Монгол Улсын усны аюулгүй байдал нь улс орны эдийн засгийн өсөлтийг хангах гол хүчин зүйлсийн нэг бөгөөд баталгаат ундны ус, хаягдал ус цэвэрлэгээгээр хангахаас гадна үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, хот, суурины хөгжлийг дэмжих томоохон хөрөнгө оруулалт шаардана. Уур амьсгалын өөрчлөлт, устай холбоотой эрсдэлийн хүрээнд усны эрэлтийн стратеги, уур амьсгалд дасан зохицох төлөвлөлт гаргах шаардлагатай. Алсын хараа-2050 болон Шинэ сэргэлтийн бодлогод усны дэд бүтцийн томоохон зорилтууд дэвшүүлсэн бөгөөд эдгээрт хүрэхийн тулд бодлогын шинэчлэлт, усны нөөцийн үр дүнтэй ашиглалт, хувийн хэвшлийн оролцоо зайлшгүй хэрэгтэй. Энэ бүлэгт хөрөнгө оруулалт төлөвлөлт, усны үйлчилгээний санхүүгийн тогтвортой байдал, төр-хувийн хэвшлийн түншлэл рүү чиглэсэн арга барилыг тодорхойлон авч үзсэн болно. Бодлогыг сайжруулан, зардлыг үр ашигтай хэмнэж, санхүүжилтийн эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх нь урт хугацаанд усны аюулгүй байдал, усны нөөцийн тогтвортой менежментээр хангах чиглэлд өндөр ач холбогдолтой.
Монгол Улсын усны эрэлтийн менежмент
Абстракт
Монгол Улсын усны аюулгүй байдал нь үндэсний хэмжээнд нэн тэргүүнд авч үзэх чухал асуудал бөгөөд энэ хүрээнд хөрөнгө оруулалт төлөвлөлтийн хийдэл, зөрүүг арилгах, хувийн секторын хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт татах, ус хангамж, ариутгах татуургын үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага (УХАТҮҮБ)-ын санхүүгийн гүйцэтгэлийг сайжруулахад чиглэсэн яаралтай арга хэмжээ авах хэрэгцээ, шаардлага бий. Уур амьсгалын өөрчлөлт ид явагдаж буй, хотжилт, үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн салбарын эрэлт, хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж буй өнөө үед эдгээр тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх нь баталгаат ундны усны хүртээмжийг сайжруулах, хаягдал усыг үр дүнтэй цэвэрлэх, усны нөөцийн тогтвортой менежментээр хангахад маш чухал ач холбогдолтой.
Улсын хэмжээнд өсөн нэмэгдэж буй усны дэд бүтцийн хэрэгцээ, шаардлагыг хангаж, хөрөнгө оруулалтын зөрүүг арилгахад стратегийн хөрөнгө оруулалт төлөвлөлт маш чухал. “Алсын хараа-2050” Монгол Улсын урт хугацааны бодлогын баримт бичигт устай холбоотой төсөл, арга хэмжээ хэрэгжүүлэх томоохон зорилт тусгасан ч техник, эдийн засгийн үндэслэл (ТЭЗҮ)-ийн судалгаа хийх нөөц хязгаарлагдмал, нэгдсэн бус төлөвлөлт, нэн тэргүүнд санхүүжилт татах өрсөлдөөн зэрэг нь уг зорилт руу чиглэсэн ахиц, дэвшил гаргахад төвөг учруулж байна. Түүнчлэн Монгол Улсын хувьд, үер усны аюул, ган гачиг, мөсөн гол хайлах зэрэг эрсдэлийг бууруулах, арилгах үүднээс уур амьсгалд дасан зохицсон дэд бүтэцтэй болох зайлшгүй шаардлагатай. Хөрөнгө оруулалт төлөвлөлтийг дараах байдлаар сайжруулах боломжтой. Үүнд:
Стратегийн хуваарилалтыг тодорхойлоход чиглэсэн ТЭЗҮ-ийн судалгаа хийх санхүүжилтийг сайтар шалгаж туршсан төсөл, арга хэмжээ рүү чиглүүлэн төвлөрүүлэх.
Уян хатан байдал ба тогтолцоог хамарсан үр өгөөжийг дээшлүүлэх тулд холбогдох төсөл, арга хэмжээнүүдийг хөрөнгө оруулалтын илүү өргөн сувгаар эрэмбэлэх.
Чадавхыг бэхжүүлэх, зардал хэмнэх үүднээс ус хуримтлуулан хадгалах төвлөрсөн бус, байгалийн болон эдгээрийн хосолсон шийдлүүдийг нэгтгэх.
Усны үндэсний зөвлөл зэрэг платформыг ашиглан салбар хоорондын зохицуулалтыг бэхжүүлэх зэрэг хамаарна.
Улсын хэмжээнд усны салбарын хөрөнгө оруулалтын өнөөгийн нөхцөлийг сайжруулах, УХАТҮҮБ-ын гүйцэтгэлийг сайжруулахад чиглэсэн ихээхэн хүчин чармайлт гаргасаар ирсэн. Цаашид УХАТҮҮБ-ын санхүүгийн тогвортой байдлыг сайжруулах нь ус хангамж, ариутгах татуургын барилга байгууламж, шугам сүлжээний дэд бүтцийг өртгөтгөх, засвар үйлчилгээ явуулахад салшгүй чухал. Одоогийн үр ашиггүй байдал нь УХАТҮҮБ /төр, хувийн/-ийн аль алиных нь алдагдсан боломжийн өртгийг харуулж байна. Ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээ (УХАТАҮ)-г сайжруулах замаар санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах шаардлагатай. УХАТҮҮБ-ын санхүүгийн гүйцэтгэлийн хийдэл, зөрүүг арилгахын тулд Засгийн газар дараах зүйлсийг авч үзэх боломжтой. Үүнд:
УХАТҮҮБ-ын хариуцлага, чиг үүргийг сайтар тодорхойлж, гүйцэтгэлд суурилсан гэрээ байгуулдаг болох.
Орлого болоогүй усны асуудлыг шийдвэрлэх үүднээс төлбөр тооцдоггүй ус хэрэглээ, ашиглалт болон ус шүүрэлт, шугам хоолойн эвдрэл, гэмтэл, түүний улмаас үүссэн ус алдагдалтай холбоотой үйл ажиллагааны ба техникийн алдагдлыг бууруулахад чиглэсэн арга хэмжээ авах шаардлагатай. Тоолуургүйн улмаас үүссэн усны алдагдал (commercial loss)-ын хувьд, нийслэлийн хэмжээнд ус хэрэглээ, ашиглалтыг бүрэн тоолууржуулснаар усыг зохистой ашиглах, төлбөрийн дата мэдээллийг илүү нарийвчлан гаргах боломж бүрдэх бөгөөд Орон сууц, нийтийн аж ахуйн удирдах газар (ОСНААУГ)-аас нийлүүлдэг усыг унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэдэг гэр хороолол, орон сууцны ус хэрэглэгчид үүнд мөн хамааралтай.
Орон тооны ажилтнуудын томоохон зардлын асуудлыг оновчтой шийдвэрлэх. Ялангуяа нийслэлийн түвшинд УСУГ-ын ажилтнуудын тоо зарим улс орны адилхан чиг үүрэгтэй байгууллагатай харьцуулахад маш өндөр байна.
УХАТҮҮБ-аас үр ашиг, санхүүгийн гүйцэтгэлээ сайжруулах, капитал зардлаа төлөвлөх урт хугацааны зорилт бүхий тогтвортой бизнес төлөвлөгөө боловсруулахыг шаардах.
Хот, суурины ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээг зохицуулах хороо (ХСУХАТАҮЗХ)-ны чиг үүрэгт ялангуяа орлого болоогүй усны хувь хэмжээг бууруулах, шинэ капитал хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, санхүүжилтийн эх үүсвэр болон нөхцөлтэй холбогдуулан Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний байгууллага (НААҮБ)-ын бизнес төлөвлөгөөнд хяналт тавих чиглэлийг нэмж оруулах.
УХАТҮҮБ-ын санхүүгийн гүйцэтгэлийг сайжруулах, усыг хэмнэлттэй, зохистой ашиглахад үзүүлэх дэмжлэг талаас нь тарифын бүтцийг дахин хянах. Боломжит тариф болон зардал нөхөх балансыг хангах үүднээс шаталсан тарифыг төрөөс олгох татаастай хослуулах арга, боломжийг судлах.
ХСУХАТАҮЗХ-нд тарифын бүтцийг сайтар хөгжүүлэх, тарифын саналыг хянах, энэхүү үйл явцыг үр дүнтэй удирдах чадавхаа бэхжүүлэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх. Үүний зэрэгцээ орлого багатай өрхүүдэд усыг хямд үнээр авах боломжийг бүрдүүлэх замаар төрөөс олгох татаасын зорилтот хөтөлбөр хэрэгжүүлэх нь чухал.
Монгол Улсын усны салбарын санхүүжилтийн хийдэл, зөрүүг арилгахын тулд хувийн секторын оролцоо нэн чухал. Гэвч устай холбоотой хөрөнгө оруулалтын боломжийн талаар хувийн хэвшлийнхний мэдлэг, ойлголт дутмаг бөгөөд усны бохирдлыг хянах технологийн стандарт тодорхойгүй хэвээр байна. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэл (ТХХТ)-ийн хүрээнд ялангуяа хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах төсөл, арга хэмжээ хэрэгжүүлэх чиглэл хэвээр байгаа ч байгууллагын ба дата, мэдээллийн ил тод байдлын асуудал шийдэгдээгүй л байна. Хувийн хөрөнгө оруулалт татахад тулгараад буй асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Засгийн газар дараах зүйлсийг авч үзэх нь зүйтэй. Үүнд:
Усны бохирдлыг хянах технологийн стандартыг тодорхойлох үүднээс нэмэлт удирдамж/зааварчилгаа гаргах, Боломжит шилдэг техник (БШТ)-ийн арга барилыг авч үзэх.
Хөрөнгө оруулагчдын хувьд ойлгомжгүй, тодорхойгүй зүйлсийг шийдвэрлэх үүднээс дата, мэдээлэл цуглуулах, ил тод байлгах, хандалтыг сайжруулах
Устай холбоотой дэд бүтцэд хувийн хөрөнгө оруулалт татах үүднээс тогтвортой санхүүжилтийн санаачилгуудыг өргөжүүлэн дэмжих.
Хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах, хэрэгжилтийн механизмыг тодорхойлох чиглэлд ТХХТ-ийн удирдамж, зааварчилгаа боловсруулах
Ус бол эдийн засгийн өсөлтийн салшгүй чухал хүчин зүйл бөгөөд нийслэлийн хэмжээнд үйлдвэр, хөдөө аж ахуй (ХАА), говийн бүсэд ялангуяа уул уурхайн үйл ажиллагааг дэмжих үүднээс хөрөнгө оруулалт зайлшгүй шаардлагатай. Дэд бүтцэд томоохон хөрөнгө оруулалт хийхэд хүн амын баталгаат ундны ус хангамж, хүртээмж, хаягдал ус цэвэрлэх үр дүнтэй технологийн асуудлыг шийдвэрлэсэн байх нь чухал. Түүнчлэн хур тунадасны төлөв байдал, мөсөн гол хайлж буй зэрэг уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицохоос гадна үер, ган гачиг зэрэг устай холбоотой эрсдэлийг бууруулах шаардлагатай.
Улсын хэмжээнд төлөвлөлтийн хамгийн дээд түвшинд гаргасан баримт бичиг бол КОВИД-19 цар тахлын дараа Засгийн газраас тодорхойлж, гаргасан “Алсын хараа-2050”, “Шинэ сэргэлтийн бодлого” бөгөөд эдгээр баримт бичигт улс орны хөгжил, эдийн засгийн өсөлтийн урт хугацааны зорилтуудыг тусгажээ. Энэ хүрээнд аж үйлдвэрийн тэлэлт, дэд бүтцийн томоохон төсөл, арга хэмжээ, ХАА-н тогтвортой үйлдвэрлэл, эрчим хүчний үйлдвэрлэл, хотын хөгжлийг дэмжихэд чиглэсэн устай холбоотой дэд бүтцийн томоохон зорилтууд хамруулсан байна. “Алсын хараа-2050”-д ус хангамжийн шугам хоолой, дэд бүтцийг өргөтгөн шинэчилж, 2040 он гэхэд хүн амын 90%-ийг баталгаат ундны усаар хангах төлөвлөгөө тусгагджээ.
Усны салбарын санхүүжилтийн тулгамдсан асуудал нь тухайн санхүүжилт хэрэгтэй байгаа хэсгийг зөвхөн мөнгө, санхүүгээр хялбархан шийдвэрлэх төдий асуудал биш юм. Улсын хэмжээнд устай холбоотой хөрөнгө оруулалтын таатай орчныг бүрдүүлэхийн тулд бодлого, хууль эрх зүй, дүрэм, журам, бүтэц зохион байгуулалтын асуудлыг цогцоор нь авч үзэх хэрэгтэй. Өмнөх бүлгүүдэд дурдсан реформ, шинэтгэлүүд нь усны эрэлтийг бууруулах, усыг зохистой ашиглах, санхүүжилтийн боломжит эх үүсвэрийг хамгийн үр дүнтэй ашиглахад эерэг нөлөөлөл үзүүлэхэд чиглэсэн болно. Чамбай тодорхойлсон бодлого, бүтэц зохион байгуулалт нь хөрөнгө оруулагчдыг татах, нөгөө талаас усны нөөцийн тогтвортой менежмент болон ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээ (УХАТАҮ)-г бодитой дэмжих хөрөнгө оруулалтыг бүрдүүлэхэд маш чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.
Монгол Улсын усны аюулгүй байдлыг тогтвортой хангахад хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт татах стратегийн арга барил зайлшгүй хэрэгцээтэй байна. Усны нөөцийн хомсдол, усны бохирдол үүсээд буй өнөө үед урт хугацааны зорилтуудад хүрэхийн тулд хөрөнгө оруулалтыг мэргэжлийн түвшинд төлөвлөж, тэргүүлэх чиглэл болгон, төрөлжүүлэх шаадлага бий. УХАТАҮ нь усны аюулгүй байдлын зорилтуудад маш чухлаар тусгагджээ. Түүнчлэн зардлаа нөхөх, НААҮБ-ын гүйцэтгэл, орон тооны ажилтнуудын зардалтай холбоотой асуудал тулгамдсан байна. Эдгээр тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэхдээ үйлчилгээг сайжруулах, үр ашгийг дээшлүүлэх, УХАТАҮ-ний санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах талаас нь авч үзэх хэрэгтэй. Үүнээс гадна шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын хамрах хүрээг тодорхойлсноор хувийн секторыг татан оролцуулах боломжийг ялангуяа хаягдал ус цэвэрлэх чиглэлд бүрдүүлэхэд маш чухал ач холбогдолтой.
Энэ бүлэгт хөрөнгө оруулалтыг үр дүнтэй, бодитой төлөвлөхийн нэн чухал хэрэгцээг авч үзсэн бөгөөд усны аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих уялдаа холбоог сайжруулахын ач холбогдол, төр ба хувийн секторын санхүүжилтийн нэмэлт эх үүсвэр татах хэрэгцээ, томоохон зорилтуудад хүрэхэд дэмжлэг болох дэд бүтцийн өөр хувилбар, шийдлийг онцолсон болно. Нэг талаас, тавьсан зорилгод хүрэхэд шаардагдах санхүүжилтийн нэмэлт эх үүсвэр авч ашиглах асуудлыг хөндөхөөс өмнө УХАТАҮ-ний хувьсан хөгжиж буй онцлог байдлыг энэхүү бүлэгт авч үзсэн бөгөөд холбогдох санхүүжилт, үйл ажиллагаанд тулгамдаад буй асуудлыг шийдвэрлэх шаардлагатай. Нөгөө талаас, шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын хамрах хүрээг тодорхойлж, улмаар хувийн секторын оролцоог хангах боломжийг судалсан болно. Дүрэм, журам, стандартын нэмэлт удирдамж, худалдааны санхүүжилт болон ТХХТ нь хаягдал ус цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах зэрэг голлох чиглэлд хувийн хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих боломжтой.
Монгол Улсын усны аюулгүй байдлын зорилтуудыг ухаж ойлгоход чиглэсэн хөрөнгө оруулалт төлөвлөх (дугаар хэсэг 3.2), УХАТҮҮБ-ын санхүүгийн гүйцэтгэлийг хангах, зардал нөхөх (дугаар хэсэг 3.3), хувийн хөрөнгө оруулалтыг ялангуяа хаягдал ус цэвэрлэх чиглэлд татах (дүгээр хэсэг 3.4) 3 харилцан холбоотой хэсгээр дамжуулан усны салбарт санхүүжилт татахад дэмжлэг үзүүлэх бодлогын зөвлөмжийг энэхүү бүлэгт тусгасан болно.
