх, бороо, цасны ус цуглуулах, суваг, шуудуу ухах зэрэгт хэрэглэгдэх ус ашиглалтад зөвшөөрөл авах шаардлагатай (Water Law, 2012[31]). Мөн дотоодын ус хангамжийн НААҮБ ус ашиглуулах зөвшөөрөл/дүгнэлт гаргуулах шаардлагатай.
Эх сурвалж: Усны тухай хууль, Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулийн чиг үүрэг, хариуцлагын талаарх зүйл, заалтуудаас гаргасан зохиогчийн тайлбарт суурилсан болно.
Сав газрын усны нөөцийн менежментийн төлөвлөлтийн гарын авлага нь урт хугацаанд усыг хэтрүүлэн хуваарилахаас зайлсхийхийн тулд зөвшөөрөл олгох, бүртгэх ажлыг усны баланстай хэрхэн уялдуулах, богино хугацаанд янз бүрийн ус ашиглалтад усыг хэрхэн хуваарилах зэрэг ус хуваарилалтын горимын талаар нарийвчилсан зааварчилгааг тусгасан байдаг (Тухайлбал, улирлын чанартай байх). Одоогийн байдлаар уг гарын авлагад УННМ-ийн төлөвлөлтийн эхлэлийн шатанд зөвхөн усны эрэлт, ус хангамжийн балансыг 10 жил тутамд хэрхэн тооцдог талаар тусгасан байна. Гэсэн хэдий ч энэхүү үйл явц нь урсац, усны түвшин, ус ашиглалт болон ус ашиглагчидтай ямар ч үед бат бөх харилцаатай байхыг шаарддаг байна. Сав газрын төлөвлөлтийн гарын авлага нь 1) 10 жилээс бага хугацаанд ашиглах боломжит усны нөөц (гадаргын болон газрын доорх ус)-ийн үнэлгээ. Тухайлбал, улирлын чанартай, 2) шинэчлэгдсэн усны тоо хэмжээ болон ус ашиглалтын хэмжээний талаарх мэдээлэл бүхий ашиглах боломжит усны нөөцийн мэдээллийн сан хөтлөх, 3) зөвшөөрөл олгох шийдвэр гаргах арга зэрэгт удирдамж, зааварчилгаагаар хангах боломжтой. Үүнд дэд сав газар болон уст давхаргын усны зөвшөөрөл тус бүрийн нарийвчилсан бүртгэл, тайлан багтах бөгөөд энэ нь зөвшөөрөгдсөн ус ашиглалтын хэмжээ, зөвшөөрлийн хүчинтэй байх хугацаа, эргэх урсгалын үүргийг тусгасан байдаг. Энэ нь мөн аймаг, сумдаас олгодог зөвшөөрөлд ч хамаааралтай. Усны үнэлгээ ба төлөвлөлтийн систем (“УНТС”) зэрэг хуваарилалтын загвар нь төлөвлөлтийн шийдвэрийг дэмжиж чадах бөгөөд зөвшөөрлийн нөхцлийг хангаж байгаа эсэхийг хянах, хэрэгжүүлэх механизм нь маш чухал бөгөөд үүнийг 1.3.31.3.3-т авч үзнэ.
Ус ашиглуулах зөвшөөрлийн тусламжтайгаар Монголын усны салбарт хөрөнгө оруулалт татах боломжтой. Учир нь хөрөнгө оруулагчид зарим тохиолдолд зээл, хөрөнгө олж авах, бизнес эхлүүлэх, бизнестээ үнэ цэнэ нэмэх зорилгоор зөвшөөрөл гаргуулан авахыг шаарддаг байна (OECD, 2015[26]) (энэ талаарх дэлгэрэнгүйг IV Бүлгээс харна уу.) Бразилийн Сан Франсиско болон Сан Маркос сав газарт байрлах банкууд зээл олгохын тулд хэрэглэгчдээс ус ашиглуулах зөвшөөрөл хүсдэг байна. Перугийн Парон голын дэд сав газарт усны лиценз нь улсын болон хувийн хөрөнгө оруулалттай төслүүдийг хэрэгжүүлэх баталгаа болдог байна (OECD, 2015[26]). Хөрөнгө оруулалт татахын тулд усны тогтвортой ашиглалтад, ялангуяа гадаргын усыг тогтвортой хөгжил, ус хадгалах байгууламжид урт хугацааны хөрөнгө оруулалт хийж, урт хугацааны зөвшөөрөл олгох асуудлыг авч үзэж болох юм (IV Бүлгийг харах). Энэ туршлага нь Монголын орны уул уурхайн салбарт аль хэдийнэ хэрэгжиж байгаа бөгөөд ус ашиглуулах зөвшөөрлийг уул уурхай ашиглалтын зөвшөөрлийн хугацаанд олгодог бөгөөд усны нөөцийн зохистой ашиглалтыг дэмжих хөрөнгө оруулалтын хувьд зөвшөөрлийг сунгаж боломтой (Хүснэгт 2.3 Ус ашиглах эрх олгох хугацаа: сонгосон жишээнүүд
Ус ашиглуулах зөвшөөрөл хязгаарлагдмал хугацаатай байх нь уг зөвшөөрлийн нөхцөлийг дахин хянах, хугацааг сунгахаас татгалзахад хүргэдэг. Ус ашиглагчдын зүгээс авч үзвэл, энэ нь тодорхойгүй байдал үүсгэж болзошгүй. Ус ашиглах эрхийн хязгаарлагдмал байдал нь ус зарцуулалт ихтэй үйл ажиллагаанд оруулах урт хугацааны хөрөнгө оруулалт, инновацийн урамшууллыг бууруулдаг (OECD, 2015[26]). Гадаргын усны бүтээн байгуулалтын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэхийн тулд гадаргын усны тогтвортой төслүүдэд урт хугацаанд ус ашиглуулах зөвшөөрлийг олгох асуудлыг нэн тэргүүнд авч үзэж болно. Усны зөвшөөрлийн хугацааг салбар тус бүрээр нь өөр өөр хугацаагаар тогтоож болох юм. Хүснэгт 4.5-д зөвшөөрлийг бусад улс оронд 6 сараас эхлэн хугацаагүйгээр олгож байгааг харуулсан жишээг үзүүлэв.
Ус ашиглах зөвшөөрөл олгох, хяналт тавих чиг үүргийг илүү тодорхой болгох замаар сайжруулалт хийх боломжтой. Монгол болон бусад ихэнх улс оронд усны хуваарилалтын чиг үүргийг засгийн газрын янз бүрийн түвшинд хэд хэдэн байгууллагууд гүйцэтгэдэг байна (үндэсний, улсын/мужийн, улсын/бүсийн, сав газрын болон орон нутгийн) (OECD, 2015[26]). Түүнчлэн, үндэсний байгууллага болон сав газрын байгууллага хоорондын хамтын ажиллагаа, уялдаа холбоог бэхжүүлэх боломжтой (ADB, 2020[33]) (OECD, 2015[26]). Усны үндэсний зөвлөлөөр дамжуулан засгийн газрын түвшинд салбар дундын зохицуулалтыг сайжруулж болох юм. Ус ашиглагч салбарууд хөгжлийн стратеги, төлөвлөгөөгөө сав газрын УННМ-ийн төлөвлөгөө, урьдчилан таамагласан усны нөөц, ус хуваарилалт (үүнд байгаль орчны урсцыг хамруулна), хамгаалалтын бүстэй уялдуулж болно. Энэ нь устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд онцгой ач холбогдолтой юм (Шигтгээ 4.6).
Орон нутгийн засаг захиргааны хамтын ажиллагааг сайжруулах, чиг үүргийг тодорхойлох хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан ажиллах боломжийг бүрдүүлэх нь усны дарамттай байгаа дэд сав газар эсвэл уст давхаргуудад ашиг тусаа өгөх талтай. Нэгэн сонирхолтой жишээг дурдахад, Этиоп улсын хамгийн том, хамгийн их ашиглагддаг сав газрын нэг бол Авашийн сав газар бөгөөд төрийн байгууллагууд усны мэдээлэл, ус хуваарилалтыг сайжруулах зорилгоор Усны хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан (Шигтгээ 2.6). Монголын Улсын нөхцөлд, тухайлбал, усны зөвшөөрөл болон усны мэдээллийн менежментийн хэрэгжилтийн үүрэг, хариуцлага зэрэг асуудлыг гэрээгээр авч үзэж болох юм.
Усны менежментийн чиг үүрэг маш хуваагдмал, тархай бутархай байдаг тул Усны үндэсний зөвлөлөөр дамжуулан зохицуулалтын механизмыг бэхжүүлбэл бодлогын ерөнхий хэрэгжилтэд үр ашигтай байх болно. Усны үндэсний зөвлөлийн зохицуулалтын механизмыг бэхжүүлэх нь УННМ-д үр өгөөжөө өгч, улсын УННМ-ийн төлөвлөгөөг цаг тухайд нь батлах арга замыг нээж өгнө. Түүнчлэн, Усны үндэсний зөвлөлөөс усны эрэлтийн менежмент, ус хуваарилах үйл явцын талаар нэмэлт заавар өгөх боломжтой. Зөвлөл нь усны хамтын ажиллагааны гэрээ, усны гэрээнээс үзүүлэх аливаа нөлөөлөлд хяналт тавих зэрэг дэд сав газрын түвшин дэх хамтын ажиллагааны шинэ (туршилт) арга барилыг харгалзан үзэж болох юм. Энэ үйл явцад олон байгууллага оролцож байгаа шиг Усны үндэсний зөвлөл нь төлбөр татан төвлөрүүлэх, орлогын хуваарилалтын явцыг хянах чиг үүрэг гүйцэтгэх боломжтой.
2021 онд Этиоп Улсын Аваш голын сав газар дахь засгийн газрын холбогдох байгууллагууд уг сав газрын дэд хэсэг болон Аваш-Аваш сав газартай Усны хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулснаар томоохон амжилтад хүрчээ. Аваш голын сав газар нь Этиоп улсын хамгийн том, хамгийн их ашиглагддаг сав газруудын нэг юм. УННМ-ийн төлөвлөгөө хэрэгжүүлэхдээ эрх бүхий байгууллагууд нэгдмэл байдлаар хэрэгжүүлээгүй. Усны менежментийн үүрэг хариуцлагыг Аваш голын сав газрын Хөгжлийн газар, 5 бүс нутгийн 5 усны байгууллага болон 2 хотын захиргаа хамтран хариуцдаг байна.
Аваш-Аваш дэд сав газрыг Усны хамтын ажиллагааны гэрээг туршилтаар хэрэгжүүлэхээр сонгосон бөгөөд цаашид бусад дэд сав газар болон бусад түнштэй хамтран өргөжүүлэх боломжтой. Үүнд хоёр бүс нутгийн усны байгууллага болон Сав газрын Хөгжлийн газар хамтран ажилласан байна.
Уг гэрээний гол зорилго нь усны бохирдол, хомсдол, үер, устай холбоотой зөрчил, маргааныг шийдвэрлэхэд чиглэсэн. Авашийн сав газрын усны нөөцийн менежментэд бүс нутгийн усны байгууллага болон сав газрын хөгжлийн газар хоорондын харилцаа холбоо үр ашиггүй, голын дээд болон доод хэсгийн усны байгууллага хоорондын ойлголцол дутмаг, мэдээллийн урсгал хязгаарлагдмал, үйл ажиллагаа давхардсан, орон нутгийн усны форум санал зөрөлдөөнтэй үргэлжилдэг зэрэг асуудал тулгарсан байна.
Усны хамтын ажиллагааны гэрээ нь асуудлыг хамтран тодорхойлох, оролцогч талуудын зураглалыг гаргах болон байгууллага тус бүрт гол албан тушаалтныг томилох үйл явцыг тодорхой болгож өгчээ.
Байгууллага хоорондын харилцааг бэхжүүлэх, баг бүрдүүлэх, мөн улс төрийн хүсэл зорилгыг баталгах нь энэхүү үйл явцын чухал алхмууд байв.
Эх сурвалж: Голландын Усны газрын төслийн менежер ба Авашийн сав газрын Хөгжлийн газрын дарга асан Гетачев Гизев, Авашийн сав газрын Усны хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолын тухай видео (YouTube).
Сэргээгдэх эрчим хүчээр тэжээгддэг усны электролизээр үйлдвэрлэсэн сэргээгдэх устөрөгчийн эрчим хүч нь ган, цемент, химийн бодис зэрэг хүнд үйлдвэрийн ялгарлыг бууруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэх төлөвтэй байна.
Өрсөлдөхүйц өртгөөр дотоодын сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх боломж нь салбарын усны хэрэгцээг хангахаас гадна Монгол Улсыг өрсөлдөх чадвартай сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэгч болгоно. Монгол Улсын Засгийн газар устөрөгчийн үндэсний стратеги боловсруулж байгаа бөгөөд Азийн тогтвортой дэд бүтцийн хөтөлбөрийн хүрээнд ЭЗХАХБ-ын зүгээс Монгол Улсын хэмжээнд сэргээгдэх устөрөгчийг хөгжүүлэх бодлогын хамрах хүрээг үнэлсэн болно.
