Καταπολέμηση της νόθευσης διαγωνισμών στις δημόσιες συμβάσεις στην Αυστρία, τη Βουλγαρία, την Κροατία, την Κύπρο, την Ελλάδα και τη Ρουμανία

Συνοπτική παρουσίαση

Οι δημόσιες συμβάσεις διαδραματίζουν στρατηγικό ρόλο στη λειτουργία του κράτους. Ωστόσο, συγκαταλέγονται στις δραστηριότητες που είναι περισσότερο εκτεθειμένες σε κινδύνους που πλήττουν την ακεραιότητά τους. Η νόθευση διαγωνισμών υπονομεύει τη βέλτιστη σχέση ποιότητας-τιμής στις δημόσιες δαπάνες, κλονίζει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και υποβαθμίζει την ποιότητα της παροχής δημόσιων υπηρεσιών.  

Οι δράσεις ευαισθητοποίησης και θεσμικής συνεργασίας μπορούν να συμβάλουν στην πρόληψη της νόθευσης διαγωνισμών, συμπληρώνοντας την εφαρμογή της νομοθεσίας, καθώς ενισχύουν την ενημέρωση σχετικά με τους κινδύνους συμπράξεων και διευκολύνουν τον εντοπισμό ύποπτων συμπεριφορών. Προς αυτήν την κατεύθυνση, μπορούν να αποσαφηνίζουν τον τρόπο με τον οποίο τα εθνικά νομικά πλαίσια ρυθμίζουν συναφή ζητήματα, όπως τα προγράμματα επιείκειας, οι μηχανισμοί ανώνυμης αναφορας (whistleblowing), ο αποκλεισμός προσφερόντων από διαδικασίες σύναψης δημόσιων συμβάσεων και η αποζημίωση των θυμάτων συμπράξεων. Η συνεργασία μεταξύ διαφορετικών αρχών του δημόσιου τομέα, ιδίως των αναθετουσών αρχών και των αρχών ανταγωνισμού, καθώς και άλλων διωκτικών αρχών, μπορεί να μετουσιώσει την ενημέρωση αυτή σε αποτελεσματική δράση κατά της νόθευσης διαγωνισμών. 

Οι κυβερνήσεις και οι αρχές ανταγωνισμού μπορούν να καθοδηγήσουν τις δράσεις ευαισθητοποίησης και τη θεσμική συνεργασία κατά της νόθευσης διαγωνισμών με διάφορους τρόπους. Οι συστάσεις αυτές ομαδοποιούνται σε δύο κατηγορίες: 1) εντοπισμός και πρόληψη της νόθευσης διαγωνισμών, που εξετάζει μέτρα για την ενίσχυση της ενημέρωσης και της θεσμικής συνεργασίας και την προώθηση της συμμόρφωσης, με σκοπό την πρόληψη των συμπράξεων, και 2) αποτελεσματικά μέσα έννομης προστασίας κατά της νόθευσης διαγωνισμών, που εστιάζουν στον δικαστικό έλεγχο, τις αγωγές αποζημίωσης και τον αποκλεισμό προσφερόντων.

Κύριες συστάσεις

Πρόληψη και εντοπισμός νόθευσης διαγωνισμών

• Συμμετοχή των κατάλληλων φορέων: αφετηρία για την προώθηση του ανταγωνισμού στις δημόσιες συμβάσεις είναι η αναγνώριση ότι η καταπολέμηση της νόθευσης διαγωνισμών δεν είναι αποκλειστική υπόθεση των αρχών ανταγωνισμού. Η στοχευμένη ενημέρωση των αρμοδίων για τις δημόσιες συμβάσεις αποτελεί το πρώτο βασικό στοιχείο μιας αποτελεσματικής στρατηγικής ευαισθητοποίησης. Είναι σημαντικό οι δράσεις ευαισθητοποίησης να απευθύνονται και σε ενδιαφερόμενους εκτός των παραδοσιακών πεδίων του ανταγωνισμού ή των δημόσιων συμβάσεων, όπως οι δικαστικοί λειτουργοί και οι λοιπές ελεγκτικές και διωκτικές αρχές (ελεγκτικοί φορείς, αρχές καταπολέμησης της διαφθοράς, αστυνομικές αρχές διερεύνησης οικονομικού εγκλήματος). Συνολικά, οι δράσεις ευαισθητοποίησης θα πρέπει να αξιοποιούνται τόσο για τη μετάδοση γνώσεων όσο και για τη δημιουργία δικτύων μεταξύ όλων των εμπλεκομένων στις δημόσιες συμβάσεις.