“Алсын хараа-2050”, “Шинэ сэргэлтийн бодлого”-д устай холбоотой дэд бүтцийг хөгжүүлэх нь хүн амын өсөлт, эдийн засгийн хөгжил, уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөлөлд дасан зохицолтыг дэмжихэд өндөр ач холбогдолтой болохыг тодорхойлсон. Эдгээр зорилтод хүрэхийн тулд хөрөнгө оруулалтын зөрүүтэй байдал, гадаргын усны дэд бүтэц хязгаарлагдмал байдал, төсвийн санхүүжилтийг нэн тэргүүнд тавьсан өрсөлдөөн зэрэг тулгамдаад буй томоохон асуудлыг шийдвэрлэх шаардлагатай. Хөрөнгө оруулалт төлөвлөлтийн стратегийн арга барил нь усны нөөцийг үр дүнтэй хуваарилах, төсөл, арга хэмжээг эрэмбэлэх, усны тогтолцоо уян хатан, тогтвортой, урт хугацааны зорилтуудтай уялдуулан хөгжүүлэхэд нэн чухал ач холбогдолтой.
“Алсын хараа-2050”-д усны дэд бүтцэд хийгдэх шат дараалсан хөрөнгө оруулалтыг дараах байдлаар урьдчилан төлөвлөжээ (Government of Mongolia, 2020[1]):
2021-2030 он: Газрын байгалийн тогтоц, голын татамд хур тунадас, хайлсан цас, мөсний усыг хуримтлуулах хөв цөөрөм, далд усан сангууд байгуулж, томоохон голууд дээр урсцын тохируулгатай, олон зориулалтаар ашиглах усан сан барьж эхэлнэ.
2031-2040 он: Хөв цөөрөм, урсцын тохируулгатай усан сан, ус нөөцлөх, дамжуулах далд систем байгуулах ажлыг эрчимжүүлж, усны хуримтлалыг нэмэгдүүлэх зэргээр хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлнэ.
“Алсын хараа-2050”-д Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлтөд гүйцэтгэх уул уурхайн салбарын үүргийг онцлон тодорхойлсон.
Эдгээр зорилтыг дэмжих зорилгоор “Хөх морь” төслийн хүрээнд 12-13 гол мөрөн дээр олон зориулалт бүхий усан цогцолбор, усан сан, далан, бооомтын барилга байгууламж, усан цахилгааны станцыг нийт 33 байршилд барьж байгуулах төслүүд нэгтгэгдсэн нь томоохон хөрөнгө оруулалт шаардах болно.
Сүүлийн үед “Шинэ сэргэлтийн бодлого” нь эдийн засгийн бие даасан, хараат бус байдлыг бэхжүүлэх, халдварт КОВИД-19 цар тахлын эдийн засагт үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулах, эдийн засгийн хөгжил, тогтвортой байдлыг дэмжих саарал устай холбоотой томоохон дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжихэд голлон чиглэжээ. Засгийн газраас 2024 оныг “Бүсчилсэн хөгжлийг дэмжих жил” болгон зарласан нь “Алсын хараа-2050”, “Шинэ сэргэлийн бодлого”-ын хот, суурин болон хөдөө, орон нутгийг сэргээх зорилтод хүрэхэд чиглэсэн байна. Засгийн газрын 2024-2028 оны Үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хүрээнд эдгээр бодлогыг ялангуяа бүсчилсэн хөгжлийн зорилт руу чиглүүлэн хэрэгжүүлж байна. Уг үйл ажиллагааны хөтөлбөрт Орхон-Онги, Хэрлэн-Тооно ус дамжуулах хоолой зэрэг 15 томоохон төсөл, арга хэмжээг тусгасан (Government of Mongolia, 2024[2]). Түүнчлэн Эгийн голын УЦС, Эрдэнэбүрэнгийн УЦС, аймгийн түвшинд УХАТАҮ-г сайжруулах, үерээс хамгаалах дэд бүтцийн төслийг уг жагсаалтад тусгажээ. Эдгээр урт, дунд хугацааны хөгжлийн зорилтуудыг дэмжих үүднээс дотоодын ахуйн салбар (өрх, бизнес, төрийн секторын хамруулсан), уул уурхай, ХАА-н салбарын өсөн нэмэгдэж буй эрэлтийг хангах тогтвортой, найдвартай ус хангамж бүрдүүлэх зорилгоор гол төлөв усан сан, олон зориулалт бүхий усан цогцолбор, хөв цөөрөм, хиймэл нуур барьж байгуулахыг нэн тэргүүнд тавьж байгаа болно (Shar, 2022[3]).
3.2.1. Усны аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн хөрөнгө оруулалтыг дэмжихэд уялдаа холбоо, эрэмбийг сайтар тодорхойлох хэрэгтэй
Монгол Улсын усны дэд бүтцийн уян хатан, тогтвортой байдлыг хангахад проактив арга барил салшгүй чухал. Усны нөөцөд суурилсан усны хуваарилалт зэрэг усны тогтвортой менежмент боловсруулан, эдгээр үйл ажиллагааг тусгасан усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөө улсын хэмжээнд одоогоор байхгүй (World Bank, 2024). Монгол орны усны менежментийн тогтолцоо (үүнд усны нөөц, дэд бүтэц хамаарна) нь бусад орныхтой нэгэн адилаар үйл ажиллагаа, нийгэм-эдийн засаг, уур амьсгал, байгаль орчны ачаалал /стресс/ болон гэнэтийн шокоос үүдсэн ачаалал /стресс/ зэрэг янз бүрийн хүчин зүйлтэй тулгардаг болохыг Зураг 3.1-д харуулав. Эдгээр стресс үүсгэгч хүчин зүйлд хотжилт ба үйлдвэрийн эрэлт, хэрэгцээ өсөн нэмэгдсэнээс үүссэн, эсхүл уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас температур, хур тунадасны өөрчлөлтөөс үүссэн ачаалал багтана. Бусад хүчин зүйлд үер, ган гачиг, газар хөдлөлт, гал түймэр, цар тахал зэрэг давагдашгүй хүчин зүйлийн улмаас үүссэн саатал, тасалдал зэрэг хамаарна (Brown, Boltz and Dominique, 2022[4]).
Эх сурвалж: (Butler et al., 2017[5]).
Усыг хөрөнгө оруулалт төлөвлөлтийн хамгийн дээд түвшинд авч үздэг ч уг төлөвлөлтийн дагуу хэрэгжихгүй байна. Усны салбарт төсвийн хөрөнгө оруулалтын бүх үе шат (investment pipeline)-ыг сайтар боловсруулахад БОУАӨЯ-д нэмэлт нөөц хэрэгтэй.
Бодит байдал дээр Эдийн засаг, хөгжлийн яам (ЭЗХЯ) салбарын яамдаас санал, хүсэлт хүлээн авсны дараа стратегийн ач холбогдолтой төсөл, арга хэмжээг үнэлж, эрэмблэн, сонгодог. Ийнхүү эрэмбэлсэн төсөл, арга хэмжээг жилийн төсөв болон эсхүл улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөрийн хүрээнд аль алинд санхүүжүүлэх боломжтой (Parliament of Mongolia, 2020[6]).
Жилийн төсөвтэй холбоотойгоор ЭЗХЯ нь яамд, аймгийн ЗДТГ-ын боловсруулан танилцуулсан урт, дунд, богино хугацааны бодлого, төлөвлөлтийг нэгтгэн хянаж, Засгийн газарт танилцуулан, цааш нь УИХ-д өргөн барьдаг (2020[6]). Улсын жилийн төсвийг ЭЗХЯ-ны хянан баталгаажуулалт болон дээрх бодлогын зорилтын зохицуулалтад үндэслэсэн баталдаг байна. Хэрэв усны дэд бүтцийн төсөл, арга хэмжээ нь аймаг, нийслэлийн хөгжлийн төлөвлөгөө, яамны бодлогын зорилтод тусгагдсан бол холбогдох жилийн төсөвт нь суулгагдах боломжтой.
Шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын дүн 9 сая ам.доллар (30 тэрбум төгрөг1)-аас хэтэрсэн тохиолдолд 5 жилд нэг удаа батлагддаг Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөрөөс санхүүжилт авна. Үүний тулд уг төсөл, арга хэмжээ нь Төсвийн тухай хууль2-ийн 28.4 дэх заалт дахь ТЭЗҮ-ийн урьдчилсан судалгаа зэрэг шалгуур үзүүлэлтийг хангасан байх шаардлагатай.
Төсвийн санхүүжилтийн сонголтуудын хувьд, ирэх оны төсвийн саналаа Сангийн яам (СЯ)-нд танилцуулж буй тухайн яам нь зардал, үр ашгийн тооцоолол, нийгмийн ач холбогдлыг нь тодорхой тусгасан цогц ТЭЗҮ-ийн судалгааны тайланг хэрэгжилтийн санхүүжилт татах зорилгоор СЯ-нд хүргүүлнэ (Төсвийн тухай хуулийн 29.6 дахь заалт). Хэрэгжилтийн дараагийн шатны санхүүжилтийг хангахад шаардлагатай судалгаа, үнэлгээ хийх чиг үүрэг нь салбарын яаманд хамааралтай. Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хэрэгжүүлэх төслүүдийг үнэлж, эрэмблэн, сонгох үйл ажиллагаа нь хязгаарлагдмал төсвийн төлөөх яам хоорондын өрсөлдөөнд хүргэх бөгөөд үүнд мөн улс төрийн эрх мэдэл хамааралтай байх талтай (World Bank, 2013[7]). ТЭЗҮ-ийн судалгаа боловсруулах төсөв хязгаарлагдмал байдаг тул БОУАӨЯ болон усны салбар нь дэд бүтцийн төсөл, арга хэмжээ төлөвлөдөг бусад яамтай харьцуулахад ерөнхийдөө улсын төсвөөс хангалттай санхүүжилт авахад хүндрэлтэй байдаг (GoGo news, 2023[8]).
ТЭЗҮ-ийн судалгаанд хангалттай хүрэлцэхүйц санхүүжилтийг илүү төвлөрсөн түвшинд хуваарилах хэрэгтэй бөгөөд ингэснээр эхний шалгаруулалтад тэнцсэн төслүүдэд ТЭЗҮ-ийн судалгааны хомс нөөцийг стратегийн түвшинд хуваарилах боломж бүрдэнэ. Урьдчилсан хяналт шалгалт явуулахын тулд төслийн боломжит үр өгөөж, зардал болон нөлөөллийн техникийн үнэлгээ хийхэд хангалттай санхүүгийн нөөц, чадварлаг хүний нөөц шаардлагатай. Төслийн зураг төсөл, төлөвлөлт тааруухан байх нь ихээхэн сөрөг үр дагавар авчрах бөгөөд эмзэг бүлэг, биологийн олон янз байдал, байгаль орчинд пропорцианаль бус нөлөөлөл тогтмол үзүүлдэг.
Бодитой аналитик шинжилгээнд суурилсан урт хугацааны стратегийн арга барилын үр дүнд хөрөнгүүд ашиглалтын хугацаандаа төлөвлөсөн үр өгөөжөө өгөх боломжтой бөгөөд хугацаанаасаа өмнө элэгдэж хоцрогдох, өндөр зардлаар дахин засварлах зэрэг эрсдлийг бууруулна. Дан ганц хувилбар, ганцхан хэмжүүрээр хөрөнгө оруулалтыг үнэлдэг нийтлэг байдал нь “хэврэг” хөрөнгө оруулалт руу, эсхүл тооцоолол, таамаглалыг буруу хийсэн тохиолдолд үр ашиггүй хөрөнгө оруулалт руу хөтөлдөг. Ган гачиг, үер зэрэг байгалийн гамшиг, аюул оршин тогтносоор байх бөгөөд эдгээр нь тогтолцоог нураах, бүтэлгүйтэхэд хүргэдэг. Гэвч эдгээрийг төлөвлөлт, үйл ажиллагаандаа авч үзэхгүй байх нь энгийн үзэгдэл болсон. Тиймээс нэгдсэн тогтолцооны арга барилаар янз бүрийн эрсдэл, аюулыг тооцох нь нэн чухал юм (Laubenstein and Leflaive, 2024[9]).
Түүнчлэн усны төсөл, арга хэмжээг тус тусад нь гэхээс илүүтэйгээр хоорондоо уялдаа холбоотойгоор авч үзэх нь тухайн зорьж буй нэгдмэл үнэ цэнэ, нийт тогтолцоонд өгөх үр өгөөжийг дээшлүүлэх боломжийг цогцоор нь үнэлж, дүгнэх боломжийг бүрдүүлнэ. Дан ганц төсөл, арга хэмжээ нь санхүүгийн хувьд ашигтай байж болох ч хувааж ашигладаг усны нөөцийн байдлыг улам дордуулсаар л байх болно. Тухайлбал, ус хангамжийн чанар, тоо хэмжээнд үзүүлэх бохирдол, хомсдлын улмаас ус ашиглалтыг илүү үр дүнтэй, үр ашигтай болгох хэрэгцээ, шаардлагын үүднээс УСУГ, ОСНААУГ нь цэвэр, бохир ус, хур тунадас, борооны ус, хаягдал усны эргүүлэн ашиглалтыг нэгтгэх сонголт, хувилбарыг авч үзэх, түүнчлэн цэвэрлэсэн хаягдал усыг услалтын системийн зориулалтаар ашиглах зэргээр эрчим хүч, ХАА, үйлдвэрлэлийн салбар, хотын захиргаатай хамтын ажиллагаа, зохицуулалт хийх боломжтой. Олон нийт, байгаль орчин, эдийн засагт бий болгох хөрөнгө оруулалтын үнэ цэнийг тодорхойлохдоо албан ёсны шалгуурын дагуу үнэлэн, эрэмбэлж, сонгосон төслүүдийн түвшинд үнэлэх нь маш зөв зүйтэй бөгөөд ингэснээр тэдгээрийн хамтын үр дүн, харилцан эерэг, сөрөг нөлөөллийг тодорхойлох боломжтой.
Монгол Улсад урт хугацаанд нүүрлэх уур амьсгалын өөрчлөлтийн үр дагавар нь энэхүү төлөвлөлтийн түвшинд усны салбарын гүйцэтгэл, холбогдох хөрөнгө оруулалтын асуудлыг нухацтай авч үзэхийг шаардах болно. Шигтгээ 3.1-д Стратегийн хөрөнгө оруулалтын алхмууд тодорхойлоход ашигладаг Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (ЭЗХАХБ)-ын хамрах хүрээний тоймыг харуулав.
Түүнчлэн усны төсөл, арга хэмжээг тус тусад нь гэхээс илүүтэйгээр хоорондоо уялдаа холбоотойгоор авч үзэх нь тухайн зорьж буй нэгдмэл үнэ цэнэ, нийт тогтолцоонд өгөх үр өгөөжийг дээшлүүлэх боломжийг цогцоор нь үнэлж, дүгнэх боломжийг бүрдүүлнэ. Дан ганц төсөл, арга хэмжээ нь санхүүгийн хувьд ашигтай байж болох ч хувааж ашигладаг усны нөөцийн байдлыг улам дордуулсаар л байх болно. Олон нийт, байгаль орчин, эдийн засагт бий болгох хөрөнгө оруулалтын үнэ цэнийг тодорхойлохдоо албан ёсны шалгуурын дагуу үнэлэн, эрэмбэлж, сонгосон төслүүдийн түвшинд үнэлэх нь маш зөв зүйтэй бөгөөд ингэснээр тэдгээрийн хамтын үр дүн, харилцан эерэг, сөрөг нөлөөллийг тодорхойлох боломжтой. Учир нь дан ганц төсөл, арга хэмжээ нь бусдынхаа хэрэгжих боломжийг бүрдүүлдэг, мөн үгүй хийх ч боломжтой.
Стратегийн хөрөнгө оруулалтын алхмуудын загвар нь ирээдүйн тодорхойгүй байдлын бүрэн зураглалын хүрээнд, усны оролцогч талуудын тодорхойлсон олон зорилтод хамаарах ирээдүйн янз бүрийн хувилбарыг хамтад нь авч үзсэн олон хөрөнгө оруулалтын үнэлгээнээс бүрдэнэ. Ус хангамжийн системийн илүү өргөн хил хязгаар (нэг эсхүл олон сав газрын)-ын хүрээнд шинжилгээний хамрах хүрээг тогтоож, гол динамик үйл явц, санал шүүмж солилцоо (feedback loop)-г системд хэрхэн харуулсныг Зураг 3.2-д үзүүлэв.
Алхам 1: Шинжилгээний шатыг тогтоох
Ашиг сонирхлын тогтолцоог тодорхойлох, орон зайн хил хязгаарыг тогтоох, талуудын оролцоог хангах, ус хангамжийн системийн менежментийн зорилт тавих, системийн гүйцэтгэлийн хэмжүүрийг тодорхойлох, зөрчил шийдвэрлэх зорилт тавих, дата цуглуулах, загвар боловсруулах замаар системийг ойлгох, усны менежментэд зорилт тавих.
Алхам 2: Системийн уян хатан, дасан зохицох ур чадвар, сонголт, стрессийг үнэлэх
Алхам 1-т тавьсан зорилтод хүрэхэд дэмжлэг болох ур чадварыг үнэлэхэд чиглэсэн системийн загварын сонголт бүрийг үнэлэх. Усны стресс буюу ачаалал хийх тест, туршилтад хөрөнгө оруулалт хийснээр тодорхойгүй байдлын талаарх янз бүрийн ойлголтын хүрээнд хөрөнгө оруулалтын сонголт бүрийг үнэлэх боломж бүрдэнэ.
Алхам 3: Стратегийн хөрөнгө оруулалтын алхмуудын загвар гаргах
Усны төсөл, арга хэмжээг тэргүүлэх ач холбогдлоор нь эрэмблэх замаар стратегийн хөрөнгө оруулалтын оновчтой, дасан зохицох чадвартай алхмуудын загвар боловсруулан гаргах.