Монгол Улсын хувьд сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх боломж Өмнийн говь дахь Дундговь, Өмнөговь болон Дорноговь аймагт хамгийн өндөр байгаа юм. Сэргээгдэх боломжгүй газрын доорх усны эх үүсвэрт түшиглэн үйлдвэрлэл явуулснаас улбаалан уул уурхайн салбарын усны эрэлт хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж байгаа нь энэ бүс нутагт усны ачаалал аль хэдийнэ тулгараад байна. Энэ бүс нутагт устөрөгчийн цөөн тооны төсөлхэрэгжиж буй.
ЭЗХАХБ-ын тооцоолсноор Өмнийн говийн бүсэд 1 кг сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэхэд 41.45 литр газрын доорх ус авч ашиглах шаардлагатай гэжээ. Энэхүү тооцоонд үндэслэн 1.5 KТ (килотонн) үйлдвэрлэлийн хүчин чадалтай орон нутгийн сэргээгдэх устөрөгчийн төслийг хэрэгжүүлснээр 62,000 м3 усны шаардлагатай болно. Сэргээгдэх устөрөгчийн жилийн үйлдвэрлэлийг 1 м/тонн хүртэл нэмэгдүүлэхэд (Чили улсын 2030 онд нь өрсөлдөх чадвартай экспортлогч орон болох зорилт тавьсан) 41,455,000 м3 ус шаардагдах бөгөөд энэ нь 2030 оны түвшинд уул уурхайн салбарын таамаглаж буй усны хэрэгцээтэй тэнцэх юм. Тиймээс 2030 оны түвшинд 1 м/тонн хүчин чадал бүхий сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрийг байгуулахад үйлдвэрлэлийн усны нийт хэрэгцээ одоогийн таамаглалтай харьцуулахад хоёр дахин нэмэгдэх болно.
Дүгнэхэд, туршилтын төслүүдийг хэрэгжүүлэх эхний үе шатанд усны хэрэгцээг хангах нь хэдийнээ бэрхшээлтэй харагдаж байна. Бусад хэрэглээтэй харьцуулахад шаардлагатай усны хэмжээг багахан гэж үзэж болох ч сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлд шаардагдах усыг усны ачаалалтай байгаа уст давхаргаас авч ашиглах магадлалтай байна.
Сэргээгдэх устөрөгчийн усны хэрэгцээг урьдчилан таамаглаж, тогтвортой удирдахын тулд ЭЗХАХБ-ын судалгаанаас дараах зөвлөмжийг хүргүүлж байна:
Сэргээгдэх устөрөгчийн үндэсний стратегийн гол тулгуур болох усны тогтвортой байдлыг нэгтгэх. Үүнд ирээдүйн сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн зорилтын талаарх аливаа зөвлөгөөнд үйлдвэрлэлийн цар хүрээг нэмэгдүүлэхэд усны салбарт үзүүлэх нөлөөг авч үзэх, сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл дэх ус ашиглалт, стандартын талаарх мэдээллийг хянах, боловсруулах, усны менежментийн мэдлэгийг уул уурхайн салбараас сэргээгдэх устөрөгчийн салбарт шилжүүлэхийг дэмжих, төслийн үнэлгээнд усны үр ашгийг нэгтгэх, инновацийг дэмжих зэрэг багтана.
Усны тогтвортой хүртээмж, ашиглалтыг дэмжсэн үйлдвэрлэлийн ус ашиглалтын бодлогыг үндэсний усны менежментийн тогтолцоонд тусгах. Үүнд үндэсний хэмжээнд салбар хоорондын уялдаа холбоог сайжруулах, сав газрын байгууллагуудад онцгой анхаарал хандуулж, байгууллагын чадавхийг бэхжүүлэх, Байгаль орчны стратегийн үнэлгээ болон Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын стратегийн үнэлгээ хийхэд талуудын оролцоог хангасан хэлэлцүүлэг явуулах, усны мэдээллийн системийг сайжруулах, ус хуваарилалтын горим дахь усны үнэ, тарифын өөрчлөлтийг авч үзэх, усны үр ашигтай байдлыг урамшуулах болон усны бохирдлыг бууруулах зэрэг арга хэмжээ багтана.
Ус, сэргээгдэх устөрөгчийн дэд бүтцийг хамтран байгуулах боломжийг судалж, төлөвлөх. Монгол Улс хаягдал ус цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах боломжийг судлах боломжтой. Австрали, Испани зэрэг ЭЗХАХБ-ын гишүүн орны жишээн дээр ус, устөрөгч болон аж үйлдвэрийн (жишээлбэл, уул уурхай) дэд бүтцийг хамтад нь байгуулах "хаб төв"-ийн загварыг дагаж мөрдөх боломжтой. Энэ загвар нь кластер эдийн засгийг хэрэгжүүлэх, зардал хуваах үр өгөөж болон орон нутгийн түвшинд дугуй эдийн засгийн арга барилыг дэмжих боломжийг олгодог.
Эх сурвалж: (OECD, 2025[34]).
2.3.2. Боломжит усны нөөцийн талаар ойлгох, ус ашиглалтын хязгаар тогтоох
Усны нөөцийн талаар ойлгох
Усны нөөц буюу “усны нөөцийн сан”-г сав газар, дэд сав газар, уст давхаргын хэмжээнд ойлгох нь хэр хэмжээний усыг тогтвортой хуваарилж, ашиглаж болохыг тодорхойлоход тусалдаг. Монгол Улсын Усны тухай хуульд Усны газар улсын усны нөөц, усны хэрэглээний талаарх тайланг жил бүр гаргадаг байхаар заасан байдаг (Water Law, 2012[31]; National Statistics Office of Mongolia, 2023[35]). 2022 оны Усны данс нь үндэсний хэмжээнд Усны газрын усны хүртээмж, ашиглалтын талаарх салбаруудын өгөгдөлд үндэслэсэн усны нөөцийн жилийн мэдээлэл, салбарын нийт усны хэрэглээ, нийт усан хангамжийг салбараар болон ус ашиглалтын үр ашгийн талаарх мэдээллээр хангадаг (National Statistics Office of Mongolia, 2023[36]). Үүний сацуу сав газрын байгууллага, нутгийн захиргааны байгууллагууд хуулийн дагуу жил бүр сав газрын усны нэгдсэн тооллого явуулах үүрэг хүлээдэг байна (Water Law, 2012[31]). Сав газрын төлөвлөгөөнд дэд сав газрын түвшний ус ашиглалтын балансыг тусгасан болно. (Ministerial Order No 42, 2020[37]).
Өнөөгийн байдлаар усны нөөцийн талаарх мэдээлэл нь ус хуваарилах шийдвэр гаргахад хангалтгүй байна. Усны нийт нөөцийн жилийн тайланг Усны газраас 2021 оноос хойш шинэчилээгүй байна. Монгол Улсын усны нийт нөөц 564.8 сая м3 хэмээн БОУАӨЯ-наас байгаль орчны суурь тайлангаас иш татан мэдээлсэн бөгөөд энэ тоо 2020 оноос хойш шинэчлэгдээгүй байна. Сав газрын байгууллагуудын явуулж буй гадаргын усны хяналт-шинжилгээгээр уст цэгүүдийг тоолж, хуурай эсвэл сэргээгдсэн, урсацтай байгаа эсэхийг тодорхойлдог. Гэсэн хэдий ч урсгал, урсцын бодит хэмжээг бүртгээгүй байна. Одоогоор экологийн урсцын хэрэгцээг тооцож хассаны дараах ус хэрэглээ, ашиглалтыг хангах усны нийт хэмжээ, хүртээмжийг тооцоолох тогтсон аргачлал байхгүй. Ялангуяа уур амьсгалын өөрчлөлтийн хувилбарын хүрээнд, мөн газрын доорх усны хамаарлыг бууруулж, гадаргын ус ашиглалт руу шилжих улсын зорилтын хүрээнд усны нөөцийн хүртээмж хангалттай эсэх нь тодорхойгүй байгаа өнөөгийн нөхцөлд энэхүү аргачлалыг тодорхойлох нь чухал юм (World Bank, 2024[5]).
Газрын доорх усны мэдээлэл хангалтгүй байгаа нь нийт нөөцийг тооцоолоход нөлөөлж болзошгүй (2030 Water Resources Group, 2014[3]). Газар доорх усны мониторингийн цэг хангалтгүй, ялангуяа Улаанбаатар хотын бүсэд зөвшөөрөлгүй худгууд олон байна (UNECE, 2018[32]). Мөн 2023 оны байдлаар газрын доорх усны ордын мэдээлэл бүхий гидрогеологийн дунд хэмжээний зураглал хийхээр төлөвлөсөн бөгөөд нийт талбайн 14%-д нь зураглал хийж дууссан. Энэ нь Монгол орны газрын доорх усны нөөцийг тодорхойлохын тулд гидрогеологийн судалгааг нэмэгдүүлэх хэрэгцээ байгааг харуулж байна. Өртөг, газрын доорх усны үйл ажиллагааны нарийн төвөгтэй байдал, нөөцийн үл үзэгдэх байдал зэргээс улбаалан газрын доорх усны мэдээллийн сан, хяналт-шинжилгээний системийг бий болгох нь дэлхийн олон оронд тулгамдсан асуудал гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй (Unesco, UN-Water and Programme, 2022[38]).
Засгийн газар болон иргэний нийгмийн байгууллага хамтран газрын доорх усны менежментийн гэрээний дагуу тодорхой уст давхаргын зураглал гаргаж, удирдаж болох эсэхийг судлах нь зүйтэй болов уу. Франц улсад газрын доорх усны менежментийн гэрээгээр хэд хэдэн уст давхаргын менежментийг явуулдаг байна (Шигтгээ 4.7). Гэрээ нь эхлээд газрын доорх усны нөөцөд хяналт-шинжилгээ хийх, нөөцийн талаарх нэгдсэн ойлголтыг бий болгоход чиглэж болох юм. Дараагийн үе шатанд гэрээ нь нөхөн сэргээх хүчин чармайлт, нөөцийн хамтын удирлагад чиглэж болно.
Франц улсад газрын доорх усны менежментийг зохицуулах, усны чанарыг хамгаалахад газрын доорх усны хамаарал бүхий оролцогч талуудын хооронд байгуулсан "газрын доорх усны менежментийн гэрээ" (contrats de nappe)-г ашигладаг байна. Оролцогч талуудад ХАА-н үйлдвэрлэл эрхлэгчид, хотын захиргаа, ундны усны компаниуд, үйлдвэрүүд, байгаль орчны ТББ-ууд багтана. Уг гэрээгээр дамжуулан оролцогч талууд газрын доорх усны менежментийг хамтран төлөвлөж, хөрөнгө оруулалт хийдэг байна. Үйл ажиллагаа нь ихэвчлэн газар ашиглалтад чиглэдэг бөгөөд газрын доорх усны менежментийг голдуу олон нийтийн холбоод удирддаг.
Шампагни уст давхарга нь Парисын бүс нутгийн гол усны нөөцийн нэг юм. Уг усны нөөцийг усны компаниуд, ХАА, аж үйлдвэрийн салбар, судалгааны байгууллага, засгийн газар, байгаль орчны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагуудын 30 орчим гишүүнээс бүрдсэн AQUI'Brie холбоо газрын доорх усны менежментийн гэрээгээр удирддаг.
Тухайлбал, Ла Крау бүс нутгийн газрын доорх усны менежментийн гэрээнд газрын доорх усны судалгаа, загварчлал, ХАА-н ус хэрэглэгчдэд зориулсан тоолуур суурилуулах, ус хангамжийн шугам сүлжээний засвар үйлчилгээ, хямралын үеийн менежментийн хамтарсан төлөвлөгөө боловсруулах зэрэг усны тогтвортой хуваарилалт, газрын доорх усны түвшинг хадгалан хамгаалахад чиглэсэн маш тодорхой арга хэмжээг тусгажээ. Салангид тусдаа холбоо нь AQUI'Brie Холбооны нэрийн өмнөөс өдөр тутмын удирдлагын ажлыг хариуцдаг.
Урт болон богино хугацаанд ашиглах усны хязгаар тогтоох
Ус хуваарилалтын горим нь гол төлөв хоёр төрлийн ус ашиглалтын хязгаараас бүрдэнэ (OECD, 2015[26]):
Урт хугацаанд ашиглах усны дээд хязгаар нь ямар ч үед татан авч болох усны дээд хэмжээг тодорхойлдог. Үүнийг бүрэн хуваарилсны дараа өөр хэн нэгний зөвшөөрөл дэх хэмжээг энэ хэмжээтэй тэнцэх хэмжээгээр бууруулаагүй бол шинээр зөвшөөрөл олгох ёсгүй. Урт хугацаанд ашиглах усны хязгаарыг устай холбоотой стратегийн хөрөнгө оруулалтыг чиглүүлэхэд ашиглаж болно.