• Παροχή σαφούς και πρακτικής καθοδήγησης: οι δημόσιοι λειτουργοί χρειάζονται καθοδήγηση ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν ενδείξεις σύμπραξης και να τις αναφέρουν. Οι δράσεις ευαισθητοποίησης θα πρέπει να εξηγούν τι είναι η νόθευση διαγωνισμών και ποιο είναι το κόστος της, αλλά και να παρέχουν πρακτική καθοδήγηση για τα επόμενα βήματα όταν εντοπίζονται προειδοποιητικές ενδείξεις: πώς αναφέρονται οι σχετικές υπόνοιες, αν μπορεί να συνεχιστεί η διαδικασία δημόσιας σύμβασης και αν είναι δυνατό ή σκόπιμο να αποκλειστούν από τον διαγωνισμό οι ύποπτοι προσφέροντες. Τα μηνύματα των δράσεων ευαισθητοποίησης θα πρέπει να αποφεύγουν τη γενικόλογη ή υπερβολικά νομική διατύπωση. Αντ’ αυτού, η ορολογία και το περιεχόμενο θα πρέπει να προσαρμόζονται στις πρακτικές ανάγκες του κοινού στο οποίο απευθύνονται.

• Ενίσχυση της θεσμικής συνεργασίας μεταξύ δημόσιων αρχών για την πρόληψη της νόθευσης διαγωνισμών και την αποτελεσματικότερη εφαρμογή της νομοθεσίας: η συνεργασία μπορεί να στηρίζεται τόσο σε επίσημες συμφωνίες όσο και σε άτυπες σχέσεις. Οι συμφωνίες διαμορφώνουν το αναγκαίο πλαίσιο, ενώ η αλληλεπίδραση σε υπηρεσιακό επίπεδο καλλιεργεί ένα κλίμα εμπιστοσύνης και διασφαλίζει τη συνέχεια της συνεργασίας.

• Αξιοποίηση διεθνών δικτύων: οι αρχές ανταγωνισμού θα πρέπει να αξιοποιούν φόρουμ όπως ο ΟΟΣΑ, το Διεθνές Δίκτυο Ανταγωνισμού και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ανταγωνισμού, τα οποία διευκολύνουν την ανταλλαγή εμπειριών και γνώσεων μεταξύ ομοτίμων και συμβάλλουν στην αποφυγή της αλληλοεπικάλυψης σε επίπεδο δράσεων ευαισθητοποίησης και εφαρμογής της νομοθεσίας.

• Αξιοποίηση υφιστάμενων πόρων: οι δράσεις ευαισθητοποίησης και η συνεργασία συχνά προσκρούουν στην έλλειψη πόρων ή στην περιορισμένη δημοσιονομική και πολιτική στήριξη τέτοιων πρωτοβουλιών. Οι αρχές μπορούν να βασίζονται σε επιμέρους έργα, όπως το παρόν, και να τα αξιοποιούν περαιτέρω, αντλώντας υλικό και οδηγίες που έχουν δημιουργηθεί για άλλα ακροατήρια, περιπτώσεις και περιστάσεις.

• Σχεδιασμός διαγωνισμών που ενισχύουν τον ανταγωνισμό: ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζεται ένας δημόσιος διαγωνισμός μπορεί να περιορίσει ή, αντιθέτως, να αυξήσει τους κινδύνους σύμπραξης. Συνεπώς, ο σχεδιασμός διαγωνισμών που ενισχύουν τον ανταγωνισμό θα πρέπει να παραμένει στο επίκεντρο των δράσεων ευαισθητοποίησης.