Алхам 4: Үнэ цэнэ/өртгийн сүлжээнд хөрөнгө оруулалт татах
Хөрөнгө оруулалтын таатай орчин, газрын зургийн үр өгөөж, ашиг/өгөөж хүртэгчид, орлогын боломжит сувгуудыг сайтар шинжлэх, харилцан адилгүй нөхцөлд санхүүжилтийн арга барилыг тохируулах, санхүүгийн зохистой хэрэглүүрийн загвар гаргах. Эдгээр нь төр, хувийн секторын санхүүжилт, хандив, буцалтгүй тусламж хосолсон хэлбэрээр байж болно.
Алхам 5: Стратегийн хөрөнгө оруулалтын уян хатан алхмуудыг удирдах
Ус хангамжийн системийн өөрчлөлт, голлох босго шалгууртай холбоотой хяналт-шинжилгээ, прогноз төсөөлөл, дасан зохицсон менежмент хэрэгжүүлэх.
Эх сурвалж: (Brown, Boltz and Dominique, 2022[4]).
3.2.2. Төр, хувийн секторын санхүүжилтийн нэмэлт эх үүсвэр татах
Засгийн газраас тавьсан зорилтуудад хүрэхийн тулд хөрөнгө оруулалтыг ихээхэн нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Үүний тулд янз бүрийн төсөл, арга хэмжээг хамруулан төр, хувийн секторын нэмэлт санхүүжилт татах стратеги тодорхойлох хэрэгтэй болно. Усны аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн хөрөнгө оруулалтын санхүүгийн эрх үүсвэрийг шууд санхүүжилт (эргэн төлөгдөхгүй) болон эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй санхүүжилтээс татах боломжтой (Зураг 3.3):
Эргэн төлөгдөхгүй санхүүжилт нь үйлчилгээ хүлээн авагч, ус бохирдуулагч (ус бохирдуулсны төлбөрийн хэлбэрээр), улсын төсөв (буцалтгүй тусламж эсхүл татаас хэлбэрээр), эсхүл хөгжлийн санхүүжилтийн байгууллага, хандив тусламжийн байгууллага (филантропи)-ын гадны буцалтгүй тусламжаас бүрдэнэ. Ялангуяа ус хангамж, ариутгах татуургын хувьд (3.3 дүгээр хэсэгт дэлгэрэнгүй харуулав) санхүүжилтийн эдгээр эх үүсвэрийг ерөнхийд нь тариф, татвар, тусламж буюу “3Т” хэмээн авч үздэг байна.
Харин эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй санхүүжилтийн хувьд, хөнгөлттэй зээл санхүүжилтийн эх үүсвэр (буцалтгүй тусламжийн хэсгийг агуулдаг тул ихэвчлэн хөгжлийн санхүүжилтийн байгууллага хамаарна) болон худалдааны санхүүжилт (зээл, бонд эсхүл хувьцаа/хөрөнгө эзэмшил байж болно)-ийн аль алинаас нь татах боломжтой.
Эх сурвалж: (OECD, 2022[10]) –ээс авав.
Санхүүжилт (эргэн төлөгдөхгүй)-ийн эх үүсвэртэй холбоотойгоор I Бүлэгт авч үзсэний дагуу хөрөнгө оруулалтын хийдэл, зөрүү маш их хэвээр байна. Засгийн газраас тавьсан зорилтот хүрэхийн тулд хөрөнгө оруулалтыг ихээхэн нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Засгийн газрын зүгээс улсын хэмжээнд усны менежментэд зориулан төсвийн нэмэлт санхүүжилт гаргах нь зүйтэй. Усны менежменттэй холбоотой голлох яамд 2024 онд усны дэд бүтэц, ус менежментийн үйл ажиллагаанд зориулан 36.5 сая ам.доллар3 төсвөөс гаргуулжээ. Үүнд усны бодлогын тэргүүлэх БОУАӨЯ-нд 1 сая ам.доллар, ХББОСЯ-нд 29 сая ам.доллар, ХХААХҮЯ-нд 5.5 сая ам.долларын төсөв тус тус хуваарилагдсан.
Хөрөнгө оруулалтыг нэн тэргүүнд олж авах өрсөлдөөнтэй холбоотойгоор усны дэд бүтцийн томоохон төсөл, арга хэмжээнүүд ихээхэн хөрөнгө оруулалт шаардана. Тухайлбал, “Туул усан цогцолбор” байгуулах төслийн зардал 2022 оны байдлаар 700 сая ам.доллараар тооцогдож байв. Энэхүү төсөл нь Туул голын урсцад тохируулга хийх замаар гадаргын усыг ашиглан, нийслэлийн унд, ахуйн болон үйлдвэрийн усны эрэлтийг хангах зорилготой (Shar, 2022[3]).4 3.2.1 3.3.1 дүгээр хэсэгт дурдсанчилан, Монгол Улсад шаардлагатай байгаа хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нь дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын загвар, эрэмбэ, төлөвлөлт, хэрэгжилтийг стратегийн түвшинд авч үзэх, улсын төсвийн санхүүжилтийг үр ашигтай зарцуулах, янз бүрийн төсөл, арга хэмжээг хамруулсан байдлаар нэмэлт санхүүжилтийг тодорхойлох чухал хэрэгцээ, шаардлага байгааг харуулж байна.
Гэвч улсын төсвийн санхүүжилт дангаараа хангалтгүй тул шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын зөрүүг эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй зээл, санхүүжилтээр нөхөхөөс өөр аргагүй. Монгол Улс дундаас дээш орлоготой орнуудын жагсаалтад багтах болсноос хойш Хөгжлийн албан ёсны тусламж авах эрх, хэмжээ нь тодорхой хэмжээгээр буурсан. Үйлчилгээний өгөөж хүртэгчид, үйлчилгээ хүлээн авагчид нь цаашид илүү их үүрэг хүлээх хэрэгтэй болно. Ялангуяа тариф, төлбөр нь усны менежментийн санхүүжилтийг бүрдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэхэд маш чухал үүрэгтэй (III Бүлэгт мөн дурдсан). Улсын хэмжээнд усны нөөц ашигласны төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөр төвлөрүүлэлтийг сайжруулснаар санхүүжилт хамгийн их хэрэгцээтэй төсөл, арга хэмжээ рүү холбогдох төсвийг хуваарилах тухайн салбарын санхүүжилтийн тогтвортой, тогтмол урсгалыг бий болгоход ач холбогдолтой. Засгийн газрын зүгээс урт хугацаанд усны нөөц ашигласны төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөрийг хэрхэн хамтад нь үр дүнтэй төвлөрүүлэн ашиглах, БОУАӨЯ, Усны газар, сав газрын захиргаадаар дамжуулан стратегийн төсөл, арга хэмжээг дахин санхүүжүүлэх талаар судлан авч үзэх боломжтой. Хөрөнгө оруулалтын нөлөөлөл ба үр өгөөжийн үнэлгээг сайжруулснаар эдийн засгийн хэрэглүүрийг тодорхойлоход ашиглах боломжтой. Тухайлбал, ялангуяа уул уурхайн бүс нутагт төслийн үр өгөөжийн үнэлгээ болон ‘хэрэглэгчийн төлөх боломжит үнэ’-ийн судалгааг хангалттай түвшинд хийснээр газрын доорх усны тэжээгдлийг нэмэгдүүлэх MAR шийдлийн хөгжүүлэлт, ашиглалт, засвар үйлчилгээг нь тарифтай холбох боломжтой (Fan, 2023[11]).
Хөрөнгө оруулагчдыг өргөн хүрээнд татан оролцуулах нь хөрөнгө оруулалтын хэмжээг нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг болно. “Алсын хараа-2050”-д усны дэд бүтцийг сайжруулах, хаягдал ус цэвэрлэх байгууламжийг өргөтгөн шинэчлэх, бохирдлыг тасралтгүй хянах зэрэг зорилт тавьсан. Бохирдуулагч төлөх зарчмын хүрээнд байгаль орчинд хохирол учруулсан буруутай этгээд уг хохирлыг бүрэн хариуцдаг. Үүнийг өмчийн эрх, зөвшөөрөл олгох замаар хэрэгжүүлж болох бөгөөд ингэснээр нэмэлт орлогын урсгал бий болгох боломжтой. Үүний нэг жишээ нь байгаль орчны оффсет зах буюу дүйцүүлэн хамгаалах арга хэмжээ бөгөөд усны нөөц, экосистемд сөрөг нөлөөлөл бүхий этгээд нь нөхөн төлбөр шаардлагатай нөхөн сэргээлтийн төсөл, арга хэмжээнд санхүүжилт олгодог гэрчилгээ худалдан авдаг байна (OECD, 2022[10]). Европт ус бохирдуулагчийн өргөтгөсөн хариуцлага тооцох замаар Европын комисс нь Бохирдуулагч төлөх зарчмыг хэрэгжүүлдэг. Хүмүүст зориулсан эмийн ба гоо сайхны бүтээгдэхүүний бохирдуулагч бодис үйлдвэрлэгчид нь хаягдал усыг дөрвөн шатлалаар цэвэрлэх зардлын 80-аас доошгүй хувийг төлөх үүрэгтэй (үүнд хот, суурины хаягдал уснаас бичил бохирдуулагч бодисыг цэвэрлэх багтана) (European Commission, 2022[12]; European Parliament, 2024[13]). Үүний нэгэн адил Засгийн газрын зүгээс Монгол Улсын хэмжээнд хүнд, хөнгөн үйлдвэрийн салбарын онцлог бүхий бохирдуулагч бодисыг нэмэлтээр цэвэрлэх санхүүгийн үүрэг, хариуцлагыг нэмж ногдуулах боломж байгаа эсэхийг судлах боломжтой юм.
Дээрх зарчмуудаас мэдэх хэрэгтэй зүйл бол хөрөнгө оруулалт болон боломжит ашгийг холбох санхүүжилтийн төлөвлөгөө. Энэ нь Ашиг хүртэгч төлөх зарчим бөгөөд үйл ажиллагааны үр ашиг бий болгох хөрөнгө оруулалтад эргэн төлөгдөхгүй санхүүжилт хийхийг орон нутгийн оролцогч талуудаас уриалж, дэмждэг. Тухайлбал, НААҮБ, үл хөдлөх хөрөнгийн компаниуд нь орон нутгийн сав газрын сайжруулсан менежментээс тодорхой өгөөж хүртэх боломжтой бөгөөд ингэснээр өөрсдийн бүтээгдэхүүний тусын тулд хаягдал ус цэвэрлэх, усны чанарыг сайжруулахад бага зардал гаргаж, бараа бүтээгдэхүүний эргэлт сайжирна. Эдгээр өгөөжийг стратегийн түвшинд хөрөнгө оруулалттай холбосноор энэ нь орон нутгийн оролцогч талуудын хувьд усны нөөцийн менежментийг сайжруулахад чиглэсэн хөрөнгө оруулалтад эргэн төлөгдөхгүй хөрөнгө, санхүүжилт оруулах чухал түлхэц болж, улмаар үйл ажиллагааны хэмнэлт бий болно. Тухайлбал, нийслэлийн ус хангамжийг газрын доорх уснаас голлон бүрдүүлдэг бөгөөд уг газрын доорх ус нь Хан Хэнтийн тусгай хамгаалалтай газраас эх авч, Горхи-Тэрэлжийн байгалийн цогцолборт газраар дамжин урсдаг Туул голын сав газрын гадаргын усаар тэжээгддэг байна. Судалгаагаар хамгаалалтын бүс дэх дээд хэсгийн хагалбар газрын ундны усыг зах зээлийн үнэ цэнээр тооцож, эдийн засгийн үр өгөөжийг нь усны бохирдолд хүргэж болзошгүй усны тогтворгүй менежментийн түвшинтэй харьцуулан авч үзсэн байна. Нийслэлийн бүсийн ус хангамжийн хувьд 2018-2032 оны хооронд 162 сая ам.доллар (557 тэрбум төгрөг)-ийн эдийн засгийн цэвэр өгөөжтэй байхаар тооцоолжээ (Flores, Gonchigsumlaa and Surenjav, 2015[14]). Энэ нь ус ашигласны төлбөрөөс төвлөрүүлэх орлогыг байгаль хамгаалал рүү чиглүүлэхээс өөр аргагүй байдалд оруулж болзошгүй (III Бүлэгт мөн дурдсан). Нэмж дурдахад, НААҮБ-ын зүгээс орон нутгийнханд хамгаалалтын бүсүүдийг хариуцуулж, экосистемийн үйлчилгээний холбогдох төлбөрийг нь төлөх боломжтой эсэхийг судлах боломжтой.
Эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй санхүүжилтийн хувьд, хөгжлийн санхүүжилт нь Монгол орны устай холбоотой дэд бүтцийг дэмжихэд голлох үүрэгтэй бөгөөд цаашид ч устай холбоотой хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэх төвлөрсөн үүрэг гүйцэтгэсээр байх төлөвтэй. Ихэнх тохиолдолд хөгжлийн санхүүжилт нь шууд дангаараа зээл хэлбэрээр эсхүл буцалтгүй тусламжтай хосолсон хэлбэрээр байдаг. Тухайлбал, Улаанбаатар хотын УСУГ-ын байгууламж, шугам хоолой зэргийг хөгжлийн санхүүжилтийн байгууллагаас зээл хэлбэрээр голлон санхүүжүүлсэн байна. Энэхүү өрийг төлж барагдуулахын тулд тарифын орлогыг нэмэх эсэхийг урьдчилан тооцоолоход чухал үүрэг гүйцэтгэх хүчин зүйл бол улсын төсвийн зардал. Төсвийн тухай 2011 оны хуулиар орон нутгийн засаг захиргааны байгууллага өрийг өөртөө хүлээн авахыг зөвшөөрсөн байдаг. Ингэснээр донор болон Сангийн яамнаас хотын захиргааны авсан хөнгөлттэй зээлийг УСУГ руу шилжүүлсэн бөгөөд УСУГ өөрийн тайлан балансад уг өрийг бүртгэх болжээ. Түүнчлэн 3.3 дүгээр хэсэгт дурдсанчилан урт хугацааны өрийг төлж барагдуулахад одоогийн усны тарифаас төвлөрүүлж буй орлого хангалттай бус. Уг өрийн асуудал нь УСУГ-т санхүүгийн дарамт болсны улмаас 2021 онд хотын захиргаа руу буцаан шилжүүлсэн байна.
Энэ тайлангийн 3.2.1 дүгээр хэсэгт дурдсанчилан, улсын төсвийн усны салбарт чиглэсэн хөрөнгө оруулалтын бүх үе шат (investment pipeline)-ыг сайтар хөгжүүлэх, эдгээр хөрөнгө оруулалтын өгөөжийг дээшлүүлэх үүднээс ялангуяа томоохон төсөл, арга хэмжээний түвшинд бодитой боловсруулсан ТЭЗҮ-ийн судалгаа, стратегийн хөрөнгө оруулалт төлөвлөлтийг нэн тэргүүнд эрэмбэлэх шаардлагатай. Усны дэд бүтцийн төлөвлөлт, бүтээн байгуулалт, менежмент нь тулгамдсан асуудал байсаар иржээ. Монгол орны газрын доорх усны тэжээгдлийг нэмэгдүүлэх MAR төслийн туршлагаас харахад, зардалд нөлөөлөх боломжтой төслийн судалгаа, олборлолтын шатанд хамаарах тодорхойгүй байдлыг мөн онцолжээ. Үүнд судалгааны урьдчилсан дүнд үндэслэн холбогдох үйл ажиллагаанд тохируулга хийх боломжийг бүрдүүлэх уян хатан санхүүжилт шаардлагатай. Нэмж дурдахад, хээрийн судалгаа, бүтээн байгуулалтын улирал богинохон байдаг нь ихээхэн хоцрогдол үүсэх, зардал нэмэгдэхэд хүргэдэг байна. Түүнчлэн одоогийн (эргэн төлөгдөхгүй) санхүүжилтийг хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ, засвар үйлчилгээ зэрэг үйл ажиллагаанд зарцуулах шаарлагатай (Fan, 2023[11]).
Хөгжлийн санхүүжилтийг мөн батлан даалт, баталгаа гаргах замаар бизнесийн байгууллагуудын нөхцлүүдийг сайжруулах санхүүжилтийн хосолсон арга барилыг ашиглан хувийн хөрөнгө оруулалт татахад дэмжлэг болгон ашиглаж болно. Тухайлбал, төслийн эдийн засгийн үр өгөөжийг дээшлүүлэх эсхүл ТЭЗҮ-ийн судалгаа явуулахад ашиглах боломжтой (OECD, 2019[15]). Хөнгөлттэй зээл, санхүүжилтийг стратегийн түвшинд ашигласнаар зээлийн хугацаа урт, үнийн дүн бага байх хэрэгцээ шаардлага, зээлээ төлөх чадвар хязгаарлагдмал, орлогын эх үүсвэрийг тодорхойлох боломжгүй зэрэг тулгамдсан асуудлыг даван гарахад хувийн санхүүжилт татах боломжтой (OECD, 2022[10]). Хувийн санхүүжилтийг татахын тулд санхүүгийн тогтвортой байдал нэн тэргүүнд тавигдана. Хөрөнгө оруулагчийн харах өнцгөөс орлого тогтвортой байх, зардлаа нөхөх, өрөө төлж барагдуулах чадвар (өөрөөр хэлбэл зээл төлөх чадвар) маш чухал. Тиймээс худалдааны санхүүжилт авахын тулд устай холбоотой хөрөнгө оруулалтын таамаглаж болохуйц тодорхой орлогын урсгал байх хэрэгтэй. Хөрөнгийн зах зээл рүү нэвтрэх зэрэг төслийн бүтцийг дэмжихэд улсын төсвийн санхүүжилт эсхүл хөгжлийн санхүүжилтийг ашиглаж болно. Түүнчлэн санхүүжилтийг ашиглан зээлдэгчийн зээлээ төлөх чадварыг нэмэгдүүлэх хүрээнд ялангуяа УХАТҮҮБ-ын дотоод чадавхыг бэхжүүлэх зорилгоор техникийн туслалцаа үзүүлэх замаар хөрөнгө оруулалт хийх боломжтой. Гэсэн хэдий ч Монголын УХАТАҮ-ний салбарын хувьд худалдааны санхүүжилт рүү хөдлөхөөс өмнө зардлаа нөхөх, үр ашгийн түвшинг дээшлүүлэх нь ойрын ирээдүйд нэн тэргүүнд байх болно (3.3 дүгээр хэсэгт илүү дэлгэрэнгүй авч үзсэн болно).