Тодорхой нөхцөл, цаг хугацаанд, жишээлбэл, улирлын дотор татан авч болох усны хэмжээг богино хугацааны хязгаараар тогтоодог. Богино хугацаанд ашиглах усны хэмжээг тодорхойлохдоо ус хэрэглэгчид (усжуулагчдыг оруулаад) дасан зохицоход шаардагдах хугацааг харгалзан үзэх ёстой. Тухайлбал, тариалалтын шийдвэрт нөлөөлөх бол тариалалт эхлэхээс өмнө богино хугацаанд ашиглах усны хэмжээг тогтоож, мэдэгдэх шаардлагатай.
Монгол Улс улирлын хэлбэлзлээс ихээхэн хамааралтай ч богино хугацаанд ашиглах усны хэмжээ, улирлын ус хуваарилалтын стратеги тогтоох туршлага багатай орон юм (тэргүүлэх чиглэлийн ус хэрэглээ болон богино хугацаанд ашиглах усны хэмжээний талаар 1.3.3 хэсгээс дэлгэрэнгүй үзнэ үү). БОУАӨЯ нь ус судлал, экологи, эдийн засгийн судалгаанд үндэслэн сав газар тус бүрээр урт хугацаанд ашиглах усны дээд хэмжээг тогтоох үүрэгтэй. Ашиглах усны нийт хэмжээнээс ашиглах буюу хэрэглэх боломжгүй тодорхой хэмжээний усыг нөөцөлдөг урт хугацаанд ашиглах усны хэмжээ (“дээд хэмжээ”) нь доод урсгалын үүрэг хариуцлагыг багтаасан экологийн урсцаар тодорхойлдог. Ус хэрэглээ, ашиглалтын зориулалт газрын доорх болон гадаргын усны эх үүсвэрээс авч ашиглах усны хэмжээг сав газрын түвшинд тооцоолж гаргадаг байна (Government of Mongolia, 2012[39]). Урт хугацааны ус ашиглалтын дээд хэмжээ, хязгаарын талаар өмнө нь хийгдсэн голлох судалгаанд услаг багатай жилүүдийн нийт усны нөөц болон экологийн урсцыг хасч тооцох шаардлагыг авч үзжээ (Government of Mongolia, 2012[39]; 2030 Water Resources Group, 2016[40]). Газрын доорх ус ашиглалтын дээд хэмжээг гидрогеологийн судалгаанд суурилсан албан ёсны аргачлалаар тооцоолдож ажээ (Government of Mongolia, 2015[41]). Гэсэн хэдий ч улсын хэмжээнд гидрогеологийн цогц судалгаа ховорхон хийгдсэн бөгөөд 2022 оны байдлаар гол төлөв Өмнийн говь, нийслэл Улаанбаатарт хот зэрэг нийт нутаг дэвсгэрийн 16.6% нь л судалгаанд хамрагдсан байна (Boldbaatar, 2023[42]).
Тухайн сав газар дахь усны боломжит нөөц, тогтвортой ус ашиглалтыг тусгасан ус ашиглалтад бодитой хязгаарлалт тавихгүйгээр ирээдүйн усны аюулгүй байдлыг хангах цөөн хэдэн үр дүнтэй арга хэмжээг хэрэгжүүлэх боломжтой. ЭЗХАХБ-ын ус хуваарилалтын гарын авлагад сав газрын ус ашиглалтын нийт хэмжээг (“дээд хэмжээ”) тодорхойлох дараах параметрүүдийг тодорхойлсон байдаг.
Урсгалын доод хэсгийн хүлээх үүрэг: хил дамнасан голуудын хамгийн бага урсацыг тодорхойлж болно (гадаргын усны хувьд).
Байгаль орчны хэрэгцээ: байгаль, экологийн урсац нь экологийн зорилтуудыг хангах, урсгалын доод хэсгийн ус хэрэглэгчдийг хамгаалахад шаардлагатай.
Хэрэглээний бус ус ашиглалтын хэрэгцээ шаардлага: усанд сэлэх, завиар явах, усан дээр гулгах, загасчилах, загас, ан амьтдын амьдрах орчныг хамгаалах, усны эрчим хүч үйлдвэрлэл гэх мэт.
Техникийн хязгаарлалт: эдийн засгийн хувьд хэрэгжих боломжтой ус хэрэглээг хязгаарлаж болно. Өөрөөр хэлбэл усыг боломжийн үнээр ашиглах боломжийг хязгаарласан техникийн саад бэрхшээл байж болох юм.
Бусад шаардлага: дотоодын шаардлага, үүрэг хариуцлага, уугуул иргэдийн эрх.
Температур хамарсан чанарын шаардлага.
Монгол орны өнөөгийн экологийн урсцад тавигдах шаардлага болон газрын доорх усны хамгаалалтын бүс нь усны нөөцийг хамгаалах сайн үндэс суурь болж, мөрдлөг болгосон тохиолдолд урт хугацаанд ашиглах усны хязгаар болдог. Монгол орны гадаргын усны хувьд экологийн урсцад тавигдах шаардлага маш хатуу байдаг бөгөөд олон жилийн дундаж урсац 90-95%-ийн хооронд хэлбэлздэг (ADB, 2020[33]). Эдгээр шаардлага нь олон жилийн дундаж урсацын 5-10%-ийн ус ашиглалтын дээд хязгаарт болдог. Гэсэн хэдий ч зарим сав газрын ус ашиглалт 10%-ийн босгыг аль хэдийнэ давсан байна (ADB, 2020[33]). Газрын доорх усны нөөцийн 40-60%-д газрын доорх усыг ашиглахыг зөвшөөрдөг байна (2030 Water Resources Group, 2014[3]). Газрын доорх болон гадаргын ус нь ус судлалын хувьд өөр хоорондоо уялдаа холбоотой байдаг бөгөөд өөр нөөцийг ашиглан тухайн усны нөөцийг зориулалтын бусаар хэтрүүлэн ашиглахаас зайлсхийхийн тулд ус ашиглалтын хязгаар тогтоохдоо энэхүү уялдаа холбоог харгалзан үзэх нь зүйтэй. Монгол Улсад газрын доорх болон гадаргын усны харилцан хамаарлыг усны сан бүхий газрын эргээс 50-аас доошгүй зайд, мөн 200 хүртэлх метрийн зайд онцгой болон энгийн хамгаалалтын бүс тогтоон зохицуулдаг (2030 Water Resources Group, 2014[3]; Water Law, 2012[43]). Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүсэд ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглож, тодорхой хил хязгаарыг Засгийн газар тогтооно (Law to prohibit mineral exploration and mining operations at headwaters of rivers, 2009[44]). Гэсэн хэдий ч усны хамгаалалтын бүсүүдэд голдуу анхаарал хандуулдаггүй тул хамгаалалтын бүсийн дэглэмийг илүү хатуу мөрдүүлэх нь үр өгөөжтэй болохыг оролцогч талууд дурдаж байв.
Монгол Улсад гадаргын усыг хянах, хуваарилах дэд бүтэц одооогийн байдлаар маш хангалтгүй бөгөөд “Алсын хараа-2050” Монгол Улсын урт хугацааны бодлогын баримт бичигт тусгагдсан төлөвлөгөөний дагуу 2031-2040 онд усны нөөцийг илт нэмэгдүүлэхээр төлөвлөсөн. (Government of Mongolia, 2020[45]). Усны дэд бүтэц нь ус хадгалах, цэвэрлэх, янз бүрийн зориулалтаар усыг хэрэглэгчдэд хүргэх боломжийг олгох замаар усны хуваарилалтыг дэмждэг. Усны дэд бүтэц хангалтгүй байгаа нь ус хуваарилалтын горимын уян хатан байдалд саад учруулж болзошгүй (OECD, 2015[26]). Санхүүгийн нөөц болон техникийн чадавхын хязгаарлагдмал байдал, хил дамнасан ус хуваарилалтын зохицуулалтаас үүдэлтэй хязгаарлалт зэргээс шалтгаалан олон зориулалт бүхий боомт, далан, газрын доорх усны тэжээгдлийн дэд бүтэц барьж байгуулах ажил одоогоор зураг төслийн шатанд байна (Fan, 2023[46]; McKinney and Rycewicz, 2019[47]). III Бүлэгт ус хуримтлуулах дэд бүтцийг санхүүжүүлэх талаарх нэмэлт зөвлөмж бэлтгэв.
2.3.3. Цаашид ус хэрэглээний тэргүүлэх зэрэглэлийг тодорхойлох
Ус хуваарилалтын ихэнх горим нь усны нөөцийн хомсдлын үед аль салбарын ус хэрэглээг бусад ус хэрэглээнээс давуу эрхтэй болохыг тодорхойлохын тулд ус хэрэглээний тэргүүлэх зэрэглэлийг тогтоосон байдаг (Зураг 2.7). Монгол Улсын усны бодлого, дүрэм журамд “хүн амын ус хангамжийн аюулгүй байдлыг хангах” нь нэн тэргүүний зорилт хэмээн тодорхойлсон бөгөөд үүнд үндэслэн төр ус ашиглах бүх эрхийг эргүүлэн татах боломжтой. Аймгийн удирдлагууд БОУАӨЯ-тай хамтран тухайн жилийн гангийн зэрэглэлийг тодорхойлж, түүнийг бууруулах, дасан зохицох төлөвлөгөө боловсруулж болох юм (Water Law, 2012[31]) Тухайн жилд давагдашгүй хүчин зүйл тохиолдсон бол Усны газар усны зөвшөөрлийг түр хугацаагаар өөрчилж, усны илүү их нөөцийг унд, ахуйн хэрэгцээнд хуваарилах эрхтэй.
Ус хэрэглэгчдийн хоорондын өрсөлдөөн нэмэгдэх, усны нөөцийн хомсдол улам бүр нэмэгдэх болон ирээдүйд ган гачиг болох, их хэмжээний бохирдол үүсэх зэрэг онцгой нөхцөл байдлыг шийдвэрлэх тэргүүлэх чиглэлийн зохицуулалтыг цаашид тодорхойлох шаардлагатай. Айл өрхийн ундны ус зэрэг “Зайлшгүй чухал”, өндөр үнэ цэнэтэй усны хэрэглээ нь хуулиараа нэн тэргүүний статустай. Бразил улсын Сан-Маркосын сав газарт ус хуваарилалтын зарим төлөвлөгөөр мал, амьтны ус хэрэглээг чухалчилдаг бөгөөд энэ нь Монгол Улсын хувьд мал аж ахуй нь хүн амын амьжиргаанд чухал ач холбогдолтой тул ойлгомжтой юм (OECD, 2015[26]). Дарлингийн сав газар, Парон голын дэд сав газар, Перу, Франц улс ХАА, үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглахаас өмнө байгаль орчны хуваарилалтыг нэн тэргүүнд тавьдаг байна (Зураг 2.7-г харна уу).
УСУГ нь усны нөөцийн хомсдолын үед усны хуваарилалтыг эрэмбэлэх үүрэгтэй байж болох бөгөөд тухайлбал, ган гачигийн үед ашгийн төлөөх үйлчлүүлэгчдэдээ ус хүргэхийг хязгаарлах шаардлагатай. Ерөнхийдөө УСУГ нь усны эрэлтийн менежментийн арга хэмжээг үндэсний ус хуваарилалтын зарчим, УННМ-ийн стратегид нийцүүлэн хэрэгжүүлэх талаар авч үзэх хэрэгтэй (Шигтгээ 2.8).
Улсын хэмжээнд усны эрэлт нь Сэлэнгэ, Туул, Ховд, Хэрлэн, Онги, Байдраг болон Орхон голын сав газар, мөн Өмнийн говийн уст давхарга зэрэг хэд хэдэн кластерт төвлөрч байгаа тул эрсдлийн менежментийн стратегийг эдгээр сав газрын бүс нутгуудад төвлөрүүлж болох юм. Нөөцийг удирдахад оролцогч талуудыг нэгтгэх санаачилгууд нь Этиоп Улсын Аваш хамтын ажиллагааны гэрээ (Шигтгээ 2.5) эсвэл Франц улсын Газрын доорхи усны менежментийн гэрээг амжилттай хэрэгжүүлсэн (Шигтгээ 2.7)-ний нэгэн адил эрсдлийн удирдлага болон дасан зохицох чадварыг сайжруулж чадна. Сав газруудад харилцан адилгүй аргууд хэрэглэх нь үр дүнтэй байж болох юм.