• Ενθάρρυνση της εταιρικής συμμόρφωσης: οι επιχειρήσεις θα πρέπει να ενθαρρύνονται να υιοθετούν αποτελεσματικούς μηχανισμούς συμμόρφωσης και να παροτρύνουν τους προμηθευτές, τους υπεργολάβους και τους εταίρους τους σε κοινοπραξίες να κάνουν το ίδιο.

• Αποσαφήνιση των κινδύνων που συνδέονται με την υποβολή κοινών προσφορών και την υπεργολαβία: οι αρχές θα πρέπει να παρέχουν καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο αξιολόγησης της νομιμότητας της υποβολής κοινών προσφορών και της υπεργολαβίας, υπό το πρίσμα του δικαίου του ανταγωνισμού. Αυτό περιλαμβάνει την αποσαφήνιση των περιπτώσεων στις οποίες επιτρέπεται η συνεργασία (π.χ. όταν οι προσφέροντες δεν έχουν τη δυνατότητα να υποβάλουν μεμονωμένες προσφορές) και των περιπτώσεων στις οποίες μπορεί να εγείρει ζητήματα ανταγωνισμού (π.χ. όταν ανταγωνιστές συμπράττουν χωρίς αιτιολόγηση).

• Ενίσχυση της ενημέρωσης σχετικά με τα προγράμματα επιείκειας και τους μηχανισμούς ανώνυμης πληροφόρησης: οι επιχειρήσεις και οι δημόσιοι λειτουργοί πρέπει να ενημερώνονται για τα διαθέσιμα προγράμματα επιείκειας και τα κανάλια ανώνυμης πληροφόρησης, καθώς και για τη σχετική νομική προστασία.

• Διασφάλιση πρόσβασης σε δεδομένα δημοσίων συμβάσεων: οι αρχές ανταγωνισμού θα πρέπει να προωθούν την πρόσβαση σε δεδομένα δημοσίων συμβάσεων. Προς τούτο, θα πρέπει να συνεργάζονται με τις κυβερνήσεις και τους φορείς εποπτείας των δημοσίων συμβάσεων, ώστε να αποκτήσουν τα αναγκαία δικαιώματα πρόσβασης και, ιδανικά, να βελτιώσουν τη συλλογή, την αποθήκευση και τη χρηστικότητα των δεδομένων.

Αποτελεσματικά μέσα έννομης προστασίας κατά της νόθευσης διαγωνισμών

• Ενημέρωση και εκπαίδευση δικαστικών λειτουργών σε θέματα νόθευσης διαγωνισμών και απόδειξης: οι δικαστές διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διασφάλιση της αποτελεσματικής εφαρμογής του δικαίου του ανταγωνισμού. Ως εκ τούτου, οι δράσεις ευαισθητοποίησης θα πρέπει να απευθύνονται και στο δικαστικό σώμα, προκειμένου να αποκτήσει καλύτερη κατανόηση σχετικά με τη νόθευση διαγωνισμών. Ο δικαστικός διάλογος μεταξύ ομοτίμων και τα σεμινάρια μπορούν να εξετάζουν βασικές αρχές, τη σχετική νομολογία, την εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων και τον καταλογισμό ευθύνης.

• Ενημέρωση σχετικά με τις αγωγές αποζημίωσης: οι δράσεις ευαισθητοποίησης μπορούν να αναδεικνύουν τη δυνατότητα αναθετουσών αρχών που έχουν πέσει θύματα νόθευσης διαγωνισμών να διεκδικούν αποζημίωση και να τις ενθαρρύνουν προς την κατεύθυνση αυτή. Οι αρχές ανταγωνισμού μπορούν επίσης να ενημερώνουν σχετικά με τις βασικές μεθοδολογίες ποσοτικοποίησης της ζημίας.

• Δυνατότητα αποκλεισμού προσφερόντων λόγω νόθευσης διαγωνισμών: οι δράσεις ευαισθητοποίησης θα πρέπει να υπογραμμίζουν ότι οι προσφέροντες μπορούν, υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπει το σχετικό νομικό πλαίσιο, να αποκλείονται από δημόσιους διαγωνισμούς λόγω παραβάσεων του δικαίου του ανταγωνισμού.