3.2.3. Томоохон уламжлалт дэд бүтцийн хувилбарыг авч үзэх нь зүйтэй
Улсын хэмжээнд хүн амын өсөлт, эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихэд хангалттай хүрэлцэхүйц цэнгэг устай. Гэсэн хэдий ч ус хэрэгцээтэй газартаа хэрэгтэй үедээ хангалтай хэмжээгээр, хангалтттай чанарын түвшинд байх боломжгүй нь тулгамдаад буй гол асуудал. Ус хуримтлуулан хадгалах нь усны нөөцийн оновчтой хуваарилалтад тавих хяналтыг сайжруулах боломжийг усны менежерүүдэд олгохоос гадна усны хүртээмжтэй байдлыг нэмэгдүүлэх, үер усны аюулын нөлөөллийг бууруулах, усны урсцын тохируулга хийх замаар эрчим хүч, тээвэр, бусад салбарыг янз бүрийн үйлчилгээгээр хангах зэргээр нийгэм, байгаль орчин, эдийн засгийн зорилтуудад дэмжлэг үзүүлдэг (Burke et al., 2023[16]). Одоогоор улсын хэмжээнд гадаргын усыг хянах, хуваарилах маш жижиг дэд бүтэцтэй бөгөөд “Алсын хараа-2050”-д тусгасан төлөвлөгөөний дагуу 2031-2040 онд ус хуримтлуулан хадгалах хүчин чадлыг ихээхэн нэмэгдүүлэх зорилт тавигдсан (Government of Mongolia, 2020[1]). Олон зориулалт бүхий боомт, далан болон газрын доорх усны тэжээгдлийн дэд бүтцийн барилга байгууламжийн ажил зураг төслийн шатанд явагдаж байгаа бөгөөд энэ нь санхүүгийн нөөц ба техникийн хүчин чадал хязгаарлагдмал, хил дамнасан ус хуваарилалтын асуудалтай холбоотой (Fan, 2023[11]; McKinney and Rycewicz, 2019[17]).
Монгол Улсын хувьд ус хадгалах томоохон /уламжлалт/ дэд бүтэц бий болгоход чиглэсэн хөрөнгө оруулалт төлөвлөлт, түүнчлэн ус хуримтлуулан хадгалах байгалийн ба инженерийн, эдгээрийг хослуулсан шийдэлд үндэслэн одоо ба ирээдүйн ус хадгалах хүчин чадлыг тэдгээрийн онцлог шинж, давуу, сул талуудыг хамруулан анхааралтай авч үзэх нь зүйтэй. Ус хуримтлуулах, хадгалах янз бүрийн төрөл, систем, үйлчилгээг хослуулснаар тулгамдаад буй тодорхой асуудлыг шийдвэрлэж, зардлыг бүхэлд нь хэмнэхээс гадна оролцогч талуудын хүртэх өгөөжийг дээшлүүлэх боломжтой (Зураг 3.4). Ус хадгалах шийдэлд хийх хөрөнгө оруулалт нь гол төлөв боомт, далан, усан сан, хөв цөөрөм, бусад барилга байгууламжийн систем хөгжүүлэлт рүү чиглүүлнэ. Ингэснээр хур тунадасны хэмжээ харилцан адилгүй улирлуудын түвшинд харилцан адилгүй усны хүртээмжтэй байдлын асуудлыг шийдвэрлэх, үер ба ган гачгийн эрсдэлийн нөлөөллийг бууруулах, цэвэр эрчим хүч, тээвэр, услалтын систем, ундны болон үйлдвэрийн ус хангамж зэрэг чухал ашиглалт, үйлчилгээнд бодитой хяналт тавих боломжийг усны менежерүүдэд олгоно.
Эх сурвалж: (Burke et al., 2023[18]).
Байгаль дахь цэнгэг усны хуримтлал, байгальд суурилсан шийдэл нь ус хуримтлуулах, хадгалах шийдлүүдийн салшгүй хэсэг юм. Үүнд намгархаг газар, уст давхарга, нуур, хөрс, байгалийн бусад шийдэл хамаарах бөгөөд эдгээрийг сайтар хамгаалж, зохистой хадгалан авч үлдэх нь ус хуримтлуулах, хадгалах талаас амин чухал. Байгальд ус хуримтлуулах, хадгалах янз бүрийн хэлбэр нь усны урсцыг шингээж, удаашруулах зэргээр үерийн аюул, эрсдэлийг сааруулахад үр дүнтэй ашиглагддаг. Тухайлбал, томоохон намгархаг газар нь шингээх хүчин чадлаасаа хамааран хур тунадастай улирлын урсцыг хуримтлуулан хадгалж, хур тунадас багатай улиралд хуримтлуулсан усаа гаргадаг (Burke et al., 2023[16]). Өөр нэг жишээ нь үерийн эрсдэлд өртөх өндөр магадлалтай нийслэл хотыг дурдаж болно. Улаанбаатар хотын захиргаанаас 2015 оны 06 дугаар сард баталсан Үерийн эрсдэлийн менежментийн стратегид “хэрэв 1966 онд болсон нэг хувийн хангамшилтай үер дахин болбол нийслэлийн хэмжээнд 80 сая орчим ам.долларын эдийн засгийн хохирол учрах болно” хэмээн урьдчилсан таамаг дэвшүүлсэн. Уг үерийн эрсдэлийг шийдвэрлэх стратеги нь Туул, Хараа голын сав газруудын нөхөн сэргээлт хэмээн тодорхойлсон бөгөөд үүнд Үерийн эрсдэлийн менежментийн стратегийн хүрээнд үерийн үеэрх урсцыг багасгахын тулд хөрсний элэгдлийг бууруулах, ус шингээх, хуримтлуулах хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх ойн санг хамгаалах зэрэг асуудал тусгагджээ (GFDRR, 2015[19]).
Нөгөө талаас байгаль дахь ус хуримтлал нь уулын мөсөн гол, цасан бүрхүүл зэрэг усны эх үүсвэрийн урсцыг удаашруулах замаар хур тунадас багатай улиралд усны хүртээмжтэй байдлыг нэмэгдүүлэх боломжтой. Нутгийн баруун, хойд хэсэгт орших Монгол Алтайн нуруу, Хөвсгөлийн уулсын мөсөн голууд нь ялангуяа зуны улиралд усны нөөцийн маш чухал эх үүсвэр болж өгдөг. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөллийн улмаас мөсөн голуудын мөсний хэмжээ багасч, өөрчлөгдөж байгаа нь эдгээр хагалбар газрын ус зүйд нөлөөлснөөр энэ нь усны хүртээмжтэй байдлыг тодорхойгүй болгож, ялангуяа Монгол Алтайн нурууны усны нөөцийн менежментийн хүрээнд тулгамдсан асуудал үүсгээд байна (Krumwiede et al., 2014[20]). Нэг талаас сав газрын нэгдсэн менежментийг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн мөсөн гол хайлах эрсдэлийн үнэлгээ, байгаль орчны хяналт-шинжилгээ хийх шаардлагатайг харуулна. Усны нөөцийн зохистой ашиглалт, өрхийн усны хүртээмж, усны нөөцийг хамгаалах улс оны үүрэг амлалтыг хэрэгжүүлэх үүднээс нутгийн баруун хэсэг дэх усны нөөцтэй холбоотой бодлого, шийдвэрийн талаар хангалттай мэдээлэл боловсруулж гаргах нь зүйтэй (Krumwiede et al., 2014[20]). Нөгөө талаас УЦС-аас орлого төвлөрүүлэх зэрэг дунд хугацаанд эдийн засгийг солонгоруулах боломж бий. Энэ хүрээнд мөсөн гол хайлах, нуурын ус хальж үерлэх эрсдэлээс урьдчилсан сэргийлэх дэд бүтцийг барьж байгуулах асуудлыг нэн тэргүүнд авч үзэх шаардлагатай болно. Эрсдэл тооцсон, уур амьсгалд зохицсон, олон зориулалт бүхий дэд бүтцийг байгальд суурилсан шийдлээр барьж байгуулах хөрөнгө оруулалт татах нь маш чухал (Osti, 2024[21]).
Эх сурвалж: (Burke et al., 2023[16]).
Улсын хэмжээнд усны эрэлт, хэрэгцээг хангахад газрын доорх ус голлох үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн. Газрын доорх усны тэжээгдлийг нэмэгдүүлэх MAR шийдлийг газрын доорх усны менежментийг илүү үр дүнтэй дэмжих боломжит хувилбар хэмээн тодорхойлжээ. MAR нь газрын доорх усыг нөхөн сэргээх, байгаль орчны өгөөжийн тусын тулд уст давхаргыг хиймлээр тэжээж, усны тэжээгдлийг нь нэмэгдүүлэх зорилготой бөгөөд улс орны газрын доорх уснаас ихээхэн хамааралтай байдлыг шийдвэрлэх боломжтой. Үүнээс гадна хаягдал усыг цэвэрлэн, эргүүлэн ашиглах дадал, туршлагыг дэмжих сайн талтай (Fan, 2023[11]). Азийн хөгжлийн банкны дэмжлэгтэйгээр Хэрлэн голын сав газарт Багануур дүүрэгт хэрэгжсэн туршилтын төслийн дүнд MAR-ийн хүрээнд Монгол орны газрын доорх усны нөөцийг нэмэгдүүлэх боломжтой гэдгийг харуулсан. Туршилтын төслийн хүрээнд хаврын тэжээгдэл бүхий олон жилийн урсацтай Нарийн горхины урсцын чиглэлийг өөрчлөн гүехэн сувгуудаар дамжуулан голын үерийн татмын гүехэн хэсгийн гадарга руу тархааж урсгасан байна. Нойтон чийглэг газрын хэмжээ өргөссөнөөр, гадаргын ус аажмаар хөрс рүү нэвчсэн. Сувгууд доторх дараалсан гүехэн нүх сүвийг хайрга, чулуугаар дүүргэн бөглөж өгснөөр нэвчилтийг түргэсгэж өгсөн байна. Багануур дүүрэгт хэрэгжүүлсэн туршилтын төсөл нь уст давхаргын тэжээгдлээр дамжуулан газрын доорх усны нөөцийг нэмэгдүүлэх боломжтой гэдгийг харуулсан. Гэсэн хэдий ч энэ нь гидрогеологийн нөхцөл байдлаас хамаарахаас гадна техникийн, санхүүгийн, бүтэц зохион байгуулалтын хүчин зүйлээс ихээхэн хамааралтай (Fan, 2023[11]).
Ахуйн ус хангамж, уул уурхай, үйлдвэрийн ус ашиглалт, услалтын системд зориулан тогтмол суурь урсцаар хангахад байгаль дахь ус хуримтлал нь дангаар тийм ч тохиромжтой биш. УННМ-ийн гадаргын усны суурь судалгаанд байгалийн урсцыг урьдчилан тооцоолж, байгаль нь үлдээх хэрэгцээ, шаардлагыг анхааралтай авч үзэх нь зүйтэй. Байгаль дахь ус хуримтлуулан хадгалах шийдлийг хэрэгжүүлэхийн тулд хөрсний чийгшил, газрын доорх усны тэжээгдлийг нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх чадварыг нь үнэлэх, үүний тулд хөрсний бүтэц, нэвчилт, шүүрлийн онцлогыг нь анхааралтай шинжлэн судалсны үндсэн дээр идэвхтэй стратегийн менежмент гаргах шаардлагатай болно. Энэ хүрээнд холбогдох бүсийг хамгаалах (ялангуяа гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх), малчидтай хамтран ажиллах (экосистемийн үйлчилгээний төлбөрийн системээр дамжуулах хэлбэрээр) хэрэгцээ, шаардлагыг хамруулах боломжтой бөгөөд ялангуяа бэлчээрийн дадал, зуршил зэрэг менежментийн сайн туршлагыг авч хэрэгжүүлэхэд нь тэдэнд түлхэц, урамшуулал болно.
3.2.4. Хөрөнгө оруулалт төлөвлөлтийн талаарх зөвлөмжийн хураангуй
Хөрөнгө оруулалтын салбар дундын зохицуулалтыг үр дүнтэй хэрэгжүүлэх нь өдгөө тулгамдсан асуудал хувьсан өөрчлөгдөж буй өнөө үед маш чухал ач холбогдолтой. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөлөл үер, ган гачиг, зуд зэрэг байгалийн гамшгийн хэлбэрээр явагдсаар ирсэн, цаашдаа ч байх болно. Монгол орны усны нөөц, хангамжийн системд уур амьсгалын өөрчлөлтийн үзүүлэх нөлөөлөл нэмэгдэж байгаа тул уян хатан дасан зохицох байдлыг бэхжүүлэхэд анхаарч, төлөвлөх шаардлагатай.
Ерөнхий сайдаар ахлуулсан Усны үндэсний зөвлөл (УҮЗ) нь улсын усны аюулгүй байдлын бодлогын зөвлөмжөөр хангах, салбар хоорондын зохицуулалт хийх байгууллага. Уг зөвлөл нь улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтыг хамгийн өндөр түвшинд дэмжих чиг үүрэгтэй байгуулагдсан ч хүчин чармайлтынх нь үр дүн хараахан гараагүй байна. УҮЗ-д ХББОС, ХХААХҮ, АҮЭБ-ын сайд нар, ЭМ-ийн дэд сайд, НЗД бөгөөд УБ хотын захирагч, Усны үндэсний зөвлөлийн НБД, ЗГХЭГ-ийн даргын зөвлөх, Усны газрын дарга, ШУА-ийн Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн Усны холбогдох нэгжийн дарга, БОУАӨЯ-ны Усны бодлого зохицуулалтын газрын дарга бөгөөд Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга нараас бүрдэнэ.5 Энэхүү бүрэлдэхүүнээс харахад улсын төсвийн ашиглалт дахь усны асуудал болон хөгжлийг дэмжих устай холбоотой хөрөнгө оруулалтыг нэн тэргүүнд авч үзэхэд голлох үүрэг гүйцэтгэгч Сангийн яам уг бүрэлдэхүүнд багтаагүй.
Монгол Улсад шаардлагатай байгаа хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нь дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын загвар, эрэмбэ, төлөвлөлт, хэрэгжилтийг стратегийн түвшинд авч үзэх, улсын төсвийн санхүүжилтийг үр ашигтай зарцуулах чухал хэрэгцээ, шаардлагыг харуулж байна. ЭЗХЯ болон төсөл боловсруулагчид нь төсөл, арга хэмжээнүүдийг ач холбогдлоор эрэмбэлж, стратегийн хөрөнгө оруулалтын өргөтгөсөн хүрээнд төслийн бүх үе шат (project pipeline)-ыг тодорхойлсноор өгөөж хүртэх боломжтой бөгөөд ингэснээр төсөл, арга хэмжээ нь уян хатан, дасан зохицсон, урт хугацаанд усны нөөцийн тогтвортой менежмент ба тогтвортой өсөлтөд хувь нэмэр оруулах зорилготой. Ус хадгалах томоохон уламжлалт дэд бүтэц байгуулахад чиглэсэн хөрөнгө оруулалт төлөвлөлтөөс гадна Монгол Улсын хувьд ус хуримтлуулан хадгалах байгалийн, инженерийн, хосолсон шийдлүүдэд үндэслэн одоо ба ирээдүйн ус хуримтлуулах, хадгалах хүчин чадлыг авч үзэх нь зүйтэй. ТЭЗҮ-ийн судалгаанд зориулан хангалттай санхүүжилтийг илүү төвлөрсөн түвшинд хуваарилах нь нэн чухал бөгөөд ингэснээр ТЭЗҮ-ийн судалгааны хомс нөөц болох төсвийн санхүүжилтийг эхний ээлжинд холбогдох шалгуурыг хангасан төсөл, арга хэмжээнд стратегийн түвшинд хуваарилах боломж бүрдэнэ.
Усны аюулгүй байдлын түвшинд хөгжлийн санхүүжилтийг илүү үр дүнтэй зохицуулах боломжтой. Үүнд төсөл, арга хэмжээг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх, эдийн засаг, нийгэм, байгаль орчны талуудыг сайтар тусгасан ТЭЗҮ-ийн нарийвчилсан судалгаа боловсруулахад шаардлагатай байгууллагын бүтэц, зохион байгуулалтыг бэхжүүлэх үүднээс дэмжлэг үзүүлэх зөвлөх үйлчилгээ, техникийн туслалцааг санхүүжүүлэх буцалтгүй тусламж хамаарна.