Улаанбаатар хотын ус хэрэглээ нэмэгдсээр байна (Ministry of Environment and Green Development, 2013[11]). Нийслэлийн ус хангамж, хаягдал ус цэвэрлэх асуудлыг хариуцсан УСУГ нь 2022 оноос хойш усны эрэлтийн менежментийн стратеги, тухайлбал усны алдагдлыг бууруулах, хянах, одоогийн усны тоолуурын нарийвчлалыг сайжруулах, улсын УННМ-ийн төлөвлөгөөтэй уялдуулах зэрэгт анхаарч ажиллаж байгаа болно. УСУГ иргэдийн үндсэн хэрэгцээг хангахын тулд усны үйлчилгээний хүртээмж тааруухан гэр хорооллын усны хэрэглээг нэмэгдүүлэх зорилготой. Үүний зэрэгцээ үйлчилгээ сайтай газруудад усны хэрэглээний өндөр түвшинг удирдах зорилготой (2030 Water Resources Group, 2019[7]).
Усны эрэлтийн менежментийн төлөвлөгөөгөөр УСУГ-ын усны эрэлтийн стратегийг удирдан чиглүүлэх боломжтой. Сингапур, Номхон далайн хамтын нийгэмлэгийн гарын авлага, Барселона, Кейп Таун, Сан Францискийн гэх зэрэг ийм төлөвлөгөөний олон жишээ бий (Ong, Tortajada and Arora, 2023[48]; Water Research Commission, 2018[49]; Tortajada et al., 2019[50]). Усны эрэлтийн менежментийн арга хэрэгсэлд:
Усны алдагдлыг шийдвэрлэх.
Усны хэрэглээг зохицуулах санхүү, эдийн засгийн арга хэрэгсэл, тэр дундаа усны тарифыг ашиглах. Улаанбаатар хотод унд, ахуйн зориулалттай усны эрэлт харьцангуй уян хатан бус байдаг тул хязгаарлалтууд байдаг (Altai, 2013[51]).
Өрхийн ус хэрэглээг багасгах. Ийм стратеги нь усны өндөр хэрэглээтэй орон сууцны барилга, ашгийн төлөөх томоохон ус хэрэглэгчдэд төвлөрч болно. Ус хэрэглээг бууруулах арга хэмжээ нь ус хэрэглэгчид зөвшөөрөлгүй худаг гэх мэт (хууль бус) усны өөр эх үүсвэр ашиглахаас зайлсхийх ёстой.
Ус хамгаалах арга хэмжээ, кампанит ажил. Улаанбаатар хотын хувьд энэхүү кампанит ажил нь усны өндөр хэрэглээтэй хэрэглэгчдийн ус хэмнэлтийг дэмжихийн зэрэгцээ усны үйлчилгээний хүртээмж тааруухан, ялангуяа гэр хорооллын хэрэглэгчдийн усны хэрэглээг өдөөх гэсэн хоёр чиглэлтэй байх ёстой.
Цэвэрлэсэн хаягдал ус эргүүлэн ашиглах эсвэл давсгүйжүүлэх зэрэг ус хангамжийн системийн хувилбар (Хэсэг 2.4-ийг харах)
Эх сурвалж: (OECD, 2021[28]).
2.3.4. Ус ашиглуулах зөвшөөрлийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, мөрдлөг болгох нь тулгамдсан асуудал
Ус хуваарилалтын дүрмийг практикт үр дүнтэй хэрэгжүүлэхийн тулд холбогдох дүрэм, журмыг хатуу мөрдүүлэх шаардлагатай бөгөөд энэ нь Монголын орны усны салбарт тулгардаг гол бэрхшээлүүдийн нэг юм (2030 Water Resources Group, 2014[3]). Тухайлбал, нийслэлийн нутаг дэвсгэрт зөвшөөрөлгүй, бүртгэлгүй худгийн тоо нэмэгдэж байгааг холбогдох оролцогч талууд онцолж байв. Дата мэдээллийн менежмент, худгийн тооллого явуулах, худгийн өрөмдлөгийн санхүүжилтийг зөвхөн зохих ус ашиглуулах зөвшөөрөл авсан ААН-д олгох нь усны зөвшөөрлийн хэрэгжилтийг хангахад дэмжлэг болно (4 Бүлэг). Усны тоолуур суурилуулах талаар тодорхой заалт Усны тухай хуульд байдаг боловч бодит байдал дээр энэ нь бүрэн хэрэгжихгүй байна.
Сав газрын байгууллагуудыг усны төлбөр төлөх боломжгүй (эмзэг бүлэг) бүлгүүдэд зориулсан тусгай нөхцөл бүхий торгууль тавих, зөвшөөрлийг цуцлах зэрэг төлбөр төлөхгүй байгаа асуудлыг шийдвэрлэх нэмэлт хэрэгслээр хангах нь зүйтэй болов уу. Өнөөгийн байдлаар сав газрын байгууллагууд шүүхэд хандахаас гадна ус ашиглуулах зөвшөөрлийг хэрэгжүүлэх, ус ашигласны төлбөрийг барагдуулах хязгаарлагдмал арга хэрэгсэлтэй бөгөөд ялангуяа төлбөр төлөгч тал нь хувийн хэвшлийн томоохон байгууллага эсвэл улс төрийн аль нэг хүчнээр дэмжигдсэн тохиолдолд амжилт олдоггүй байна. Хэсэг 2.2.3-т дурдсанчлан сав газрын байгууллагуудын санхүүгийн байдлыг бэхжүүлэх нь хэрэгжилтийг сайжруулна.
Орон нутгийн түвшинд хяналт шалгалтыг зохицуулах, нэгтгэх замаар уялдаа холбоо, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх нь ус ашиглуулах зөвшөөрлийн хэрэгжилтийг сайжруулна. Этиоп улсын Аваш сав газрын төрийн байгууллагуудын хооронд байгуулсан Усны хамтын ажиллагааны гэрээ (дээр дурдсан) нь дээрх хэрэгжилтийг сайжруулах арга барил болж чадах юм. Жишээлбэл, Монгол Улс орон нутгийн түвшинд нуур, цутгал, суурин газар, дэд сав газар зэрэгт ийм тогтолцоог турших боломжтой. Энэ нь Усны газар, сав газрын байгууллага, аймаг, сум, усны үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагуудын хяналт шалгалтыг зохицуулах, нэгтгэх, төлбөр төвлөрүүлэлтийн төвлөрлийг сааруулах (decentralising fee collection)-д үр дүнтэй хамтран ажиллахад төвлөрч болно.
Шинээр нэвтрүүлсэн цахим зөвшөөрлийн нэгдсэн систем нь ус хуваарилалтын шийдвэр, хяналт, хэрэгжилтэд ихээхэн дэмжлэг үзүүлнэ. 2024 оны 03 сарын 01-ний өдрөөс Монгол Улсын усны зөвшөөрөл олгох систем цахим системд шилжиж, БОУАӨЯ, Усны газрын усны мэдээллийн санг нэгтгэсэн. Одоогийн систем нь их хэмжээний ус ашиглалтыг (>100 м3/хоног) бүртгэдэг бөгөөд үүнийг аажмаар өргөжүүлж, ихэвчлэн аймаг, сумдаас олгодог ус ашиглуулах зөвшөөрөл/дүгнэлтийг оруулах боломжтой болно.
2.3.5. Цаашид ус ашиглах эрх худалдах, худалдан авах болон ус ашиглуулах зөвшөөрлийн шинэчлэлийг авч үзэх
Ус хуваарилалтын зарим горим нь ус хэрэглэгчдийн дунд усны эрхийг ямар нэгэн хэлбэрээр худалдах, түрээслэх, шилжүүлэх боломжийг олгодог байна. Монгол Улс усны бүрэн хөгжсөн зах зээл дээр суурилсан илүү боловсронгуй ус хуваарилалтын төлөвлөгөөг урт хугацаанд тодорхой нөхцөлд авч үзэх боломжтой юм (Шигтгээ 2.1).
Өмнийн говь зэрэг усны хомсдолтой бүсэд шинээр зөвшөөрөл олгохын оронд ус хэмнэлтийг дэмжих зорилгоор ус ашиглах эрхийг худалдах, шилжүүлэх асуудлыг авч үзэх нь зүйтэй болов уу. Тухайлбал, Монгол Улсад уул уурхайн салбар нь ус ашиглуулах зөвшөөрөлд заасан усны тодорхой хувийг л ашигладаг тул уг салбар нь ус арилжаалах өргөн туршлага, мэдээлэлтэй байж болох юм (Зураг 2.8 Уул уурхайн салбарын тусгай зөвшөөрөл дэх усны хэмжээ болон ашигласан усны хэмжээний харьцуулалт) (EITI, 2020[52]; EITI, 2021[53]; EITI, 2022[54]). Ус ашиглах эрх худалдах, худалдан авах зарим төлөвлөгөөнд оролцогчдыг (зөвшөөрөл эзэмшигчид) захиргааны зардал нөхөхийн тулд шаарддаг байна. Ус ашиглах эрхийг худалдах, шилжүүлэх нь зардал ихтэй, хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй тул улсын төсөвт дарамт учруулж байна. Жишээлбэл, Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс мужид Хантер голын усны давсжилтыг зохицуулах "давсны кредит" нэртэй худалдах, худалдан авах төлөвлөгөө нь хоёр жил тутамд болдог зээлийн дуудлага худалдаагаар захиргааны зардлыг зээл эзэмшигчдээс авдаг (NSW EPA, 2003[55]). Ус ашиглах эрхийг худалдах, худалдан авах үйл явцад усны тоо бүртгэл, ус хэрэглээний талаар гүн гүнзгий ойлголт шаардлагатай (Шигтгээ 2.9-ийг харах).
Жич: Тайлан мэдээлдэг компанийн тоо 2019 онд 19 байсан бол 2021 онд 63 болж өссөн байна.
Эх сурвалж: (EITI, 2020[52]; EITI, 2021[53]; EITI, 2022[54]).
Урт хугацаанд Монгол Улс ус ашиглуулах зөвшөөрөл/дүгнэлтийг зайлшгүй хэрэгцээнд ашиглахад хамгийн бага хэмжээгээр ашиглах баталгаа бүхий ашиглаж болох нийт усны хэмжээ гэхээсээ илүүтэй ашиглагдах боломжит нөөцийн хувийг тооцон үзэж болох юм. Энэ нь ус ашиглуулах зөвшөөрөл/дүгнэлд өөрчлөлт оруулах шаардлагагүй, усны нөөцийн хүртээмж, нэн тэргүүний хэрэглээнд тохируулан ашиглаж болох усны хэмжээг тохируулж болох илүү уян хатан байдлыг хангадаг байна (OECD, 2015[26]; OECD, 2024[56]). Усны арилжааны нэгэн адил энэ нь усны хэрэглээ, ашиглалтын тухайлбал, усны тоолуурын талаар нарийн ойлголттой болохыг шаарддаг.
Усны зах зээл нь ус хуваарилах нэг арга юм. Монгол Улс дахь усны хомсдол үүсээд буй сав газруудад ус хуваарилах тогтолцоог авч үзэж байгаа бөгөөд усны хомсдол улам хурцдаж байгаа энэ үед усны зах зээл ирээдүйд хэрэгжих боломжтой байж магадгүй. Энэ шигтгээ дэх жишээг Австралийн Мюррей-Дарлингийн сав газрын усны худалдааны албан ёсны төлөвлөгөө (эсвэл "усны зах зээл")-ийн сайн туршлагаас авсан болно. Усны зах зээл нь ус хэрэглэгчдэд ус хуваарилалтын талаар нарийн төвөгтэй шийдвэр гаргах боломжийг олгодог. Усны үнэ нь цаг уурын нөхцөл, өргөн хэрэглээний барааны зах зээл, өнөөгийн болон хүлээгдэж буй ус хуваарилалтын түвшин (усны тайлант жилийн эцэст ашиглаагүй хуваарилалт хамаарна), дүрэм, журмын өөрчлөлт зэргээс шалтгаалсан усны эрэлт, ус хангамжийн өөрчлөлтийг тусгасан болно (OECD, 2015[26]).
Усны зах зээл нь ус хуваарилах хамгийн сүүлийн үеийн нарийн арга юм. Энэ нь дараах хэд хэдэн нөхцөл хангагдсан тохиолдолд л хэрэгжих боломжтой:
Тухайн ус хангамжийн системд усны хомсдол бий болох.
Улирал эсвэл жилийн усны хэлбэлзэл ажиглагдах.
Холбогдсон ус хангамжийн системүүд нь ус судлал эсхүл дэд бүтцээр дамждаг байх.
Ус хэрэглэгчид, ашиглагчдын хооронд усны худалдааны үйл ажиллагаа явуулах боломж олгох хангалттай хэмжээний ус ашиглагчдын нөөц байх.
Ус ашиглагчдын усны хэрэгцээ өөр өөр байх.
Өсөн нэмэгдэж буй эсхүл өөрчлөгдөж буй усны эрэлт: зах зээлийн систем нь эрэлт нэмэгдэхийн хэрээр хамгийн их үр өгөөж өгдөг.