Монгол Улс нь хөгжлийг дэмжих хэд хэдэн тэргүүлэх чиглэлийг “Алсын хараа-2050”, “Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох үндэсний төлөвлөгөө”, “Парисын хэлэлцээрийг хэрэгжүүлэх үндэсний хэмжээнд тодорхойлсон хувь нэмэр”-т тусгасан бодлогын зорилтуудтай уялдуулах талаар авч үзэж боломжтой. Боломжит арга барил нь бодлогын тэргүүлэх чиглэлүүд, стратегийн дэд бүтцийн төсөл, арга хэмжээ рүү чиглэсэн хөгжлийн дэмжлэг, туслалцаа, хувийн хөрөнгө оруулалтын зохицуулалт хийх улсын хэмжээний платформын хүрээнд байж болно. Тухайлбал, Египет улс Ус, хүнс, эрчим хүчийг нэгтгэсэн үндэсний платформыг 2022 онд эхлүүлсэн байна. Уг платформ дахь Усны бүрэлдэхүүн хэсэг нь услалтын систем, усны менежментийн системийг дахин сэргээхэд чиглэсэн төсөл, арга хэмжээнд голлон төвлөрсөн. Үүний зорилго нь ирээдүйн усны хомсдлоос урьдчилан сэргийлэх, түүнийг шийдвэрлэх, хомсдол үүссэн усны нөөцийг хамгаалах, усны хүртээмж, ашиглалтыг сайжруулахад оршино. Холбогдох төсөл, хөтөлбөрийг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх үүднээс энэхүү платформын хүрээнд дотоодын оролцогч талуудад зөвлөх үйлчилгээ, техникийн туслалцаа үзүүлсээр иржээ. Хөгжлийн түншүүдийн буцалтгүй тусламжаар санхүүждэг энэхүү дэмжлэгт нийгэм, эдийн засаг, байгаль орчны талуудыг бүрэн тусгасан ТЭЗҮ-ийн иж бүрэн судалгаа боловсруулах байгууллагын бүтэц, зохион байгуулалтын чадавхыг бэхжүүлэхэд чиглэсэн чадавхыг бэхжүүлэх бүрэлдэхүүн хэсэг багтдаг байна (Government of Egypt, 2023[22]).
НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн конвенцийн Талуудын 27 дугаар бага хурал (COP27)-ын бэлтгэл ажлын хүрээнд Египетийн засгийн газар Шударга санхүүжилтийн гарын авлага (NWFE فـــيِّوَ ُن) болон Ус, хүнс, эрчим хүчийг нэгтгэсэн үндэсний платформыг эхлүүлсэн. Бодлогоос хэрэгжилт рүү шилжсэнээр энэхүү платформд Шарм Эл Шэйх гарын авлагын шударга санхүүжилтийн зарчмуудын гол сэдвүүдийг ашигласан. Үүнд:
Улсын эзэмшил: Үндэсний хэрэгцээ шаардлага ба нөөцийг тэргүүлэх чиглэлээр нь эрэмблэх нь улсын эзэмшлийг бэхжүүлэхэд маш чухал ач холбогдолтой. Энэхүү арга барил нь ялангуяа, эдгээр тэргүүлэх чиглэлийг хөрөнгө оруулалт хийх боломжит төслийн бүх үе шат (project pipeline) руу оруулах үед хөрөнгө оруулалтад тулгардаг саад бэрхшээлийг давч гарахад тусална.
Эрх тэгш алхмууд: Уур амьсгалын үйл ажиллагааны хөтөлбөр хэрэгжүүлэх ихээхэн зардал, төсөв нь хөгжлийн төлөвлөлтөд зориулаад буй хөгжиж буй орнуудын чадавх, хүчин чадлаас гол төлөв хэтэрсэн байдаг тул олон улсын санхүүжилтийн байгууллагуудаас тодорхой үндэслэл бүхий нөхцөлөөр нэмэлт санхүүжилт олгодог.
Засаглал: Уур амьсгалын санхүүжилтийн засаглалын цогц бүтэц одоохондоо дэлхийн хэмжээнд байхгүй нь санхүүжилтийг үр дүнтэй зарцуулах, ашиглахад төвөг учруулдаг. Тиймээс бодитой үр дүн гаргахын тулд уур амьсгалын санхүүжилтийн засаглалын бүтцийг үндэсний ба олон улсын түвшинд бий болгох нь чухал.
Уг платформд улс нь манлайлсан, доороос дээш чиглэсэн арга барил ашигласан байна. Египетийн засгийн газрын үүрэг амлалтын давуу талыг авч ашиглан, улмаар уур амьсгалын зорилго, зорилтуудыг тодорхой болгосноор, ил тод ба хариуцлагатай байдалд суурилсан дэлхийн олон нийтийн тодорхой бүлгүүдийн итгэл үнэмшлийг бий болгосон. Бодитой хэрэгжих төсөл, хөтөлбөрийн загвар, бүтцийг гаргаж, бэлтгэл хангах замаар уг платформ нь Египетийг уур амьсгалын санхүүжилт, хөрөнгө оруулалтын сангаас эх үүсвэр татах боломжийг ихээхэн нэмэгдүүлж, санхүүжилтийн шинэлэг хэлбэрийг улам сайжруулан ашиглах замаар хувийн хөрөнгө оруулалтыг амжилттай татаж эхэлсэн байна.
Египетийн Ус, хүнс, эрчим хүчийг нэгтгэсэн үндэсний платформын ашиглалт
Египетийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн улсын стратеги 2050 болон Үндэсний хэмжээнд тодорхойлсон хувь нэмэр баримт бичигт тодорхой тусгасан үндэсний ба олон улсын уур амьсгалын зорилтуудтай уялдсан уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, нөлөөллийг бууруулахад чиглэсэн тэргүүлэх ач холбогдол бүхий 26 төсөл, арга хэмжээг тодорхойлжээ. Эдгээрийн 9 төсөл, арга хэмжээг үндэсний платформын хүрээнд сонгосон байна. Үүнд:
Усны бүрэлдэхүүн хэсэгт, төсөл, арга хэмжээг услалтын болон усны менежментийн системийг дахин сэргээхэд төвлөрүүлсэн. Ингэснээр ирээдүйн усны хомсдлоос урьдчилан сэргийлэх, түүнийг шийдвэрлэх, усны хомсдол бүхий ус нөөцийг хамгаалах, усны хүртээмж ба ашиглалтыг сайжруулах зорилготой.
Хүнсний бүрэлдэхүүн хэсэгт, төсөл, арга хэмжээг ХАА-н үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн дунд ХАА-н ухаалаг дадал, туршлага нэвтрүүлэхийг хөхиүлэн дэмжих замаар ХАА-н уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, уян хатан байдлыг бэхжүүлэхэд чиглүүлсэн.
Эрчим хүчний бүрэлдэхүүн хэсэгт, төсөл, арга хэмжээг цэвэр, сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглах боломжийг нэмэгдүүлэхэд чиглүүлсэн байна.
Нийт 30 гаруй оролцогч талтай хийсэн техникийн хамтын ажиллагаа, тэднээс татсан санхүүжилтийн үр дүнд уур амьсгалын өөрчлөлтийн өрийн своп, баталгаа/батлан даалт, хөнгөлттэй зээл, буцалтгүй тусламж, хувийн хөрөнгө оруулалт зэргээс бүрдсэн хөрөнгийн төрөлжсөн эх үүсвэрийг үр дүнтэй ашиглаж байна. Хамгийн гол зорилго нь өрийн дарамтыг хөнгөлж, илүү тогтвортой санхүүжилтийн бүтцийг бий болгоход чиглүүлсэн байна.
Энэхүү Египетийн үндэсний платформын нийт хөрөнгө оруулалт 14.7 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэж байгаа бөгөөд үүнд эрчим хүчний салбарт 10 тэрбум ам.доллар, усны салбарт 1.35 тэрбум ам.доллар, ХАА болон хүнсний аюулгүй байдлын салбарт 3.35 тэрбум ам.доллар тус тус ногдож байгаа болно.
Эх сурвалж: (Government of Egypt, 2023[22]) Египетийн Ус, хүнс, эрчим хүчийг нэгтгэсэн үндэсний платформын хэрэгжилтийн амлалт, Явцын тайлан-1, 2023 оны 11 дүгээр сар.
Монгол Улс усны менежмент, ус ашиглалтыг зохицуулах хууль эрх зүйн орчноо маш сайн бүрдүүлсэн бөгөөд усны нөөц ашигласны төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөр, хаягдал ус хаях, зайлуулах дүгнэлт, зөвшөөрлийн хураамж, төлбөр, нөхөн төлбөрийг ус ашиглагчид ногдуулах үндэслэлийг бий болгосон. Хууль эрх зүйн орчин нь Усны тухай хууль (2012), Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль (2012), Усны нөөц бохирдуулсны төлбөрийн тухай хууль (2019), Хот, суурины ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээний тухай хууль (2011)-д суурилсан байна.
ХСУХАТАҮЗХ 2012 онд байгуулагдсан бөгөөд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт усны үйлчилгээний төлбөр, ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээний тарифыг тогтоох, хуулийн этгээдэд тусгай зөвшөөрөл олгох, мэргэжлийн дүгнэлт, шийдвэр гаргах чиг үүрэгтэй хэрэглэгчийн болон салбарын мэргэжлийн төрийн бус байгууллагын төлөөлөл бүхий бие даасан, хараат бус хамтын удирдлагын байгууллага юм. Засгийн газар ус болон хаягдал усны дэд бүтцийг эзэмшдэг боловч орон нутгийн засаг захиргаа нь холбогдох усны барилга байгууламжид босгох хөрөнгө, санхүүжилт болоон холбогдох ашиглалт, засвар үйлчилгээний зардлыг хариуцдаг байна.
ХСУХАТАҮЗХ янз бүрийн тусгай зөвшөөрөл олгодог бөгөөд зөвшөөрлийн хамрах хүрээ нь ус хангамжийн барилга байгууламж, ундны ус дамжуулах шугам сүлжээний ашиглалт, засвар үйчилгээнээс авхуулаад бохир ус цуглуулах, татан зайлуулах, шугамаас цэвэрлэх байгууламж руу нийлүүлэх ашиглалт, засвар үйлчилгээ хүртэл байна.
УХАТАҮ үзүүлэх нөхцөл байдал нь хотжилтын түвшингээс ихээхэн хамааран харилцан адилгүй. Хотжилт өндөр хөгжсөн нийслэлд УХАТАҮ-г ОНСНААУГ болон хувийн байгууллагуудаар дамжуулан үйлчилгээ үзүүлдэг. Алслагдсан дүүргүүдийн хувьд, гол төлөв их хэмжээний ус түгээн дамжуулах бөгөөд НААҮБ эцсийн хэрэглэгчид ус хүргэх үйлчилгээ үзүүлдэг байна. Хүн ам багатай хөдөө, орон нутагт дүүрэг нь ус хангамжтай холбоотой үйлчилгээг хариуцдаг. Үүний нэгэн адил, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээг хотжилтын түвшингээс хамааран өөр өөр байгууллага үзүүлэх бөгөөд алслагдсан дүүргийн хувьд, тухайн дүүрэг нь бохир ус цуглуулах, бохир усны септик танкаас бохир ус татах үйлчилгээг тодорхой төлбөрөөр үзүүлдэг байна.
Нийслэлийн хэмжээнд Хотын захиргаанд харьяалагддаг УСУГ нь голлох үүрэг гүйцэтгэдэг. УСУГ нь нийслэлийн хэрэглэгчдийг цэвэр усаар хангах, бохир ус татан зайлуулах үйлчилгээг голлон эрхэлдэг бөгөөд эх үүсвэрээс ус татах, хаягдал ус цэвэрлэх, жижиглэн болон бөөний үнэ, тарифаар хэрэглэгчид ус дамжуулах ус хангамжийн эцсийн чиг үүрэг гүйцэтгэдэг. Төвлөрсөн шугам сүлжээгээр дамжуулан хэрэглэгчид жижиглэнгийн үнээр ус дамжуулах үйлчилгээг ОСНААУГ болон 70 орчим хувийн байгууллагатай хамтран үзүүлж байна. Эдгээр хувийн байгууллага нь гол төлөв барилгын компаниуд бөгөөд төвийн шугамаас ихэвчлэн хотын захын орон сууцны шинэ хороолол руу ус дамжуулах шугам хоолой татах, өргөтгөх хэлбэрээр ус хангамжийн зах зээлд оролцдог.
Усны барилга байгууламж, шугам хоолой зэрэг хөрөнгө болон холбогдолх сангуудын ашиглалтыг оновчтой болгох нь улсын хэмжээнд хот, суурины ус хангамж, ариутгах татуургын дэд бүтцийн санхүүжилтийн хийдэл, зөрүүтэй асуудлыг шийдвэрлэх эхний чухал алхам юм. Одоогоор ашиглалт, засвар үйлчилгээ болон хөрөнгийн элэгдлийн зардлыг үйлчилгээ үзүүлэх төсөвт бүрэн тусгаагүй байна. Эдгээр зардлыг бууруулах арга замыг тодорхойлох шаардлагатай байгаа нь хязгаарлагдмал төсвийн хүртээмж, хүрэлцээг нэмэгдүүлэх чухал боломжийг илтгэн харуулж байна.
3.3.1. Худалдааны санхүүжилтийг авч ашиглахаас өмнө одоогийн санхүүжилтийн эх үүсвэрээр зардлаа үр дүнтэй нөхөх шаардлагатай
Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний байгууллага (НААҮБ) нь эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй зээл, санхүүжилт татахаар хайж эхлэлээс өмнө тарифаар зардлаа нөхөх боломжийг дээшлүүлж, ашиглалт, засвар үйлчилгээний зардлыг үр дүнтэй бууруулах замаар юуны түрүүнд санхүүгийн тогтвортой байдлаа хангахыг эрэлхийлэх нь зүйтэй. НААҮБ-ын хувьд зардал нөхдөггүй тариф, татвараас санхүүждэг тогтворгүй нөхцөл байдлаас хөрөнгө оруулалтын урьдчилгаа санхүүжилт татах боломжтой тогтвортой хэлбэр рүү шилжих чиглэлд авч хэрэгжүүлэх боломжтой алхмууд буюу энэхүү арга барилыг Зураг 3.6-д харуулав. Эдгээр алхмыг хэрэгжүүлэхэд бага зардлаар үр ашигтай ажиллан зардлыг бууруулах, тарифыг нэмэгдүүлэх (ялангуяа нэг үйлчилгээг сайжруулсан байх), эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй зээл, санхүүжилтийг хөнгөлттэй болон худалдааны санхүүжилт зэрэг холимог эх үүсвэрээс татах хэрэгтэй (Goksu et al., 2017[23]).
Эх сурвалж (Goksu et al., 2017[23]).
Дунд, урт хугацаанд хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээ өндөр байх тул хувийн секторын хөрөнгө оруулалтыг өргөн хүрээнд татан оролцуулах нь хэдийгээр өндөр эрсдэлтэй ч өндөр ашигтай, бодитой хэрэгжих төсөл, арга хэмжээний хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх давуу талтай. Эргэн төлөгдөх, төлөгдөхгүй санхүүжилтийн хувилбарыг сонгож, хослуулахад Тогтвортой зардал нөхөх зарчмыг дагаж мөрдөх бөгөөд холбогдох орлогын урсгал 3Т (тариф, татвар, тусламж) хосолсон байдлаар баталгаажна. Ингэснээр тухайн баталгаатай орлогыг эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй зээл, санхүүжилт татахад ашиглана (OECD, 2011[24]). Нэмж дурдахад, салбарын худалдааны санхүүжилтийн боломжийг нэмэгдүүлснээр дан ганц улсын төсвийн санхүүжилтээс хамаарахгүйгээр УХАТАҮ-г сайжруулах, өргөтгөх зориулалтаар зээл авах, хөрөнгө оруулалтаа нэмэгдүүлэхэд нь УХАТҮҮБ-д дэмжлэг болно. Ингэснээр усны хуримтлал, тээврийн дэд бүтцийн томоохон хөрөнгө оруулалт зэрэг улсын төсвийг хамгийн үр дүнтэй зарцуулах боломжийг мөн бүрдүүлэх сайн талтай.
Дундаас доош болон дунд орлоготой улс орнуудад усны дэд бүтцэд хийгдэх худалдааны санхүүжилт төдийлэн нийтлэг бус байдаг ч зарим улс оронд НААҮБ дотоодын болон олон улсын санхүүгийн зах зээл рүү нэвтрэн орж, шаардлагатай санхүүжилтийг татсан амжилттай жишээнүүд бий. Тухайлбал, Филиппин улсын Манила Уотер, Бразил улсын Companhia de Saneamento Basico do Estado de São Paulo (SABESP), Кени улсын Найроби Уотер, Камбож улсын Пном Пен хотын ус хангамжийн байгууллага зэргийг дурдаж болно (Goksu et al., 2017[23]).
3.3.2. УСУГ-ын гүйцэтгэл нийслэлийн түвшинд нэлээд сайжирсан
УСУГ гүйцэтгэлээ нийслэлийн түвширнд сайжруулах чиглэлд нэлээд ахиц, дэвшил гаргасан байна. Дэлхий банкнаас гаргасан Ус хангамж, ариутгах татуургын шугам сүлжээний олон улсын жишиг (IBNET) тайланд тусгасан дата үзүүлэлтээс харахад УСУГ нь ус хангамжийн тасралтгүй байдал, ундны усны хүртээмж ба чанар, тоолууржуулсан холболтын хувь хэмжээ, хаягдал бохир ус цуглуулах ,цэвэрлэх, үйлчилгээний санал, гомдол шийдвэрлэх зэрэг үзүүлэлтээр олон улсын дунджаас дээгүүр гүйцэтгэлтэй байгааг -д харуулав (World Bank, 2024[25]).
Орлого болоогүй усны хувь хэмжээ харьцангуй өндөр түвшинд буюу алдсан орлоготой тэнцэнэ. Аймгийн түвшинд 2023 онд орлого болоогүй ус 39.7%-д хүрсэн байв. Нийслэлийн хэмжээнд УСУГ-аас нийлүүлсэн нийт усны 14 орчим хувь нь орлого болоогүй ус байгаа нь абсолют хувь хэмжээгээр тооцвол ижил төстэй орнуудын түвшингээс доогуур үзүүлэлт юм. Гэсэн хэдий ч орлого болоогүй усыг хувь хэмжээгээр тооцон хэмжих нь андуу ташаа байх талтай. Шугам сүлжээний уртын хэмжээ, үйлчилгээний холболтын тоогоор авч үзвэл, нийслэл Улаанбаатар хотын орлого болоогүй усны хувь хэмжээ нь дундаас доош болон дунд орлоготой зарим орны НААҮБ-тай харьцуулахад нэлээд өндөр байна. Ус дамжуулах шугам сүлжээний хамрах хүрээ болон үйлчилгээний холболтын тоо хэмжээг хамруулан орлого болоогүй усны хэмжээг холболт тус бүрт литрээр тооцсон бөгөөд энэ нь шугам сүлжээний онцлог байдлыг харгалзан үзэх үүднээс өөр өөр нөхцөл байдал (тухайлбал, хот, суурины ба хөдөө, орон нутгийн)-д НААҮБ-ыг харьцуулахад дөхөмтэй болно (World Bank, 2024[25]). Холболт тус бүрт цаг/литрээр тооцвол бүхэлдээ өөр зураглал гарч ирж байна.
Жич: Орлого болоогүй усны талаарх зөвлөмжийг өнгийн шугам/зураасаар харуулав. Усны алдагдал 20%-иас дээш тохиолдолд маш ноцтой алдагдал, хэрэв 5%-иас доош бол ялимгүй алдагдал хэмээн авч үзнэ. Монгол Улсын холбогдох дата мэдээлэлд зөвхөн УСУГ-ыг хамруулсан бол бусад орны дата мэдээлэлд янз бүрийн хот, суурины янз бүрийн НААҮБ-ыг нэгтгэн хамруулсан болно.
Эх сурвалж: Дэлхий банкнаас гаргасан Ус хангамж, ариутгах татуургын шугам сүлжээний олон улсын жишиг (IBNET) тайлан болон албан ёсны эх сурвалжаас зөвлөхүүд иш татаж, бүрдүүлсэн дата мэдээлэлд үндэслэн ЭЗХАХБ-ын хийсэн шинжилгээ.
Орлогын бус усны асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд төлбөр тооцдоггүй ус хэрэглээ, ашиглалт болон ус шүүрэлт, шугам хоолойн эвдрэл, гэмтэл, түүний улмаас үүссэн ус алдагдалтай холбоотой үйл ажиллагааны ба техникийн алдагдлыг бууруулахад чиглэсэн арга хэмжээ авах шаардлагатай. Тоолуургүйн улмаас үүссэн усны алдагдлын хувьд (commercial loss), усны тоолуур ашиглалтыг нэмэгдүүлснээр ус хэрэглээ, ашиглалтын илүү нарийвчилсан дата мэдээлэл бүрдүүлэх, зохистой төлбөр тооцох боломж бүрдүүлнэ. УСУГ-аас нийлүүлсэн цэвэр усны 70%-ийг хүлээн авдаг ОСНААУГ-ын хувьд усны тоолуурын алдагдал илүү их байна. ОСНААУГ-аас 2017 онд нийлүүлсэн цэвэр усны 84%-ийг унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгчид эзэлж байсан бөгөөд тэдний 70%-д нь усны тоолуур суурилуулсан байв. Ус хангамжийн үлдсэн 16%-ийг үйлдвэр, үйлчилгээний зориулалтаар ус ашиглагчид бүрдүүлж байгаагаас тэдний 92%-ийг нь тоолууржуулсан. Ихэнх хувийн байгууллагын ус ашиглалтыг тоолууржуулсан байна (WRG, 2019[26]). Энэ нь нийслэлийн хэмжээнд ялангуяа ОСНААУГ-аас нийлүүлдэг усыг унд, ахуйн зориулалтаар хэрэглэгчдийн ус хэрэглээнд тоолуур суурилуулж, төлбөр тооцох үр дүнг сайжруулах боломж байгааг харуулж байна.
Хотын захын болон алслагдсан дүүрэг, орон нутгийн түвшинд орон нутгийн засаг захиргаа цэвэр ус нийлүүлэх үйлчилгээнд томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг. Дүүргийн түвшинд их хэмжээний ус дамжуулах, бохир ус цуглуулах, бохирын септик танкаас бохир татах, зайлуулах үйлчилгээг орон нутгийн засаг захиргаа голлон хариуцдаг бол хөдөө, орон нутагт УХАТАҮ-г орон нутгийн засаг захиргаа нь гол төлөв зохион байгуулдаг байна. НААҮБ нь Хотын захирагчийн ажлын албатай гэрээ байгуулсны үндсэн дээр Хотын захиргаанаас төлөөлүүлсэн эрх, хэмжээний дагуу үйл ажиллагаагаа явуулна. УХАТАҮ үзүүлэхэд тулгардаг хүндрэл нь Засгийн газраас хуваарилдаг орон нутгийн төсвийн хязгаарлагдмал, хүрэлцээгүй байдал. Улсын төвлөрсөн төсвөөс орон нутгийн түвшинд хийх төсвийн хуваарилт нь төвлөрсөн төсвийн хатуу чанга нормыг мөрдлөг болгодог (I Бүлэгт энэ тухай авч үзсэн).
Энэхүү системийн томоохон дутагдалтай тал нь орон нутгийн засаг захиргааны зүгээс орон нутгийнхаа төсвийн аливаа алдагдал, дутагдлыг нөхөх шаардлагатай болдог. Үүнээс гадна хууль эрх зүйн орчин, чиг үүргийн хуваарилалт, төсвийн төсөл боловсруулалтыг дагаж мөрдөхөд үүсэх үл нийцэл зэрэг орон нутгийн чадавхтай холбоотой тулгамдсан асуудал шийдэгдээгүй (ADB, 2021[27]; UNICEF, 2016[28]). Түүнчлэн УХАТҮҮБ-д хариуцуулсан тодорхой гүйцэтгэлийн зорилт байхгүй нь ямар нэг урамшуулал байхгүй, мөн зорилтод хүрэхгүй тохиолдолд тооцох ямар нэг хариуцлага, торгууль байхгүй гэсэн үг. Энэ нь ялангуяа НААҮБ-тай менежментийн гэрээ байгуулж, ажил даалган хийлгэдэг УХАТАҮ-ний эцсийн хариуцагч болох орон нутгийн засаг захиргаатай хамааралтай асуудал юм.
3.3.3. Орон тооны ажилтнууд бүрдүүлэх нь УХАТҮҮБ-ын зардлын гол хүчин зүйл
УХАТҮҮБ-ын зардлын томоохон хувь хэмжээ ажилтнуудын цалин, хөлсөнд зарцуулагддаг байна. Ажилтнуудын цалингийн болон гэр хороололд ус нийлүүлэх өндөр зардал нь УХАТҮҮБ-ын санхүүгийн ашигтай байдалд нөлөөлдөг. Хүн амын 70% (3.3 сая) хот, суурин газарт амьдарч байгаа ч зонхилох хувь нь төвлөрсөн ус хангамж, ариутгах татуурын дэд бүтэцгүй хотын захын хэсэг, суурин гацаанд амьдарч байна. Ялангуяа нийслэлийн хэмжээнд гэр хорооллын оршин суугчид 400,000 орчим байгаа нь нийт хүн амын 15%-ийг эзэлдэг. Уламжлалт нүүдлийн гэр сууц бүхий албан бус суурьшлын бүсэд цэвэр ус, бохир усны шийдлийг зохион байгуулахад ихээхэн зардал шаардагдана. Нийслэлийн хэмжээнд гэр хорооллын ундны ус хангамжийн үйлчилгээг 708 худгаар дамжуулан УСУГ зохион байгуулж, хариуцдаг бөгөөд эдгээр худгийн ихэнх нь зөөврийн усаар хангагддаг (бусад худаг нь төвлөрсөн ус хангамжийн сүлжээнд холбогдсон). Ихэнх худаг гар ажиллагаатай тул УСУГ-ын ажилчид тэдгээр худгийг ажиллуулдаг байна (USUG, 2024[29]).
УСУГ-ын ажилтнуудын тоо зарим улс орны адил төстэй байгууллагынхтай харьцуулахад маш өндөр байна. Тайлангаас харахад 1,000 холболтыг хариуцсан 129 ажилтан байгаа нь дунд орлоготой зарим орны 1000 холболтод 1-15 ажилтан ногдож буй дундаж жишгээс маш өндөр тоо юм (World Bank, 2024[25]). Хэдийгээр үүнд Монголын онцлог нөхцөл байдалд хамаарах ашиглалт, засвар үйлчилгээний хэрэгцээ, шаардлагыг дурдаж болох ч эдгээр зардлыг оновчтой, үр ашигтай болгох боломжийг судлах нь зүйтэй. Тухайлбал, засвар үйлчилгээтэй холбоотой тодорхой үйл ажиллагааг ялангуяа ижил төрлийн үйлчилгээг НААҮБ, хувийн компаниудтай гэрээлж, аутсорсинг хэлбэрээр үр дүнтэй шийдвэрлэх боломжтой (USUG, 2024[29]). Ажилтнуудтай холбоотой зардлыг бууруулах, худгийн ажиллах цагийн хуваарийг ус хэрэглэгчид зориулан илүү уян хатан болгох зорилгоор УСУГ-ны зүгээс гэр хороололд ус нийлүүлэх ухаалаг худаг хөгжүүлэх чиглэлээр Мянганы сорилтын сангийн хөгжлийн хөтөлбөртэй хамтран ажиллаж байна.
Эх сурвалж: Дэлхий банкнаас гаргасан Ус хангамж, ариутгах татуургын шугам сүлжээний олон улсын жишиг (IBNET) тайлангаас авсан дата мэдээлэл.
Усны үндэсний хэлэлцүүлгийн хүрээнд гаргасан Монгол Улсын УХАТҮҮБ-ын зардлын шинжилгээгээр нийт зардалд эзэлж буй цалингийн хувь хэмжээ нь элдэгдэл, ашиглалт, засвар үйлчигээг нэгтгэсэн зардлын хувь хэмжээнээс өндөр байгааг харуулсан. Ялангуяа ашиглалт, засвар үйлчилгээний зардал нь нийт зардлын багахан хувийг эзэлдэг. Энэ нь барилга байгууламж, шугам сүлжээ зэрэг хөрөнгийн ашиглалтын хугацааг уртасгах гол шийдэл болох урьдчилсан засвар үйлчилгээнд харьцангуй бага зардал гаргадаг болохыг харуулж байна.
Монгол Улс хот, суурины дэд бүтцийн томоохон бүтээн байгуулалтын олон ажлыг 1970-1980-аад онд хийж гүйцэтгэсэн бөгөөд өдгөө дэд бүтцийн насжилтын асуудалтай тулгараад байна (Erofeev, 2024[30]). Дэд бүтэц насжих тусам шугам хоолойн нөхцөл ерөнхийдөө муудаж, ус дамжуулах хоолойд байнгын эвдрэл, гэмтэл гарч, үүнтэй холбоотой засвар үйлчилгээний зардал ч нэмэгддэг. Тухайлбал, нийслэлийн Төв цэвэрлэх байгууламж (ТЦБ)-ийг 1970-1980-аад онд барьж, ашиглалтад оруулсан бөгөөд ашиглалтын хугацаа нь ерөнхийдөө дуусч байгаа гэж хэлэхэд болно. Баригдсанаас нь хойш томоохон засвар үйлчилгээ хийгдээгүй нь эргээд жижиг засвар үйлчилгээний ажлын зардал нэмэгдэхэд хүргэжээ. Сүүлийн жилүүдэд нийслэлийн хүн амын тоо нэмэгдэж, шинэ үйлдвэрүүд ихээр баригдах болсон тул цэвэрлэх шаардлагатай хаягдал бохир усны хэмжээ огцом нэмэгдсэн. Өнөөгийн ийм нөхцөлд ТЦБ-ын цэвэрлэх хаягдал усны хэмжээ ба бохирдлын ачаалал аль аль нь хэт өндөр түвшинд байна (Byambadorj and Lee, 2019[31]).
Хөрөнгө ашиглагч болон санхүүжүүлэгчийг салгаж, тусгаарлах нь зохистой хөрөнгийн менежмент, үйлчилгээний үнэ тарифийн үнэ цэнийг дордуулдаг. Өмнөх судалгаануудад дэд бүтцийн хөгжүүлэлт болон системийн ашиглалт, засвар үйлчилгээг салгаж, тусгаарласнаар “барих-үл ойшоох—дахин барих" гэсэн цикл тойрог руу ороход хүргэсэн болохыг онцолжээ (UNICEF, 2016[28]). Тодруулбал, Засгийн газар шинэ дэд бүтцэд хөрөнгө оруулалт хийдэг боловч зардлаа нөхөх боломжгүй, үйл ажиллагааны үр ашиг тааруухан тул орон нутгийн засаг захиргаа, УХАТҮҮБ-ын зүгээс тухайн хөрөнгийн засвар үйлчилгээг үл ойшоох хандлагатай. Дэд бүтцийн насжилт нь цэвэрлэх байгууламжийг хэт ачаалахад хүргэхийн зэрэгцээ бохирын шугам хоолойн нөхцөлийг доройтуулж, ус дамжуулах хоолойд эвдрэл, гэмтэл учруулж байна. Хуучирсан шугам хоолой нь ундны усны чанарт сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй.
Төрийн байгууллагуудын чиг үүргийн хуваарилалт нь НААҮБ-ын зорилтуудад нэлээд дарамт, ачаалал болох магадлалтай. Нийслэлийн хэмжээнд УХАТАҮ-тэй холбоотой бүхий л эд хөрөнгө Хотын захиргааны мэдэлд байдаг бөгөөд Хотын захиргаа хяналт тавих чиг үүрэг гүйцэтгэдэг. УСУГ, ОСНААУГ нь Хотын захиргааны мэдэлд байдаг тул Хотын захирагчийн албатай байгуулсан гэрээгээр төлөөлүүлэн өгсөн эрх мэдлийн хүрээнд ажил, үүргээ гүйцэтгэдэг. Хотын захиргаанаас УСУГ-ын удирдлагыг сонгох бөгөөд УСУГ-ын үйл ажиллагаа, орон тооны ажилтнуудын бүрдүүлэлтийг ерөнхийд нь хянадаг. Орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагын зорилтод ажлын байраар хангах, усны холбогдох үйлчилгээг бага орлоготой хэрэглэгчид өртгөөс доогуур тарифаар санал болгох зэрэг багтдаг. Энэ нь санхүүгийн үр ашигтай байх зорилттой зөрчилдөхөөс гадна тухайн НААҮБ-ын гүйцэтгэлд сөргөөр нөлөөлж байна (Soppe, Janson and Piantini, 2018[32]).
3.3.4. НААҮБ-ын гүйцэтгэлийг сайжруулах хүчин чармайлт сүүлийн жилүүдэд нэмэгдсэн
Монгол Улс усны салбарын гүйцэтгэлийг сайжруулах чиглэлд тодорхой хүчин чармайлт гаргасаар ирсэн. Үүний нэг тод жишээ бол Хот, суурины ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээг зохицуулах хороо (ХСУХАТАҮЗХ)-г 2012 оны 06 дугаар сард байгуулсан явдал мөн. ХСУХАТАҮЗХ усны эх үүсвэрийн ашиглалт үйлчилгээ, ус хангамж, бохир усны менежментийн сүлжээний ашиглалт, үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөл олгодог. Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй бүх НААҮБ, УХАТҮҮБ, хувийн компаниуд нь ХСУХАТАҮЗХ-ны тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчид бөгөөд тэдгээрийн гүйцэтгэлийг холбогдох жишиг стандартад нийцсэн эсэхэд хяналт-шинжилгээ хийдэг байна. Аймгийн түвшинд УХАТАҮ-ний чанарыг сайжруулах зорилгоор ийм төрлийн үйлчилгээ эрхэлдэг мэргэжлийн байгууллагад холбогдох үйлчилгээг хариуцуулах, холбогдох зохицуулалт хийх ажил хийгдэж байна. Ус, дулаанаар хангах үйл ажиллагааны менежментийг нэгтгэж байгаа бөгөөд холбогдох үйлчилгээ үзүүлэх тусгай зөвшөөрөл бүхий НААҮБ, УХАТҮҮБ, хувийн компаниудад энэхүү чиг үүргийг хариуцуулах болсон. Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн тоо ирэх жилүүдэд нэмэгдэх төлөвтэй байна.