Усны хөгжингүй, тогтсон зах зээлийг хөгжүүлэхээс өмнө усны хуваарилалтын хэд хэдэн үр өгөөжтэй арга хэмжээг багтаасан тодорхой урьдчилсан нөхцөлүүд байх шаардлагатай. Эдгээр үндсэн элемент нь усны зах зээлийг амжилтай бий болгоход маш чухал бөгөөд усны менежментийг бүхэлд нь сайжруулахад хувь нэмэр оруулдаг. Үүнд ус ашиглах эрхийг ойлгомжтой тодорхойлсон байх, усны хүртээмж, ашиглалтыг хянан бүртгэж, тайлагнадаг тоолуурын систем болон зохих засаглал, зохицуулалтын тогтолцоотой байх зэрэг багтана. Эдгээр үндсэн элементийг хэрэгжүүлсний дараа усны зах зээлийн онцлог шинж чанаруудыг нэвтрүүлж болно:
Нийт ус ашиглалтыг хязгаарладаг ус ашиглалтын дээд хязгаарыг тогтоох.
Ус хэрэглэгчийн бүлэг тус бүрээр худалдаалах боломжтой усны эрхийг тодорхойлох.
Худалдаа, үнийн механизмыг нэвтрүүлэх.
Усны бүртгэл, нягтлан бодох бүртгэлийг боловсронгуй болгох, телеметрийн тоолуурыг дагаж мөрдөх.
Эх сурвалж: Айтер Райан Гормлигийн оруулсан хувь нэмэр.
2.3.6. Монгол Улсын ус хуваарилалтын талаар хүргүүлэх зөвлөмж
Монгол Улсад ус хуваарилалтын системийн олон элемент бий. Усны дарамттай сав газрын богино, урт хугацааны усны эрэлтийн менежментийн хэрэгжүүлэхийн тулд энэхүү системийг улам бэхжүүлэх шаардлагатай. Авч үзэх сайн туршлагууд нь:
Монгол Улсын ус ашиглуулах зөвшөөрөл буюу “ус ашиглуулах дүгнэлт” нь зөв зохистой удирдан, зохицуулж чадвал ус хуваарилах шийдвэр гаргахад сайн үндэс суурь болно.
БОУАӨЯ болон Усны газар хамтран хэрэгжүүлж буй шинэ, төвлөрсөн цахим зөвшөөрлийн систем нь ус ашиглах эрхийг тодорхойлж, хэрэгжүүлэх бат бөх суурь болж байна.
Сүүлийн жилүүдэд Монгол Улс усны эрэлтийн менежментийн санхүү, эдийн засгийн хэрэглүүрийг бэхжүүлэх талаар дорвитой алхам хийсэн. Усны эрэлт хэрэгцээ болон бохирдлыг зохицуулахын тулд ус бохирдуулсны төлбөр болон усны нөөц ашигласны төлбөрийг цаашид нэмэгдүүлэх шаардлагатай.
Цаашлаад Монгол Улс ус хуваарилах тогтолцоог бэхжүүлэх хэд хэдэн арга хэмжээг авч үзэх шаардлагатай байна. Үүнд:
Усан хангамж нь өнөөгийн болон төлөвлөсөн усны эрэлтийг хангахгүй (түр болон бүтцийн хувьд) байгаа идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж буй сав газарт ус хуваарилалтын горимыг эрэмбэлэх, нэвтрүүлэх.
Улсын УННМ-ийн төлөвлөгөө болон сав газрын менежментийн төлөвлөлтийн гарын авлагад ус хуваарилах үйл явц, урт хугацаанд хэтрүүлэн ус хуваарилахаас зайлсхийх үүднээс ус ашиглуулах зөвшөөрлийг усны баланстай хэрхэн уялдуулах, мөн богино хугацаанд усыг янз бүрийн зориулалтаар хэрхэн хуваарилах талаарх зааварчилгааг тусгасан (тухайлбал, улирлын чанартай гэх мэт).
Орон нутгийн түвшин дэх уялдаа холбоо бүхий хэрэгжилт ба менежмент нь үр ашигтай байх боломжтой. Төрийн бүх байгууллагын хоорондын хамтын ажиллагааны гэрээ нь хяналт-шинжилгээ, хяналт шалгалт, төлбөр төвлөрүүлэлт зэрэг чиг үүргийг тодорхойлж, нэгтгэнэ.
Байгаль орчны урсгалыг тодорхойлж, ус ашиглах дээд хязгаарыг тогтооход хангалттай зааварчилгаагаар хангадаг. Ирээдүйд байгаль, экологийн урсцыг илүү боловсронгуй болгох шаардлагатай байж магадгүй юм. Уст давхаргын хэт их хуваарилалт хийхээс зайлсхийхийн тулд газрын доорх ус ашиглах дээд түвшинг хянаж үзэх.
Усны ашиглагчдын дасан зохицоход шаардагдах хугацаа (жишээ нь, тариа тарих шийдвэр гэх мэт)-г харгалзан, усны ачаалал ихтэй үед богино хугацаанд ашиглах усны хэмжээг (жишээлбэл, улирлын дотор) тогтоох үйл явцыг тодорхойлох. Ус хэрэглээний тэргүүлэх зэрэглэлийг тодорхойлох алхам нь энэ үйл явцыг дэмжих боломжтой. Усны газар, сав газрын байгууллага, аймаг, сумд усны тоолууржуулалтыг дагаж мөрдөх замаар ус ашиглах зөвшөөрлийг хэрэгжүүлэх тоног төхөөрөмжтэй байх, мөн дагаж мөрдөөгүй тохиолдолд ус хэрэглэгчдэд хариуцлага тооцох арга хэрэгсэлтэй байх шаардлагатай.
Сав газрын байгууллагуудын санхүүгийн байдлыг бэхжүүлэх нь ус ашиглуулах зөвшөөрлийн хэрэгжилтийг сайжруулна. Төвлөрсөн орлогын 35%-ийг сав газрын байгууллагуудад үе шаттайгаар шилжүүлэх, зохицуулалттай болон төлбөр нэгдсэн байдлаар татан төвлөрүүлэх болон ус ашигласны төлбөр төлөхгүй байгаа асуудалд хариуцлага тооцох нэмэлт арга хэрэгслээр хангах зэрэг арга хэмжээ байж болох юм. Усны үндэсний зөвлөл энэхүү үйл явцын ахиц дэвшилд хяналт тавьж болно.
Гадаргын болон газрын доорх ус болон усны түвшний бүх мэдээллийг нэгтгэж, тогтмол шинэчлэх замаар шинэ цахим зөвшөөрлийн системийн үр өгөөжийг нэмэгдүүлж, гол төлөв аймаг, сумдаас олгодог бага хэмжээний ус ашиглуулах зөвшөөрлийг (өдөрт< 100 м3) аажмаар баримтжуулах.
Зөвшөөрөлгүй, бүртгэлгүй худаг нь газрын доорх усны нийт нөөцийг тооцоолоход нөлөөлж, улмаар газрын доорх усны эх үүсвэрийн хэт их хуваарилалтад хүргэж болзошгүй тул газар доорх усны дата мэдээллийн хийдэл, зөрүүг арилгах. Дата мэдээллийн менежмент, худгийн тооллого явуулах, хөтлөх, зөвхөн зохих зөвшөөрөл авсан ААН-д худгийн өрөмдлөгийн санхүүжилт олгох нь усны зөвшөөрлийн хэрэгжилтийг хангахад дэмжлэг болно. Сав газрын (дэд) гадаргын усны мэдээллийн нарийвчилсан байдлыг сайжруулснаар үр ашигтай байх болно.
Улсын байгууллагууд, тэдгээрийн харьяа байгууллагууд болон сав газрын байгууллагуудын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх.
Энэ хэсгийг ерөнхийд нь дүгнэхэд, урт хугацаанд оролцогч талуудын идэвхтэй оролцооны явцад ус хуваарилалтын дэвшилтэт системийг хөгжүүлэх дараах хэд хэдэн арга хэмжээг авч үзэж болно. Үүнд:
Уялдаа холбоо, хамтын ажиллагаа, усны нөөцийн мэдээлэл, ус хуваарилалтын шийдвэр, сав газрын менежментийг сайжруулахын тулд сав газар эсвэл дэд сав газрын түвшинд (гол төлөв Усны газар, сав газрын захиргаа, аймаг, сумдын усны хэлтэс хамаарна) усны менежментийн үйл ажиллагаа явуулдаг иргэний нийгмийн байгууллага болон төрийн байгууллагуудын хоорондын усны менежментийн гэрээг тодорхойлж, байгуулах.
Ус ашиглуулах зөвшөөрлийн үргэлжлэх хугацааг харгалзан үзэх, жишээ нь гадарын ус ашиглалт, хөгжүүлэлтийн хүрээнд урт хугацааны тогтвортой хөрөнгө оруулалтыг бий болгох үүднээс одоо мөрдөгдөж буй 10 жилийн хугацаанаас илүү урт хугацаанд зөвшөөрөл олгох, ашиглах усны хэмжээг үнэмлэхүй хэмжээгээр бус харин ашиглагдах боломжит нөөцийн эзлэх хувиар тооцоолох.
Эдийн засаг, санхүү, нийгэм, байгаль орчны хувьд усыг үр ашигтай хадгалах, дамжуулах дэд бүтцийг хөгжүүлэх.
Сав газрын байгууллага нь ус хуваарилах үйл явцад чухал чиг үүрэг гүйцэтгэх тул сав газрын байгууллагын санхүүгийн болон хүний нөөцийг нэмэгдүүлэх (бодлогын хэрэгжилт, төлөвлөлт, ус ашиглах дүгнэлт гаргах, зөвшөөрөл олгох, түүнчлэн хяналт тавих, хэрэгжүүлэхтэй холбоотойгоор).
Ус хэрэглээний тэргүүлэх зэрэглэлийг тодорхойлох замаар ган гачиг, усны ноцтой бохирдол үүсэх зэрэг онцгой нөхцөл байдлын үед асуудлыг шийдвэрлэх зохицуулалтыг бэхжүүлэх.
Улсын УННМ-ийн төлөвлөгөө, сав газрын менежментийн төлөвлөгөө, сав газрын менежментийн төлөвлөлтийн гарын авлага дахь ус хуваарилалтын богино, урт хугацааны үйл явцыг нэгтгэх. Үүнд өнөөгийн усны ашиглалт, ус ашиглах дүгнэлт, салбар болон сав газрын уст давхарга тус бүрийн ус ашиглалтын төсөөлөл, усны хяналт-шинжилгээ, мэдээлэл болон санхүүжилт, чадавхыг бэхжүүлэх хэрэгцээг тусгасан байдлаар усны урт, богино хугацааны хуваарилалтын үйл явц, байгууллагын чиг үүрэг, хариуцлага, оролцогч талуудын оролцоо, зөрчилдөөнийг зохицуулах, усны нөөцийн төлөв байдлын үнэлгээ зэрэг хамаарна.
Ус ашиглуулах дүгнэлт, зөвшөөрөл, өгөгдөл, мэдээлэл, хяналт-шинжилгээ, хэрэгжилт, оролцогч талуудын оролцооны механизм, ус хуваарилах зохицуулалтын тогтолцоо зэрэг ус хуваарилалтын горимын үндсэн нөхцөл хангагдсан тохиолдолд усны хомсдолтой сав газруудад урт хугацаанд ус ашиглуулах зөвшөөрлийг худалдах, худалдан авах асуудал (“усны зах зээл”)-ыг авч үзэх.
Бохирдлыг бууруулж, хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах нь усны баталгаат, найдвартай нөөцийн хүртээмжийг нэмэгдүүлнэ. Монгол орны усны ихээхэн бохирдол нь цэвэрлэсэн хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах, усны нэмэлт нөөцийг судлах хэрэгцээ үүсгэж байна (Мянганы сорилтын сангийн хаягдал усыг дахин боловсруулах үйл ажиллагаагаар дэмжиж байгаа болно). Улаанбаатар хотын Дулааны цахилгаан станцууд (ДЦС) жилд 21 сая м3 газрын доорх усыг гол төлөв хөргөх зориулалтаар ашигладаг бөгөөд энэ нь нийслэлийн нийт усны хэрэглээний 23.8 хувийг эзэлдэг. Үүний 15 сая м3 (70%) нь хөргөх, цэвэрлэх, үнс зайлуулах зэрэгт ашиглагддаг байна. Хаягдал усыг дахин боловсруулснаар цэвэр усны хэрэгцээг 18.3 сая м3/жил хүртэл бууруулах боломжтой.
Үйлдвэрлэлийн хаягдал усыг төв цэвэрлэх байгууламж (ТЦБ)-д нийлүүлэхээс өмнө урьдчилан цэвэрлэх шаардлагатай (2030 Water Resources Group, 2016[40]). Гэсэн хэдий ч зарим цэвэрлэх дэд бүтэц хуучирч, цаг хугацааны явцад доройтож байна. Нийслэлийн усны бохирдол нь биокомбинат, ноос, нэхмэлийн үйлдвэрлэл, арьс шир, газрын тосны үйлдвэрлэл, шувууны аж ахуй, мах боловсруулах үйлдвэр, уул уурхай, нүүрсний үйлдвэрлэл, нийслэлийн хаягдал бохир ус, мал аж ахуйтай холбоотой (ADB, 2020[33]) (оролцогч талуудын харилцаа холбоо). Дутуу эсхүл хангалттай цэвэрлэсэн хаягдал ус нь Туул зэрэг томоохон голын доод урсгалд усны хүртээмжтэй холбоотой тулгамдсан асуудлыг хүндрүүлж байна.