ХСУХАТАҮЗХ нь НААҮБ-ын гүйцэтгэлийн жишиг тогтоох, өндөр гүйцэтгэлтэй байгууллагыг шагнах, урамшуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Үйлчилгээг тасралтгүй сайжруулах үүднээс сайжруулалтын үр дүнтэй хөтөлбөрийн загвар гаргах, хэрэгжүүлэх, санхүүгийн менежментийн найдвартай систем хэрэгжүүлэх, KPI гүйцэтгэлийн үнэлгээний аргачлалыг ашиглан салбарын бусад оролцогчтой харьцуулсан тогтмол жишиг тогтоох боломжоор УХАТҮҮБ-ыг хангах нь зүйтэй.
Өөр нэг анхаарах чухал зүйл бол ХСУХАТАҮЗХ бизнес төлөвлөгөө батлах чиг үүрэг хэрэгжүүлдэггүй байна. Олон жилээр төлөвлөсөн тогтвортой бизнес төлөвлөгөө нь НААҮБ-ын гүйцэтгэлийг сайжруулахад маш чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болж өгнө. Тухайлбал, уг төлөвлөгөөнд хүний нөөц, менежментийн мэдээллийн системийг сайжруулах эсхүл орлого болоогүй усны хувь хэмжээг бууруулах, хөрөнгө оруулалтын шинэ хөтөлбөр, санхүүжилтийн эх үүсвэр ба нөхцөлийн талаарх төлөвлөлтийг тусгаж болно.
Үйл ажиллагааны чадавхыг бэхжүүлэхийг мөн тэргүүлэх чиглэлээр тодорхойлжээ. ХСУХАТАҮЗХ-ноос 2024 оныг “Хүний нөөцийг чадавхжуулах жил” болгон зарлаж, шаардлагатай техникийн шинжээч, инженерүүд болон уул уурхайн салбарын шинжээчдийг ажилд түлхүү авах боломжийг дэмжиж өгсөн. Энэхүү тайлангийн II Бүлэгт дурдсанчилан чадварлаг хүний нөөцийн чадавхыг бэхжүүлэх нь Засгийн газрын 2024-2028 оны Үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгасан төрийн өмчит байгууллагуудын менежментийн тогтолцоог шинэчлэхэд өндөр ач холбогдолтой.
УСУГ-ын үйл ажиллагааны чадавхыг бэхжүүлэх хүчин чармайлтыг Мянганы сорилтын сан (МСС)-гаас дэмжсээр ирсэн (Шигтгээ 3.3). МСС-ын хөтөлбөр нь “НААҮБ-ын үйл ажиллагааны нэмэлт арга хэмжээ”-ний хүрээнд хөрөнгийн удирдлага, харилцагчийн үйлчилгээг сайжруулах харьцуулалтын жишиг арга хэрэгслийг ашиглан, туршлагатай НААҮБ-тай хамтын ажиллагаа, түншлэл үүсгээд байгаа болно. Уг хөтөлбөрийн хүрээнд 2023-2030 онд УСУГ нь Нидерланд улстай хамтран Усны операторын түншлэл хөтөлбөрт оролцогчоор хамрагдаж байгаа бөгөөд энэхүү хөтөлбөрийн зорилго нь олон улсын НААҮБ-ын үнэлгээ, жишиг харьцуулалт гаргадаг AquaRating усны үнэлгээний аргачлалаар Монгол Улсын НААҮБ-ын үйл ажиллагааны түвшинг тодорхойлж, аливаа доголдол, дутагдал илэрсэн үйл ажиллагааны хэсгийн чадавхыг бэхжүүлэхэд чиглэсэн болно (VEI, 2024[33]).
Мянганы сорилтын корпорац (МСК) сүүлийн жилүүдэд Монгол Улсын усны салбарт тодорхой дэмжлэг үзүүлсээр ирсэн (Шигтгээ 3.3). Монгол Улсын Засгийн газар болон АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорац хооронд байгуулсан хоёр дахь Компакт гэрээний хүрээнд Улаанбаатар хотын ус хангамжийг урт хугацаанд тогтвортойгоор нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн “Нийт ус хангамжийг нэмэгдүүлэх хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж байна. Энэхүү хөтөлбөр нь хот, суурины УХАТАҮ-ний талбарт хэрэгжиж буй хамгийн том төсөл бөгөөд уур амьсгалд ухаалаг зохицох хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр 462 сая ам.долларын санхүүжилт татсанаас, АНУ-ын засгийн газраас 350 сая ам.долларын буцалтгүй тусламж, Монгол Улсын Засгийн газраас 112 сая ам.долларын хувь нэмэр оруулсан (2021 оны 03 дугаар сарын 31-нээс 2026 оны 03 дугаар сарын 31-ний өдөр хүртэл 5 жилийн хугацаатай).
Энэхүү хөтөлбөр нь “ус хангамж, ариутгах татуургын өндөр зардалтай хүртээмж”-ийн зайлсхийх аргагүй хязгаарлалтад голлон чиглэсэн бөгөөд нийслэлийн урт хугацааны тогтвортой ус хангамжийн хязгаарлагдмал асуудлыг шийдвэрлэх зорилготой.
Хөтөлбөрийн хүрээнд (i) Ус хангамжийн баруун эх үүсвэрийг шинээр байгуулах үйл ажиллагаа, (ii) Хаягдал ус дахин боловсруулах үйл ажиллагаа, (iii) Усны салбарын тогтвортой байдлыг хангах үйл ажиллагаа гэсэн харилцан уялдаа бүхийн 3 төсөл, үйл ажиллагаа хэрэгжиж байгаа болно. Үүнд:
Ус хангамжийн баруун эх үүсвэрийг шинээр байгуулах үйл ажиллагаа: Ус хангамжийн хоёр шинэ эх үүсвэрийг байгуулах ба эх үүсвэрээс ус цэвэршүүлэх байгууламж, байгууламжаас хотын төвлөрсөн сүлжээнд нийлүүлэх ус дамжуулах шугам, хоолойг угсарч суурилуулах, түүнчлэн дэвшилтэт технологи бүхий ус гүн цэвэршүүлэх байгууламж барих зэрэг үйл ажиллагаа багтана.
Хаягдал ус дахин боловсруулах үйл ажиллагаа: Шинэ ТЦБ-ийн дэргэд цэвэрлсэн хаягдал усыг дахин боловсруулах үйлдвэр байгуулах, дахин боловсруулсан усыг ДЦС-3, ДЦС-4-ийн дэргэдэх ус нөөцлөх сан руу дамжуулах хоолой, шахуургын станц байгуулах, ДЦС-3 болон ДЦС-4-ийн үйл ажиллагаанд дахин боловсруулсан усыг ашиглахад шаардлагатай хяналтын систем, дотоод шугам хоолой, нөөцийн савыг өөрчлөн шинэчлэх зэрэг багтана.
Усны салбарын тогтвортой байдлыг хангах үйл ажиллагаа: Нийслэлийн ус хангамжийн урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангахад чиглэх бөгөөд энэ хүрээнд усны салбарын институцийн тогтолцоо, хууль эрхзүйн орчин, бодлого зохицуулалтыг сайжруулах, салбарын байгууллагуудын чадавхыг бэхжүүлж, техникийн туслалцаа үзүүлэх төсөл, үйл ажиллагаануудыг хэрэгжүүлнэ. Ингэснээр зардлаа нөхөх, үйлчилгээ тааруухан бүс нутагт зардлыг тогтоон барих, НААҮБ-ын үйл ажиллагааг өргөжүүлэх, үйлдвэрийн бохирдлыг хянах, олон нийтийн мэдлэг, ойлголтыг дээшлүүлэх аян зэрэг асуудлыг шийдвэрлэнэ.
Эх сурвалж: (MCA, 2022).
3.3.5. Тарифаар зардал нөхөх боломжгүй хэвээр байна
Дэлхий банкнаас гаргасан Ус хангамж, ариутгах татуургын шугам сүлжээний олон улсын жишиг (IBNET) тайланд тусгасан Улаанбаатар хотын УСУГ-ын үйл ажиллагааны зардал нь санхүүгийн ихээхэн эрсдэлийг харуулж байна. УСУГ-ын 2021 оны үйл ажиллагааны нийт орлого нь тухайн жилийн нийт зардлын 83%-тай тэнцэж байгааг доорх зурагт харуулав. Энэ асуудал нь бүс нутгийн хэмжээнд НААҮБ-ын дунд тийм ч нийтлэг бус үзэгдэл бөгөөд зардлаа нөхөх түвшинд Армени, Бангладеш зэрэг ижил төстэй оронтой харьцуулахад доогуур үзүүлэлттэй байна (World Bank, 2024[25]). Тарифаас төвлөрүүлж буй орлого хангалтгүй байгаа нь өсөн нэмэгдэж буй эрэлтэд нийцүүлэн бэхжүүлэх шаардлагатай НААҮБ-ын чадвар, чадавхыг хязгаарлаж, улмаар дэд бүтцийн шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэх чадваргүй болоход хүргээд байгаа болно.
Жич: Үйл ажиллагааны зардлын хүрээнд санал болгож буй зохистой түвшинг ногоон өнгөтэй тасархай зураасаар харуулсан болно. Мөн 1.2 гэсэн тоо нь жилийн үйл ажиллагааны нийт орлогын үйл ажиллагааны зардлаас хангалттай өндөр түвшинг харуулсан бөгөөд 0.8-аас доош байгаа тохиолдолд зардлаа нөхөхөд орлого ихээхэн дутагдалтай гэсэн утгатай. Монгол Улсын хувьд зөвхөн УСУГ-ын дата мэдээллийг хамруулан авч үзсэн бол бусад орны хувьд янз бүрийн хот, суурины НААҮБ-ын дата мэдээллийг хамруулсан болно.
Эх сурвалж: Дэлхий банкнаас гаргасан Ус хангамж, ариутгах татуургын шугам сүлжээний олон улсын жишиг (IBNET) тайлан болон албан ёсны эх сурвалжаас зөвлөхүүд иш татаж, бүрдүүлсэн дата мэдээлэлд үндэслэн ЭЗХАХБ-ын хийсэн шинжилгээ.
Цэвэр, бохир усны тариф, төлбөр тооцоолох аргачлалыг 2018 онд баталсан бөгөөд зардал тусгах, зардал нөхөх явцыг сайжруулах үүднээс холбогдох нэмэлт, өөрчлөлтийг 2021 онд оруулжээ. “Шаардлагатай орлого”-ын аргачлалыг үйл ажиллагааны зардал, элэгдлийн зардал, хөрөнгө оруулалтын өгөөжид үндэслэн тооцоолдог бөгөөд Шигтгээ 3.4-д харуулав. Нийслэлийн тарифын бүтцийг ерөнхийд нь унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгчид (гэр хороолол, орон сууцны оршин суугчид) болон ус ашиглагч иргэн, ААН, байгууллага хэмээн ангилдаг байна. Унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгчдийг орон сууцны болон гэр хорооллын оршин суугчид хэмээн ангилна. Ус ашиглагч иргэн, ААН, байгууллагыг үйлдвэр, үйлчилгээ бизнес ба бусад байгууллага гэж хуваан авч үздэг байна.
ХСУХАТАҮЗХ нь үйлчилгээний бодит зардалд хийсэн санхүүгийн нарийвчилсан үнэлгээнд үндэслэн холбогдох талуудаас санал болгосон үнэ тарифыг өөрчлөх, батлах чиг үүрэгтэй. Тухайлбал, нийслэлийн түвшинд УСУГ, ОСНААУГ-аас санал болгосон тарифыг шаардлагатай тохиолдолд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан баталдаг. Ингэхдээ үйлчилгээний бодит зардалд хийсэн санхүүгийн нарийвчилсан үнэлгээнд суурилахаас гадна ямар УХАТҮҮБ үйлчилгээ үзүүлэхээс үл хамааран хот, суурин болон хөдөө, орон нутагт оршин суугаа ус хэрэглэгчдийн төрөл, ангилал тус бүрт нэгэн адил тариф үйлчлэх ёстой гэсэн шаардлагад үндэслэдэг байна.
ХСУХАТАҮЗХ-ны зүгээс КОВИД-19 цар тахлын хөл хорио бүрэн тавигдсаны дараа 2022 оны 01 дүгээр сард усны тарифыг нийслэлийн хэмжээнд 50-100%-иар нэмэгдүүлжээ. Энэхүү өсөлт нь УСУГ-ын 2022 оны 12 дугаар сарын 31-ний байдлаарх санхүүгийн байдал нь томоохон алдагдалгүй, сайжирсан үзүүлэлттэй гарахад хувь нэмэр оруулсан. Орон сууцны оршин суугчид, ААН-ийн тарифыг 2023 оны 11 дүгээр сард 25%-иар нэмэгдүүлсэн байна (MCA, 2024[34]).
Тарифын аргачлалыг шинэчилснээс үл хамааран сүүлийн 10 жилийн хугацаанд зардал нөхөхтэй холбоотой асуудал нь тарифын орлого ба зардлын хооронд хийдэл, зөрүү үүсгэсэн хэвээр байна. Одоогийн тарифын зохицуулалтын хүрээнд дараах хэд хэдэн тулгамдсан асуудлыг тодорхойлсон. Үүнд :
a. Тарифын аргачлалд цэвэр ус нийлүүлэлтийн бөөний үнэ, тарифыг тодорхой тусгаагүй. УСУГ-ын усны борлуулалтад бөөний борлуулалт гол жин дардаг тул эргээд УСУГ-ын санхүүгийн үр ашигтай байдалд нөлөөлдөг. Тиймээс ОСНААУГ болон хувийн компаниудын төлбөл зохих усны бөөний үнэ, тарифыг холбогдох өртөг, зардлыг тусгасан байдлаар тодорхойлох ойлгомжтой аргачлалтай байх нь санхүүгийн тогтвортой ба ил тод байдлыг хангахад чухал ач холбогдолтой. Түүнчлэн уг аргачлалаар УХАТАҮ-н дэх санхүүгийн алдагдлыг орон нутгийн засаг захиргааны санхүүжилтээр нөхөх боломжийг бүрдүүлэх боломжтой. Гэвч энэхүү хувилбар ашиглагдаж байгаа эсэх нь тодорхойгүй байна (WRG, 2019[26]).
b. Тарифын бодлогод урт хугацааны өр төлбөрийг усны тарифаар эргэн төлөх асуудлыг авч үзээгүй байна. Сүүлийн үеийн шинжилгээгээр өнөөгийн нөхцөлд УСУГ нь хөрөнгийн элэгдлийг зөвхөн хэсэгчилсэн байдлаар нөхөх бололцоотой ч капитал зардлыг нөхөх боломжгүй гэжээ (WRG, 2019[26]). Эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй зээл, санхүүжилт нь хөнгөлттэй зээл эсхүл худалдааны санхүүжилт байхаас үл хамааран УСУГ-ын хувьд тухайн санхүүжилтийг амжилттай татахын тулд юуны түрүүнд зардлаа бүрэн нөхөн чадвараа сайжруулах нь маш чухал.
c. Гэр хорооллыг усаар хангах өндөр зардлыг бусад ус ашиглагчид шингээдэг. Бусад улс орны хувьд албан бус суурин газар эсхүл хотын захын хөгжил тааруухан хэсэгт ус нийлүүлэхдээ засгийн газрын болон орон нутгийнхаа дэмжлэгийг авдаг бөгөөд ингэснээр капитал болон үйл ажиллагааны зардлаа нөхдөг байна. Энэ нь орлого багатай хэрэглэгчдэд хөнгөлттэй тарифаар усыг эрх тэгш хүргэх боломжийг олгоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэр хорооллын нэн ядуу хэрэгчлэгчдийн төвлөрсөн сүлжээн дэх холболтыг илүү хялбар, дөхөмтэй болгосноор (жишээ нь холболтын төлбөр, хураамжаас хөнгөлөх, чөлөөлөх) эерэг нөлөөлөл гаргах боломжтой. Ялангуяа худаг өрөмдөх, гаргах зэрэг хууль бус үйлдлийг бууруулж, УХАТҮҮБ-ын хувьд илүү найдвартай орлогын эх үүсвэрээр хангах боломжтой.
Цэвэр, бохир усны тариф, төлбөр тооцоолох аргачлал нь ус хангамж, ариутгах татуургын үйлчилгээний тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн үзүүлэх цэвэр, бохир усны үйлчилгээний тариф, төлбөрийг холбогдох бүс бүрээр тодорхойлох зорилготой. Тариф, төлбөрийг тооцоолоход сүүлийн 3 жилийн үйл ажиллагааны бодит гүйцэтгэл болон ирэх оны үйл ажиллагааны төлөвлөгөөнд суурилдаг байна.