Дараах хэсгүүдэд үйлдвэрлэлийн бохирдлыг бууруулах үүднээс үйлдвэрлэлийн бохир усыг зайлуулах шилдэг техникийг хэрхэн нэвтрүүлж, цэвэрлэсэн хаягдал усны хэрэглээний эрэлт, хангамжийг хэрхэн идэвхжүүлэх талаар авч үзнэ.
2.4.1. Боломжит шилдэг техникийг тодорхойлох замаар үйлдэрлэлийн ялгаруулалтад тодорхой стандард тогтоох
Үйлдвэрийн хаягдал ус цэвэрлэх, усны үр ашгийг дээшлүүлэх дэмжлэг, урамшууллыг нэмэгдүүлэх боломжтой (WWF, 2019[57]) (ADB, 2020[33]). Засгийн газраас 2023 онд хаягдал бохир усны чанарын шинэ стандарт, зааварчилгаа, гарын авлагыг баталсан. Усны чанарын стандартад ямар технологи нийцэж байгаа нь тодорхойгүй байгаа тул оролцогч талууд шинэ гарын авлагыг дагаж мөрдөхөд бэрхшээлтэй тулгарч байна. Түүнчлэн зарим компани байгаль орчинд ээлтэй технологид хөрөнгө оруулах сонирхолтой ч өөрсдийн хэрэгцээнд нийцсэн хувилбарыг тодорхойлоход төвөгтэй байдаг (2030 Water Resources Group, 2014, p. 25[3]).
Боломжит шилдэг техник (БШТ) нь байгаль орчны чанарын стандарт, үйлдвэрлэлийн бохирдлын талаарх өнөөгийн мөрдөгдөж буй хууль тогтоомж, дүрэм, журам зэрэгт дэмжлэг болох зориулалттай. Монгол Улс үйлдвэрийн усны чанарын стандартад нийцүүлэн үйлдвэрийн хаягдал усыг цэвэрлэх БШТ-ийг тодорхойлох асуудлыг авч үзэх шаардлагатай. Цэвэрлэсэн хаягдал усыг эргүүлэн ашиглахыг дэмжих иж бүрэн стратеги боловсруулах шаардлагатай бөгөөд үүнд БШТ-д суурилсан арга барил чухал ач холбогдолтой.
БШТ-д суурилсан арга барил нь хаягдал ус цэвэрлэх технологийн шилдэг хувилбаруудыг тодорхойлдог. Европын Холбооны Үйлдвэрийн ялгаруулалтын удирдамжид (2010/75/EХ) тусгагдсан тодорхойлолт нь ихэнх улс оронд БШТ-ийг хэрхэн ойлгодог талаарх жишээ юм (OECD, 2017[58]). Удирдамж, зааварчилгааны дагуу "боломжит шилдэг техник" гэж тухайн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх аргуудыг хөгжүүлэхэд чиглэсэн хамгийн үр дүнтэй, дэвшилтэт үе шат бөгөөд энэ нь ялгаруулалт болон байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг бууруулахаас урьдчилан сэргийлэх боломжгүй тохиолдолд ялгаруулалтын дээд хэмжээ болон бусад зөвшөөрлийн нөхцөлийн үндэслэлийг хангах тодорхой арга техникийн практикт нийцэж байгааг харуулдаг. Энгийнээр хэлэхэд:
Шилдэг = байгаль орчинд ялгаруулж буй хорт ялгаруулалтыг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх хамгийн үр дүнтэй, дэвшилтэт технологи.
Боломжит = Технологи нь тухайн улсад (энэ тохиолдолд Монгол Улсад) боломжтой байхаас гадна үнийн хувьд боломжийн байх шаардлагатай.
Техник = хаягдал ус цэвэрлэх байгууламж, түүнчлэн технологийн ашиглалт, засвар үйлчилгээ бүхий технологийг хэлнэ.
БШТ-ийн давуу талуудын нэг нь үйлдвэрлэлийн байгууламжид мөрдөгдөх байгаль орчны чанарын стандарт, хаягдал ус зайлуулах зөвшөөрлийн нөхцөлийг хангахад өөрсдийн хүссэн арга хэрэгслийг сонгох сонголтыг олгодог бөгөөд БШТ-ийг бодлогын арга хэрэгсэл гэхээс илүүтэйгээр удирдамж, зааварчилгаа болгон ашигладаг (OECD, 2019[59]). БШТ-ийг ихэвчлэн салбарын оролцогч талуудтай зөвлөлдсөний үндсэн дээр тодорхойлдог (OECD, 2018[60]). Түүнчлэн, БШT нь хаягдал ус цэвэрлэх технологид хийх хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжиж, улмаар банкуудад хөрөнгө оруулалтаа засгийн газар болон салбарын баталсан технологийн жагсаалтад чиглүүлэхэд тусалж, дэмждэг байна.
БШТ –д суурилсан удирдамжийн баримт бичиг боловсруулах үйл явц
БШТ-д суурилсан арга барилыг нэвтрүүлэхийн тулд агаар, хөрс, усан дахь ялгаруулалтаас урьдчилан сэргийлэх, хянах зорилгоор байгаль орчны чанарын стандарт, хаягдал ус зайлуулах зөвшөөрлийн нөхцөлийн дагуу (хуулиар заавал биелүүлэх ёстой) үйлдвэрийн байгууламж төлөвлөх, ашиглах, түүнд засвар үйлчилгээ хийх, ашиглалтаас гаргахад үйлдвэрлэлийн операторуудад туслах удирдамж, зааварчилгааны баримт бичгийг боловсруулахад шаардлагатай (OECD, 2019[59]). Улс орны нөхцөл байдлаас хамааран БШT-ийн баримт бичгүүдийг ихэвчлэн 10 жил тутамд шинэчилдэг байна.
БШТ-ийг ихэвчлэн оролцогч талуудтай зөвлөлдсөний үндсэн дээр, тухайлбал төрийн байгууллага, аж үйлдвэр, ТББ-ыг төлөөлсөн олон талт оролцоонд түшиглэн тодорхойдог (OECD, 2018[60]). Техникийн үнэлгээний нэг хэсэг болох техникийн болон байгаль орчны асуудлуудыг харгалзан үздэг бөгөөд ихэнх тохиолдолд эдийн засгийн талаар (өөрөөр хэлбэл зардал, үр ашгийн шинжилгээнд үндэслэн) харгалзан үздэг. БШТ нь тухайн улс орны онцлог шинж чанартай байдаг тул зөвхөн тухайн харьяаллын хүрээнд хүртээмжтэй, санхүүгийн хувьд хэрэгжих боломжтой технологиудыг удирдамжийн баримт бичигт тусгадаг болно. Ерөнхийдөө БШT болон зөвшөөрлийн нөхцөлийг дараах дөрвөн үе шаттайгаар тодорхойлдог (OECD, n.d.[61]):
1. Мэдээлэл цуглуулах: тодорхой салбарт бохирдлоос урьдчилан сэргийлэх, хяналтын техник, ялгаруулалт болон хэрэглээний түвшин, нөхцөл байдлын талаарх чухал мэдээллийг цуглуулдаг.
2. Техник болон дата өгөгдлийн үнэлгээ: Техник, байгаль орчин, эдийн засгийн шалгуурыг харгалзан техник болон бусад холбогдох элементийн талаарх дата өгөгдлийг үнэлдэг.
3. БШТ-ын лавлагаа баримт бичиг: БШТ болон холбогдох байгаль орчны гүйцэтгэлийн түвшин, түүний дотор ялгаруулалтын түвшинг БШТ-ийн лавлагаа баримт бичигт тусгасан болно.
4. Байгаль орчны зөвшөөрөл: Зөвшөөрөл олгодог эрх бүхий байгууллагууд БШТ-ийн лавлагаа баримт бичгээр байгаль орчны зөвшөөрлийн нөхцөл, түүний дотор ялгаруулалтын хэмжээний утгыг илэрхийлдэг.
БШТ –д суурилсан удирдамжийн баримт бичгүүдээс ашиг хүртэх боломжтой салбарууд
БШТ-ийг ХАА, ойн аж ахуй, хүнс, байгалийн хий, газрын тос, уул уурхай, төмөр ба ган, химийн бодис, цемент, цаас, цаасны зутан, цахилгаан станц, барилгын материал, дэд бүтэц, хог хаягдал зэрэг тодорхой салбар, үйл ажиллагаанд ашиглах боломжтой. БШТ-д суурилсан удирдамжийн баримт бичигт тусгах салбарууд нь тухайн улсаас хамаарна (OECD, 2017[58]). Хүснэгт 4.6-д цемент, мах, уул уурхай, нэхмэлийн үйлдвэрийн БШТ-ын удирдамжийн баримт бичгийн каталогийг үзүүлэв.
Жич: БШТ-ийн удирдамжийн бүх баримт бичиг нь усанд ялгарах ялгаруулалттай холбоотой байдаггүй. БШТ-ийн удирдамжийн зарим баримт бичигт усны хэрэглээг онцолсон байдаг.
Эх сурвалж: (OECD, n.d.[62]).
БШТ-д суурилсан удирдамжийн баримт бичиг нь агаар, ус, хөрсөнд ялгарах үйлдвэрийн ялгаруулалтыг хамааруулан авч үздэг (OECD, 2017[58]). Зарим БШТ-ийн удирдамжийн баримт бичиг нь ус хэрэглээг оновчтой болгох, хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах, боловсруулах зэрэг ус хэрэглээг хамаардаг байна (OECD, 2022[63]).
2.4.2. Цэвэрлэсэн хаягдал усны эрэлт болон ус хангамжийг дэмжиж урамшуулах
Цэвэрлэсэн хаягдал ус нь усны хомсдолтой бүс нутагт усны найдвартай өөр эх үүсвэр байж болно. Хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах талаарх өнөөгийн туршлагад тулгуурлан энэхүү хэсэгт Монгол Улсын арга барилыг цаашид бэхжүүлэх зарим зөвлөмж хүргүүлж байна. Монгол Улсын түвшинд цэвэрлэсэн хаягдал усны боломжит дараах ашиглалтыг хамруулах боломжтой. Үүнд (2030 Water Resources Group, 2020[64]) (2030 Water Resources Group, 2016[40]) (ADB, 2023[65]):
ДЦС-ын хөргөлтийн ус, нэхмэлийн үйлдвэр, машин угаах зэрэг үйлдвэрлэлийн хэрэглээ
Газрын доорх усны тэжээгдлийг нэмэгдүүлэх MAR шийдэл
Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн усалгаа, гал түймэр унтраах ус зэрэг ландшафтын ус хэрэглээ
Мал аж ахуйн хэрэгцээнд зориулж ХАА-н зориулалтаар ашиглах ус хамааарна.
Ариун цэврийн өрөө, автомашин угаалга, зүлэг талбайн усалгаа зэрэгт цэвэрлэсэн хаягдал усны багахан хэсгийг эргүүлэн ашиглаж байна. Уул уурхай, хүнс, ундааны үйлдвэрүүд нь хаягдал усыг хамгийн ихээр үйлдвэрлэдэг бөгөөд үүнийг хаягдал ус эргүүлэн ашиглах стратегид ашиглаж болох юм (2030 Water Resources Group, 2020[64]) (2030 Water Resources Group, 2016[40]). Ундаа, хүнсний зарим компаниуд хаягдал ус цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах чиглэлээр аль хэдийнэ үйл ажиллагаа явуулаад эхэлжээ (2030 Water Resources Group, 2016[40]). Ус, ундааны үйлдвэрийн цэвэрлэсэн хаягдал усыг нийслэлийн ДЦС руу нийлүүлэх зэрэг дахин боловсруулсан хаягдал усыг дахин хуваарилах хэд хэдэн төлөвлөгөө хэрэгжих шатандаа явагдаж байна. Усны компакт гэрээгээр дамжуулан Мянганы сорилтын сангаас илүү том төлөвлөгөөг хэрэгжүүлж байна. Үүний нэгэн адил Азийн хөгжлийн банкны судалгаагаар Монгол улсын томоохон уул уурхай, үйлдвэрийн цооногийн талбайн дэргэдэх ахуйн болон уурхайн ус хангамжийн зориулалтаар Газрын доорх усны тэжээгдлийг нэмэгдүүлэх MAR шийдлийн хүрээнд боломжит газруудыг тодорхойлсон (ADB, 2023[65]).
Олон улсын туршлагаас харахад хаягдал усны эргүүлэн ашиглалтыг хялбарчлахын тулд дараах нөхцөлүүдийг харгалзан үзэх шаардлагатай. Үүнд:
Хүн амын эрүүл мэнд, байгаль орчныг хамгаалах усны чанарын стандарт, хаягдал ус цэвэрлэх шаардлагад нийцсэн журам, хаягдал ус цэвэрлэх үе шатууд . Эдгээр стандарт нь цэвэрлэсэн хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах зориулалтаас хамаардаг бөгөөд зарим ус хэрэглээ эсвэл экосистем нь хаягдал ус цэвэрлэх илүү өндөр стандарт шаарддаг байна. Дүрэм, журмыг дагаж мөрдөх боломжийг бүрдүүлэх үүднээс хангалттай хүчин чадал бүхий ус цэвэрлэх дэд бүтэц шаардлагатай.
Цэвэрлэсэн хаягдал усны тогтвортой,тасралтгүй нийлүүлэлт. Дахин боловсруулж, нийлүүлэх усны боломжит хэмжээг тооцоолох шаардлагатай бөгөөд зардал хэмнэх үүднээс цэвэрлэх байгууламж болон цэвэрлэсэн хаягдал усыг ашиглах хэрэглэгчдийн хоорондох орон зай харьцангуй ойрхон байх шаардлагатай.
Хаягдал ус эргүүлэн ашиглахад үүсэж болзошгүй стратегийн сөрөг нөлөөллийг анхааралтай авч үзэх. Үүнд ус цэвэрлэх илүү хатуу шаардлага бүхий импортын бүтээгдэхүүнд учирч болзошгүй худалдааны саад тотгор, цэвэрлэх байгууламжаас гадагш урсаж буй усыг өөрчилснөөр байгаль, экологийн урсац багасах, шаардлагатай эрчим хүчний нөөц, хүлэмжийн хийн ялгаруулалт зэрэг орно.
Хаягдал ус эргүүлэн ашиглах стратеги боловсруулж, хэрэгжүүлэх санхүүжилтийн эх үүсвэрийг тодорхойлох, үүнд бүтээн байгуулалт, ашиглалт, засвар үйлчилгээний зардал нөхөх зэргийг тусгасан байх. Хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах чиглэлээр санхүүжилт хийхэд хувийн хэвшлийн томоохон үүрэг оролцоог анхаарч үзэх хэрэгтэй. Санхүүгийн урамшуулал, засгийн газар, улс төрийн дэмжлэг нь хаягдал ус эргүүлэн ашиглах стратегийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулна.
Цэвэрлэсэн хаягдал усыг хүн ам болон байгаль орчинд аюулгүй ашиглах, операторын хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлэх хяналт, мониторинг хийх тогтолцоо.
Хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах зохицуулалтын тогтолцоо, стандард
Монгол Улсад 2018 оноос эхлэн Стандарт, хэмжил зүйн газраас баталсан Цэвэрлэсэн хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах үндэсний стандарт (MNS6734:2018)-аар дамжуулан усны чанарын стандарт, усыг эргүүлэн ашиглахад тавигдах шаардлагад тохирсон журмыг мөрдөж эхэлсэн. (2030 Water Resources Group, 2020[64]). Энэхүү стандарт нь хаягдал усны эцсийн ашиглалтаас хамааран ямар түвшинд цэвэрлэх тухайн зааварчилгаагаар хангадаг. Эдгээр удирдамж, зааварчилгааг холбогдох операторуудад мөрдлөг болгохыг төр засгийн зүгээс анхаарч, хэрэгжүүлэх нь маш чухал. Бодит байдал дээр, тухайн зөвшөөрөгдөх түвшнийг тодорхойлсон удирдамж, зааварчилгаа нь тухайлсан эцсийн хэрэглэгчдийн хувьд хэтэрхий өргөн хүрээг хамарсан байдаг байна.
2030 Усны нөөцийн бүлгийн хийсэн судалгаагаар хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах эрсдлийн удирдлагын арга барилд суурилсан хууль эрх зүйн зохицуулалтын үр өгөөжийг онцлон тэмдэглэжээ. (2030 Water Resources Group, 2016[40]). Цэвэрлэсэн хаягдал усыг янз бүрийн зориулалтаар эргүүлэн ашиглахыг зохицуулсан олон улсын стандартууд байдаг (Хүснэгт 2.5).
Жич1: Энэхүү тайлан нь албан ёсны стандарт бус шинжлэх ухааны бодлогын баримт бичиг юм.
Эх сурвалж: (Leonard, Russell and Cressey, 2023[66]).
Кластер үйлдвэрүүдэд зориулсан хаягдал ус цэвэрлэх байгууламж нь үйлдвэржилт өндөр хөгжсөн бүс нутагт хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах боломжийг олгодог. Хаягдал усны эрэлт, нийлүүлэлт (үүнд газрын доорх усны тэжээгдэл багтаж болно), тасралтгүй байдлыг хангах зураглалыг гаргах, тэдгээрийн хоорондын зайг тодорхойлох нь үр ашигтай байж болох юм. Үйлдвэрлэл хоорондын системд хязгаарлалт тулгардаг тул хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах салбар дундын төлөвлөлт нь үр ашигтай. Улаанбаатар хотод ижил үйлдвэрлэл эсвэл салбарын хэд хэдэн компани хамтарсан цэвэрлэх байгууламж барихад тулгарч буй гол бэрхшээлүүдийн нэг бол газрын зөвшөөрөл, талбайн асуудал юм. Түүнчлэн хаалттай системд 81 сая м3/жил ус ашиглагдаагүй хэвээр үлдэнэ гэсэн тооцоолол хийжээ (2030 Water Resources Group, 2016[40]).
Хаягдал ус эргүүлэн ашиглах байгууламжийн эзэмшил, өмчлөлийн асуудал нь Монгол Улсын хувьд хэлэлцэх чухал асуудлын нэг болоод байна. Хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа, хамтарсан хөрөнгө оруулалтын талаар хэлэлцсэнээр дэд бүтцийн үйл ажиллагаа, ашиглалт, засвар үйлчилгээг (ҮАЗҮ) хэн хариуцах, усны чанарын стандартыг хангах урт хугацааны усны эрэлт, ус хангамжийн гэрээг хэрхэн хангах вэ гэдэг асуулт гарч ирж байна. ҮАЗҮ-ний хариуцлагыг ойлголмжтой тодорхойлсон Өмнөд Африкийн Дурбан хотын төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн загвар нь холбогдох кейс судалгаа байж болох юм (Шигтгээ 2.10). III Бүлэгт хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах төлөвлөгөөг санхүүжүүлэх талаар нэмэлт зөвлөмж өгсөн болно.
Өмнөд Африк бол усны хомсдолтой орон бөгөөд гурав дахь том хот болох Дурбан нь эдийн засгаа хөгжүүлэхийн тулд усны нөөцөд ихээхэн түшиглэдэг хот юм. 1990-ээд онд тухайн хотын бохир ус цэвэрлэх байгууламжийн хүчин чадал нь өсөн нэмэгдэж буй хаягдал бохир усаа цэвэрлэж дийлэхгүйд хүрсэн бөгөөд боломжит усны нөөц нь хүн амын усын эрэлтийг хангаж чадахгүйд хүрч, ус хангамжийн хомсдол улам нэмэгдэж байв.
Энэ асуудал нь хотын захиргааг үйлдвэрийн зориулалтаар хаягдал усыг дахин боловсруулах асуудлыг авч үзэхэд хүргэсэн байна. Цаасны Монди үйлдвэр, газрын тос боловсруулах Сапреф үйлдвэр нь дахин боловсруулсан хаягдал усыг үйлвэрлэлдээ ашиглахыг сонирхсон байна. Эдгээр үйлдвэрийн ус ашиглагчдад өндөр чанарын дахин боловсруулсан ус шаардлагатай болсон нь өнөөгийн хаягдал ус цэвэрлэх дэд бүтцийг шинэчлэх өндөр зардал, шаардлагатай техникийн мэдлэгийг бий болгоход түлхэц өгчээ. Тус хотын захиргаа нь гуравдагч шатны хаягдал ус цэвэрлэх байгууламжийг санхүүжүүлэх, ажиллуулах зорилгоор Veolia компаниар удирдуулдаг консорциумд Дурбан хотын Хаягдал ус дахин боловсруулдаг (DWR) компанитай ТХХТ байгуулсан байна. Хувийн хэвшил төслийн бүх санхүүжилтийг гаргаж, Дурбан хотын захиргаа нэмэлт зардал гаргаагүй байна. Дээрх хоёр үйлдвэрийн дахин боловсруулсан хаягдал усыг ашиглах баталгаат сонирхол нь Дурбан хотын Хаягдал ус дахин боловсруулдаг (DWR) компаний уг төсөлд хөрөнгө оруулах сонирхлыг нь ихээр татжээ. Хотын захиргаа нь хаягдал усны урьдчилсан болон анхан шатны цэвэрлэгээ хариуцаж ажилласан байна.
Төсөл бүх талаараа амжилттай хэрэгжсэн бөгөөд хаягдал ус дахин боловсруулах төсөл нь цэвэрлэсэн хаягдал усны хангамжийг нэмэгдүүлсэн ба үүнтэй холбоотойгоор далайн ус зайлуулах шинэ хоолойн төслийн хөрөнгө оруулалтыг хойшлуулахад хүргэжээ. Дурбан хотын уг хоёр үйлдвэрийн ус ашиглалтыг төлбөрөөс чөлөөлсөн бөгөөд энэ нь 400,000 иргэний ундны устай тэнцэхүйц хэмжээтэй байсан бөгөөд мөн үйлдвэрүүд усны төлбөрийн зардлаа хэмнэжээ. Байгаль орчны үр ашгийн талаас авч үзвэл уг төсөл нь далайд цутгаж буй хаягдал усны хэмжээг 10%-иар бууруулжээ. Энэхүү туршлагаас олж авсан гол сургамж, амжилтын хүчин зүйлүүд нь:
Орон нутгийн удирдлагын чухал манлайлал, тусалж дэмжих үүрэг.
ТХХТ-ийн төлөвлөгөөг байгууллагын шинэлэг бүтэц, зохион байгуулалт болгон ашиглах боломж.
Хаягдал усны боломжит ханган нийлүүлэгчид, цэвэрлэсэн хаягдал усыг сонирхож буй үйлдвэрүүд зэрэг дотоодын боломжийг тодорхойлохын ач холбогдол.
Хэрэглээний үйлдвэрлэлд хаягдал ус дахин боловсруулах төслийн эдийн засгийн сонирхол татахуйц байдал.
Байгаль орчин, нийгмийн бүлгүүд, орон нутгийн засаг захиргаа, үйлдвэрлэлийн ус ашиглагчдад үзүүлэх үр өгөөжийг тусгасан энэхүү хаягдал ус эргүүлэн ашиглах санаачилгын эерэг үр өгөөж.
Эх сурвалж: (World Bank Group, 2018[67]).
Монгол Улсад хаягдал усыг цэвэрлэх, дахин ашиглах талаарх зөвлөмж
Усны бохирдол Монгол орны усны нэмэлт нөөцийг судлах хэрэгцээг бий болгож байна. Урьдчилан тооцоолсон усны хомсдол нь зөвхөн боломжит усны хэмжээ дутмаг байгаагаас бус усны чанараас мөн нөлөөлж байгаа юм. Хаягдал усыг цэвэрлэх замаар усны чанарын асуудлыг шийдвэрлэж, хаягдал усыг эргүүлэн ашиглахыг дэмжих нь найдвартай ус хангамжийг нэмэгдүүлнэ.
Хүрээлэн буй орчин болон бохирын төвлөрсөн шугам сүлжээнд хаягдал усыг шууд нийлүүлэх усны чанарын стандартыг хангах нь аж үйлдвэрийн хувьд томоохон сорилт болж байна. Боломжит шилдэг техник (БШТ)-т суурилсан арга барил нь үйлдвэрийн хаягдал ус цэвэрлэх шаардлагыг сайжруулах талыг дэмжих урамшууллыг санал болгох боломжтой. БШТ нь үр ашигтай арга барил эсэхийг судлах эхний алхмын хүрээнд БОУАӨЯ-ны зүгээс БШТ-ийн үзэл баримтлалтай танилцах, дотоодод үүнийг хэрэглэх боломжийг судлах зорилгоор салбаруудад зориулсан семинар (жишээлбэл, олон улсын арвин туршлагатай нэхмэлийн салбарт) зохион байгуулах талаар авч үзэх.
Хаягдал усыг эргүүлэн ашиглахад бэлэн, санхүүгийн чадавхтай салбарт чиглэсэн хууль, эрх зүйн болон зохицуулалтын орчинг бүрдүүлэх замаар хаягдал усны эргүүлэн ашиглалтыг идэвхжүүлэх нь усны эрэлтийн тогтвортой менежментэд ач тустай. Санхүүгийн урамшуулал нь ТХХТ, үнийн таатай бодлого, эсвэл хамгийн сүүлчийн арга болох татаасаар дамжуулан хаягдал ус эргүүлэн ашиглах төлөвлөгөөг эдийн засгийн хувьд ашигтай болгох боломжтой. Хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах нь уст давхаргын тэжээгдлийн менежментээр дамжуулан усны нөөцийг сайжруулах боломжит хувилбар байж болох юм.
Ашигласан материал
[64] 2030 Water Resources Group (2020), 2030 Water Resources Group in Mongolia: Program Overview, The 2030 Water Resources Group, Washington, https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092723115038849/pdf/P17148802ebea006e0aa0f06cf88c5e9a36.pdf.
[7] 2030 Water Resources Group (2019), Urban Water Tariff Assessment: Integrating Social Equity, Financial Sustainability, Resource Conservation, Mongolia | Ulaanbaatar, 2030 Water Resources Group, Ulaabaatar City.
[40] 2030 Water Resources Group (2016), Hydro-economic Analysis on Cost-Effective Solutions to Close Ulaanbaatar’s Future Water Gap. Mongolia, Ulaanbaatar, 2030 Water Resources Group, Washington, https://www.2030wrg.org/wp-content/uploads/2016/09/2030-WRG-Hydroeconomic-Analysis_Ulaanbaatar_Aug16_final.pdf.
[3] 2030 Water Resources Group (2014), Mongolia: Targeted Analysis on Water Resources Management Issues, The 2030 Water Resources Group, Washington, https://2030wrg.org/wp-content/uploads/2014/03/2030WRG_MONGOLIA.pdf.
[65] ADB (2023), Managed Aquifer Recharge in Mongolia: Policy Recommendations and Lessons Learned from Pilot Applications, Asian Development Bank, https://doi.org/10.22617/BRF230405-2.
[33] ADB (2020), Overview of Mongolia’s Water Resources System and Management. A Country Water Security Assessment. July 2020, Asian Development Bank, Metro Manila, https://doi.org/10.22617/TCS200202-2.
[51] Altai, Z. (2013), Urban water demand management in Ulaanbaatar, Mongolia, James Cook University, Townsville, Queensland, Australia, https://doi.org/10.25903/mamr-xz76.
[22] Amgalan, N. et al. (2021), “The socio-economic transition and health professions education in Mongolia: a qualitative study.”, Cost Eff Resour Alloc, https://doi.org/10.1186/s12962-021-00269-5.
[2] Badarch, A. et al. (2021), “Projected water demand by 2050 in South Gobi region of Mongolia”, Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, pp. 24-35, https://doi.org/10.5564/pmas.v61i03.1820.
[42] Boldbaatar, Y. (2023), Presentation on groundwater management in Mongolia for the World Water Day, Ministry of Environment and Tourism, Ulaanbaatar.
[29] Constitution of Mongolia (1992), Constitution of Mongolia (amendment of 2019).
[54] EITI (2022), Mongolia Sixteenth EITI Reconciliation Report 2021. Mongolia Extractive Industries Transparency Initiative (Mongolia EITI), Mongolia Extractive Industries Transparency Initiative, Ulaanbaatar city.
[53] EITI (2021), Mongolia Fifteenth EITI Reconciliation Report 2020. Mongolia Extractive Industries Transparency Initiative (Mongolia EITI), Mongolia Extractive Industries Transparency Initiative, Ulaanbaatar city, https://eiti.org/sites/default/files/attachments/mongolia_eiti_2020_report_in_eng.pdf.
[52] EITI (2020), Mongolia Fourteenth EITI Reconciliation Report 2019. Mongolia Extractive Industries Transparency Initiative (Mongolia EITI), Mongolia Extractive Industries Transparency Initiative, Ulaanbaatar city, https://eiti.org/sites/default/files/attachments/eiti_14_report_en-20201230_mongolia_report_2019.pdf.
[46] Fan, M. (2023), “Managed Aquifer Recharge in Mongolia: Policy Recommendations and Lessons Learned from Pilot Applications. ADB Briefs No.263”, ADB Briefs, Asian Development Bank, Manila, https://doi.org/10.22617/BRF230405-2.
[4] Fan, M. (2020), Making Water in Mongolia Available at the Right Time, at the Right Place, and in the Right Quality. ADB Briefs., Asian Development Bank, Metro Manila.
[19] FAO (2024), GIEWS Country Brief Mongolia, Reference Date: 04-March-2024, Food and Agriculture Organization of the United Nations.
[13] Government of Mongolia (2022), Resolution 416, https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16532256471221&utm_source=lemonpressnewsletter.beehiiv.com&utm_medium=newsletter.
[45] Government of Mongolia (2020), “Vision-2050” Long-term Development Policy Of Mongolia, Annex 1 to Resolution 52, 2020, State Great Hural, https://cabinet.gov.mn/wp-content/uploads/2050_VISION_LONG-TERM-DEVELOPMENT-POLICY.pdf.
[41] Government of Mongolia (2015), Methodological guideline on approving groundwater reserve classification.
[39] Government of Mongolia (2012), Integrated Water Management Plan of Mongolia, Ministry of Environment and Green Development.
[30] Law of Mongolia on Environmental Protection (1995), Law of Mongolia on Environmental Protection, 2022 amendment (unofficial translation).
[10] Law of Mongolia on Fees for Natural Resources Use (2022), Law of Mongolia on Fees for Natural Resources Use, unofficial translation of 08-11-2022.
[24] Law of Mongolia on Water Contamination Fees (2019), Law of Mongolia on the Water Pollution Fees, 2019 amendment (unofficial translation of 14 November 2022).
[44] Law to prohibit mineral exploration and mining operations at headwaters of rivers, P. (2009), Law to prohibit mineral exploration and mining operations at headwaters of rivers, protected zones of water reservoirs and forested area.
[66] Leonard, M., K. Russell and P. Cressey (2023), A review of international wastewater reuse standards and guidelines, Science for Communities, https://www.esr.cri.nz/digital-library/environmental-health-report-a-review-of-international-wastewater-reuse-standards-and-guidelines/.
[25] Libanio, P. (2014), “The use of goal-oriented strategies in the building of water governance in Brazil”, Water International, Vol. 39/4, pp. 401-416, https://doi.org/10.1080/02508060.2014.910433.
[47] McKinney, M. and C. Rycewicz (2019), The Selenge River - Lake Baikal Transboundary Basin. A Preliminary Assessment of Opportunities to Enhance Collaboration on Conservation & Development, University of Montana Center for Natural Resources & Environmental Policy, Missoula.
[37] Ministerial Order No 42 (2020), Methodological Guidelines For Integrated Basin Water Resources Management Plans.
[15] Ministry of Environment and Climate Change (2024), Environment Baseline Study Report 2021-2023, MECC.
[11] Ministry of Environment and Green Development (2013), Integrated Water Management Plan of Mongolia, Ministry of Environment and Green Development, Ulaanbaatar.
[23] Ministry of Environment and Tourism and Ministry of Finance (2021), Joint Order A/406/226, Government of Mongolia, https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16389929469541.
[17] Ministry of Food, Agrilculture and Light Industry (2022), Annual report on the agriculture and livestock sector, MOFALI, https://mofa.gov.mn/files/pdf-files/4e78i6lz7wv/64a4e65878a6a4593d74da63.pdf.
[14] Montsame news (2023), “Water and journalist” meeting overview, https://montsame.mn/mn/read/328785.
[35] National Statistics Office of Mongolia (2023), Environment- Economic Account System. Water Account-2022 (in Mongolian), National Statistics Office of Mongolia, Ulaanbaatar.
[36] National Statistics Office of Mongolia (2023), Байгаль Орчин - Эдийн Засгийн Дансны Систем. Усны Данс-2022, National Statistics Office of Mongolia, Ulaanbaatar.
[55] NSW EPA (2003), Hunter River Salinity Trading Scheme: Working together to protect river quality and sustain economic development, New South Wales Environment Protection Authority, Sydney.
[34] OECD (2025), Towards a Renewable Hydrogen Strategy for Mongolia, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/15122489-en.
[56] OECD (2024), OECD Environmental Performance Reviews: Chile 2024, OECD Environmental Performance Reviews, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/5bc65d36-en.
[63] OECD (2022), Best Available Techniques (BAT) for Preventing and Controlling Industrial Pollution, Activity 6: Cross Country analysis of BAT and BAT-associated emission and environmental performance levels in the Thermal Power Plants, Cement and Textile industries, Environment, Health and Safety, Environment Directorate, OECD.
[28] OECD (2021), Toolkit for Water Policies and Governance: Converging Towards the OECD Council Recommendation on Water, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/ed1a7936-en.
[59] OECD (2019), Pharmaceutical Residues in Freshwater: Hazards and Policy Responses, OECD Studies on Water, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/c936f42d-en.
[60] OECD (2018), Best Available Techniques (BAT) for Preventing and Controlling Industrial Pollution. Activity 2: Approaches to Establishing BAT Around the World, OECD Environment Directorate, Paris.
[58] OECD (2017), Best Available Techniques (BAT) for Preventing and Controlling Industrial Pollution. Activity 1: Policies on BAT or similar concepts Across the World, OECD Environment Directorate, Paris.
[27] OECD (2017), Groundwater Allocation: Managing Growing Pressures on Quantity and Quality, OECD Studies on Water, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264281554-en.
[8] OECD (2017), Water Charges in Brazil: The Ways Forward, OECD Studies on Water, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264285712-en.
[26] OECD (2015), Water Resources Allocation: Sharing Risks and Opportunities, OECD Studies on Water, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264229631-en.
[61] OECD (n.d.), Best Available Techniques (BAT) to Prevent and Control Industrial Pollution, https://www.oecd.org/chemicalsafety/risk-management/best-available-techniques.htm#Activity_3.
[62] OECD (n.d.), List of Best Available Techniques Reference Documents, https://www.oecd.org/chemicalsafety/risk-management/best-available-techniques-reference-documents-by-sectors-and-activities.htm#Others (accessed on 11 March 2024).
[48] Ong, C., C. Tortajada and O. Arora (2023), “Developing a Water Demand Management Plan”, https://doi.org/10.1007/978-981-19-8677-2_3.
[21] Parry, J. and N. Habib (2023), The Evolution of Mongolia’s Health Care System, ADB, https://doi.org/10.22617/ARM230616-2.
[16] Project Management Unit for the Ministry of Food, A. (2021), Mongolia: Vegetable Production and Irrigated Agriculture Project. Environmental Monitoring Report., The Project Management Unit for the Ministry of Food, Agriculture and Light Industry, https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/51423/51423-002-emr-en.pdf.
[6] Questionnaire (2023), Questionnaire for the National Dialogue on Water. Responses from the Government of Mongolia..
[1] Questionnaire (2023), Questionnaire for the National Dialogue on Water. Responses from the Government of Mongolia..
[50] Tortajada, C. et al. (2019), “Water demand management strategies for water-scarce cities: The case of Spain”, Sustainable Cities and Society, Vol. 45, pp. 649-656, https://doi.org/10.1016/j.scs.2018.11.044.
[32] UNECE (2018), Environmental Performance Reviews. Mongolia. Environmental Performance Reviews Series No. 49, United Nations Publication, New York and Geneva, https://unece.org/DAM/env/epr/epr_studies/ECE_CEP_182_Eng.pdf (accessed on 25 January 2024).
[38] Unesco, UN-Water and W. Programme (2022), “United Nations World Water Development Report 2022: groundwater: making the invisible visible”, Significance, Vol. 19/3.
[18] UNICEF (2024), UNICEF Mongolia Humanitarian Situation Report No. 3 (Dzud) - 22 March 2024, UNICEF Mongolia Office.
[9] United Nations Economic Commission for Europe (2018), Environmental performance reviews. Mongolia, https://unece.org/environment-policy/publications/environmental-performance-review-mongolia (accessed on 12 February 2024).
[20] UNRC (2024), 2024 Dzud Early Action & Response Plan Mongolia, Dec 2023 - May 2024, Issued 19 Feb 2024, United Nations Residence Coordinator Mongolia.
[12] Water Agency (2024), Interview on the Implementation Status of the Water Use Fee mechanism.
[43] Water Law (2012), Law of Mongolia on Water / Revised Edition (Unofficial Translation).
[31] Water Law (2012), Law of Mongolia on Water / Revised Edition (Unofficial Translation).
[49] Water Research Commission (2018), “Two thirsty cities’ successful attempts to consume less water”, Water Wheel, Vol. 17/4.
[5] World Bank (2024), Mongolia - Country Climate and Development Report: Overview (English), World Bank Group, https://documents1.worldbank.org/curated/en/099101624054513645/pdf/P5005041b4ccef0d218575140014314d1e5.pdf.
[67] World Bank Group (2018), Wastewater: From Waste to Resource, the Case of Durban, South-Africa, The World Bank Group, Washington, https://documents1.worldbank.org/curated/en/770121521179248609/pdf/124334-19-6-2018-13-8-54-W.pdf.
[57] WWF (2019), Tuul River Mongolia 2019 Basin Health Report Card, World Wildlife Fund.