Ус хэрэглэгч, ашиглагчдын бүлэг, зардлын хуваарилалт
Цэвэр, бохир усны тариф, төлбөр тооцоолоход ус хэрэглэгч, ашиглагчдыг дараах ангилалд хамруулан авч үзнэ. Үүнд:
A. Өрхийн (усны тоолууртай, тоолуургүй)
B. Үйлдвэр, үйлчилгээ, ААН, байгууллага
a. Доор дурдсанаас бусад үйлдвэр, үйлчилгээ, ААН, байгуулага
b. Төрийн сектор – байгууллагууд
c. Спирт, архи, пиво, ундаа, жүүс, ус, талх нарийн боовны үйлдвэр, мах, сүү боловсруулах үйлдвэр, эмнэлэг
d. Ноос, ноолуур, арьс шир, автомашин угаалга
Шаардлагатай орлого
Аргачлал нь тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн тасралтгүй үйл ажиллагаа, найдвартай байдал, хэрэглэгчийн чанарын үүднээс “шаардлагатай орлого”-ын тооцоололд суурилдаг. Тиймээс ашиглалт, засвар үйлчилгээ нь сүүлийн 3 жилийн бодит гүйцэтгэл болон ирэх оны үйл ажиллагааны төлөвлөгөөнд суурилдаг.
Шаардлагатай орлого = Үйл ажиллагааны зардал + Элэгдлийн зардал + Хөрөнгө оруулалтын өгөөж
Тариф, төлбөр тооцоолоход шаардлагатай борлуулалтын орлого
Тариф, төлбөр тооцоолоход шаардлагатай борлуулалтын орлого = [Борлуулалтын орлогын шаардлагатай дүн] - [Суурь хураамжийн орлого] + [Гэр хорооллын оршин суугчдад нийлүүлдэг зөөврийн усны алдагдал]
Тогтмол тариф
Суурь үнэ буюу эсхүл тогтмол тариф нь төвлөрсөн ус хангамж, ариутгах татуургын шугам сүлжээтэй холбогдсон хэрэглэгчдэд 24 цагийн тасралтгүй үйлчилгээ үзүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэх, үйлчилгээний байнгын хүртээмжтэй байх нөхцөлөөр хангах зорилготой.
Унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгчид: [Суурь үнэ] = [Тогтмол зардал]/(12*хэрэглэгчдийн тоо) (төг/сар)
Бусад хэрэглэгч, ашиглагч: [Суурь үнэ] = [Тогтмол зардал]/[Үйлчилгээний бодит хэмжээ] (төг/ мянган м3)
Ус ашиглагчийн төлөх төлбөр
Ус ашиглагчийн цэвэр, бохир усны үйлчилгээний сарын нийт төлбөр = [цэвэр усны үйлчилгээний сарын төлбөр] + [бохир усны үйлчилгээний сарын төлбөр] + [суурь үнэ]
Дүгнэвэл,
Цэвэр усны үйлчилгээний сарын төлбөр = [цэвэр усны батлагдсан тариф, төг/м3]*[сар тутамд ус хэрэглэгчийн хэрэглэсэн цэвэр усны хэмжээ, м3]
Бохир усны үйлчилгээний сарын төлбөр = бохир усны батлагдсан тариф, төг/м3]*[сар тутамд ус ашиглагчийн ашигласан бохир усны хэмжээ, m3]
Суур хураамж, төлбөрийг усны тоолуур суурилуулсан хүйтэн ус дамжуулах хоолойн диаметр эсхүл шугамын диаметр (метр)-ээр тооцоолно.
Эх сурвалж: ХСУХАТАҮЗХ-ны Цэвэр, бохир усны үйлчилгээний тариф, төлбөр тооцоолох аргачлал (2018).
3.3.6. ХСУХАТАҮЗХ нь УХАТАҮ-ний тариф тогтоох чухал чиг үүрэгтэй
“Алсын хараа-2050” Монгол Улсын урт хугацааны бодлогын баримт бичигт эдийн засгийн хэрэглүүрийг бэхжүүлэх, УХАТАҮ-нээс төвлөрүүлэх орлогыг нэмэгдүүлэх, усны чанар ба тоо хэмжээний менежменттэй холбоотой түлхэц, урамшууллаар хангах төлөвлөгөөг тусгасан. Үүнд усны тариф, төлбөрийг 2030 онд нэмэгдүүлэх, 2040 он гэхэд усны нөөц ашигласны болон ус бохирдуулсны төлбөрийг оновчтой болгох зорилт хамаарна (Government of Mongolia, 2020[35]). Тариф, төлбөрөөс төвлөрүүлэх орлого нь дэд бүтцийн өргөтгөлийг дэмжих, илүү үр ашигтай, тогтвортой технологийн шинэчлэлт хийх, үйлчилгээг сайжруулах замаар ашиглалт, засвар үйлчилгээний зардлыг санхүүжүүлэхэд дэмжлэг болох учиртай. УСУГ-ын цэвэр, бохир усны тариф, төлбөрөөс төвлөрүүлэх орлого нь нийслэлийн хэмжээнд гэр хорооллыг хамруулаад цэвэр ус нийлүүлэх, бохир ус цуглуулах, хаягдал ус цэвэрлэхтэй холбоотой үйл ажиллагаа, ашиглалт, засвар үйлчилгээ, элэгдлийн зардлыг бүрэн нөхдөг байх шаардлагатай.
Ерөнхийдөө УСУГ унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгчид болон ус ашиглагч иргэн, ААН, байгуулага аль алиных нь тариф, төлбөрийн хэмжээг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй болно. Үүний зэрэгцээ тариф, төлбөрийн хэмжээг тогтоохтой холбоотойгоор усны үнэ, тариф ба усны үйлчилгээний хүртээмжид шууд нөлөөлөх нийгмийн чухал хүчин зүйлс бий. Ус ашиглагчдын төлбөрийн чадвар хязгаарлагдмал байх үед орлого төвлөрүүлэх түвшин буурах бөгөөд тарифын орлого нь үйл ажиллагаа, ашиглалт, засвар үйлчилгээний зардлыг бүрэн нөхөхгүй байх магадлалтай (Leflaive and Hjort, 2020[36])
Зохицуулагч агентлагын хувьд ХСУХАТАҮЗХ нь үйлчилгээний түвшинг сайжруулах, ус худалдан авах чадварын зорилтот хөтөлбөр боловсуулан хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэхтэй холбоотойгоор тарифыг аажмаар нэмэгдүүлэх тодорхой чиг үүрэг гүйцэтгэх болно. Энэхүү хүчин чармайлтын хүрээнд гэр хороолол болон бага орлоготой өрхүүдийн ус худалдан авах чадварыг хангаж, хадгалахад оршино. Бодит өртөг, зардлыг тусгасан тариф, төлбөрийн системд ус худалдан авах чадварын зорилтот татаасыг тусган хамруулж өгөх нь зүйтэй. Бага орлоготой хэрэглэгчид өгөх татаасыг ялангуяа үйлдвэр, үйлчилгээний зориулалтаар ус ашиглагчид (тухайлбал, нэхмэлийн үйлдвэр, ундаа, жүүсний үйлдвэр гэх мэт)-ын ус ашиглалтаас гаргаж авах талаар сайтар бодож боловсруулах хэрэгтэй болно. Үүний тулд ХСУХАТАҮЗХ нь маш сайн тарифын бүтэц боловсруулах, тарифын саналуудыг хянах чадавхаа улам бэхжүүлэх шаардлагатай.
Тарифын бүтцийн шинэчлэлийн талаар 2030 Усны нөөцийн бүлэг судалж байсан бөгөөд сүүлийн үед МСС-гийн Усны салбарын тогтвортой байдлыг хангах үйл ажиллагааны хүрээнд судлах болжээ. “Зардал нөхөх арга хэмжээ” нь үйл ажиллагааны зардлыг нөхөхүйц усны тарифын бүтцийг санал болгоход чиглэсэн бөгөөд ус “хэрэглэгчийн төлөх боломжит үнэ”-д сүүлийн үед хийсэн үнэлгээ зэрэг янз бүрийн судалгааг хамруулсан. Энэхүү ажлын зорилго нь ус хэрэглэгч, ашиглагчдын төрөл, ангилал тус бүрээр гаргасан тарифын бүтэц, түвшин, худалдан авах чадварын асуудлын талаарх дата мэдээллээр ХСУХАТАҮЗХ-г хангах, түүнчлэн үйлчилгээний түвшний зорилтууд боловсруулах, хэрэглэгчийн эрэлтийг тусгасан хөрөнгө оруулалт, төлөвлөлтийн шийдвэрийн талаар холбогдох эрх бүхий усны байгууллагуудад мэдээлэхэд оршино. Ус худалдан авах чадварын судалгаагаар тарифын тодорхой түвшинд ус “худалдан авах чадварын асуудал”-тай тулгардаг өрхүүдийн ангилал, жагсаалт гаргажээ. Түүнчлэн төвлөрсөн ус хангамж, бохир усны шугам сүлжээнд холбогдсон тоолууртай орон сууцны оршин суугч; сүлжээнд холбогдсон тоолуургүй өрхүүд; гэр хорооллын худгийн ус хэрэглэгчийн орлогын бүлгүүдийг авч үзсэн байна (MCA, 2024[34]).
МСС-гийн төслийн дараагийн шат нь тариф ба татаасын загварчлал, хяналт хэрэгжүүлэх замаар тарифын бүтцэд хяналт тавих хангалттай чадавхыг хөгжүүлэхэд нь ХСУХАТАҮЗХ-нд дэмжлэг үзүүлэхэд чиглэж байна. Усны үнэ, тарифт өдийг хүртэл цэвэр ус нийлүүлэх өртөг, зардлыг тусгаагүй бөгөөд УСУГ-ын зүгээс үйл ажиллагааны тодорхой түвшинд төрийн татаас авах хүсэлт тавьж байв. МСС-гийн Компакт гэрээний хүрээнд хөгжүүлж буй хөрөнгө (Шигтгээ 3.3) нь УСУГ-ын санхүүгийн тогтвортой байдалд нэмэлт дарамт, ачаалал үүсгэж болзошгүй. Учир нь уг төсөлд нийслэлийн ус хангамжийг нэмэгдүүлэх шинэ худаг, насос станц, ус дамжуулах хоолой, хаягдал ус цэвэрлэх байгууламж зэрэг багтаж байна.
Хаягдал усыг цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах ялангуяа ДЦС-уудад нийлүүлэх зорилгоор хаягдал ус дахин боловсруулах үйлдвэр, холбогдох дэд бүтцийн барилга байгууламж баригдаж байгаа нь цэнгэг усны эх үүсвэрт учруулж буй дарамт, ачааллыг бууруулахад дэмжлэг үзүүлнэ. Гэсэн хэдий ч төсөл бүрэн хэрэгжиж дууссаны дараа уг цэвэрлэх байгууламжийг хэрхэн удирдаж, ажиллуулах вэ гэдэг чухал асуулт урган гарна. Шинэ цэвэрлэх байгууламжийн цэвэрлэх хаягдал усны тарифт холбогдох өртөг, зардлыг нь тооцож, тусгах тохиолдолд одоогийн тарифаас өндөр байх бөгөөд энэ нь ДЦС-уудын цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх өртөг, зардлыг нэмэгдүүлэх магадлалтай. Бизнесийн загварыг бодитой хэрэгжүүлэхийн тулд улсын төсвийн санхүүжилтийн ус худалдан авах чадварыг хангах чиг үүргийн тухай чухалчилан авч үзнэ. УСУГ-ын зардлаа нөхөх чадварт дэмжлэг үзүүлэх нь нийслэлийн хэмжээнд УХАТАҮ-ний тогтвортой байдлыг хангах үүднээс маш чухал юм.
Шаталсан тариф нь худалдан авах чадвартай байх болон зардал нөхөх тэнцлийг хангахад чиглэсэн нэг төрлийн арга барил бөгөөд ялангуяа бага орлоготой хэрэглэгчдийн хувьд зорилтот татаастай хослуулсан үед үр дүнтэй байдаг. Энэ тариф нь усыг их хэмжээгээр ашиглах үед аажмаар нэмэгдэж, усыг хэмнэлттэй ашиглах үед урамшуулал олгон, УХАТҮҮБ зардлаа нөхөхөд нь дэмжлэг үзүүлэх замаар суурь хэрэглээний түвшинд илүү бага үнийг санал болгодог онцлогтой. Нөгөөтэйгүүр дараах 2 нөхцөлд нийцсэн үед шатлалтай нэмэгдүүлж болдог. Үүнд: i) хамгийн өндөр тарифын багц (highest tariff blocks)-ыг үйлчилгээний дундаж зардлаас хангалттай дээгүүр тогтоодог бөгөөд үүнээс төвлөрүүлсэн орлого нь татаас бүхий бага тарифын багц (the subisidised lower block)-ын зардлыг нөхөхөд чиглэдэг; ii) эмзэг бүлгийн өрхүүдийн ус хэрэглээний хэмжээг баян чинээлэг өрхүүдийнхээс илүү байлгахыг авч үздэг (учир нь ядуу өрхүүд олон хүүхэдтэй эсхүл ус хэмнэх технологи, төхөөрөмж төдийлэн ашиглах боломжгүй) (Leflaive and Hjort, 2020[36]). Ийм шаталсан тарифын арга барил нь ялгаварлан гадуурхалт ихтэй хүн амын усны хүртээмжийн тулгамдсан асуудлыг зорилтот татаас олгох замаар шийдвэрлэсэн Чили зэрэг оронд амжилттай хэрэгжсэн байна (Шигтгээ 3.5).
Чили улсад хот, суурины УХАТАҮ-ний тариф шинэчлэлийг 1980-аад онд явагдсан усны реформын хүрээнд хэрэгжүүлсэн. Энэхүү реформ нь үйлчилгээний зардлыг нөхөхөд чиглэсэн бөгөөд ус хангамжийн хүргэлтийн үнийг нэмэгдүүлж, улмаар ихээхэн үр ашиг руу хөтөлсөн байна.
Бага орлоготой өрхүүдийн үйлчилгээ худалдан авах чадвартай холбоотой асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд засгийн газраас нь 1990-ээд оны эхэн үед тухайн өрхийг ус хэрэглээний зорилтот татаас олгох хөтөлбөрт хамруулах эсэхийг тодорхойлох туршилт эхлүүлсэн байна.
Уг хөтөлбөрийн хүрээнд Чили улсын нийт ядуу өрхийн 20%-ийг зорилтот түвшинд хамруулсан бөгөөд УХАТАҮ-ний төлбөр, тооцоо тэдний сарын орлогын 5 орчим хувийг эзэлж байв. Хамрагдсан өрхийн усны үндсэн хэрэглээ (сард 15 м3 хүртэлх) болон бохир ус зайлуулах зардлын 25-85%-д нь зорилтот татаас олгосон бөгөөд уг хязгаараас хэтэрсэн аливаа хэрэглээг бүрэн төлүүлдэг болгосон байна. Ингэснээр хотын захиргаа нь өргөдөл хүсэлт хүлээн авах, татааст хамруулах эсэхийг тодорхойлох, засгийн газраас хуваарилсан санхүүжилтээс холбогдох татаасыг УХАТҮҮБ-д шууд төлөх зэргээр голлох үүрэг гүйцэтгэх болжээ.
Чили улсын хувьд энэхүү шаталсан тариф ба татаасыг хослуулсан энэхүү хөтөлбөр нь устай холбоотой нийгмийн болон ус дамжуулалт, түгээлтийн зорилтод саад учруулахгүйгээр зардлыг бүрэн тусгасан байдлаар усны үнэ, тарифыг амжилттай нэмэгдүүлж чадсан байна. 2000 онд татаасын хөтөлбөрийн зардал 42.5 сая ам.долларт хүрсэн нь өмнөх татаасын хөтөлбөрийнхтэй харьцуулахад маш үр дүнтэй бууруулсан бөгөөд алдагдал хүлээж байх үед нь УХАТҮҮБ-д татаас олгож эхэлжээ. Өмнө нь УХАТАҮ-ний салбарын хөрөнгийн 2%-ийн санхүүгийн алдагдалтай ажилладаг байсан бол энэхүү хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсний дүнд 107 сая ам.долларын цэвэр ашигтай ажиллаж, 4%-ийн илүүдэл үүссэн байна. Энэ нь хөтөлбөрийн зардлаас даруй хоёр дахин их ашигтай үзүүлэлт юм.
Эмзэг бүлгүүдийн хамрах хүрээг тэлэх үүднээс зорилтот татаасын хөтөлбөрийг тогтмол шинэчлэн өргөжүүлсээр иржээ. Үр дүнд нь нэн ядуу өрхүүдэд зориулсан халамжийн хөтөлбөр (Chile Solidario)-т хамрагдсан өрхүүдэд 100% татаас олгодог болсон байна.
3.3.7. УХАТҮҮБ-ын санхүүгийн гүйцэтгэл, зардал нөхөх талаарх зөвлөмжийн хураангуй
Монгол Улсын усны салбарын хувьд капитал хөрөнгийн үр ашгийн асуудлыг шийдвэрлэх нь маш чухал. Хөрөнгө ашиглагч болон санхүүжүүлэгч нарыг салгаж, тусгаарлах нь хөрөнгийн зохистой удирдлага, үйлчилгээний үнэ тарифыг улам доройтуулдаг. Гүйцэтгэлийг сайжруулах чиглэлд гүйцэтгэлийн суурь шугам бий болгох, зарлагыг оновчтой болгох, тодорхой зорилго, зорилт тавих, менежментийн мэдээллийн системийг шинэчлэх, хүний нөөцийг бэхжүүлэх зэрэг үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Дэлхийн банкнаас гаргасан НААҮБ-ын Эргэлт хийх хүрээ (Utility Turn Around Framework) нь НААҮБ-ын үйл ажиллагааны төлөвшилтийн үе шат (phase of maturity) болгонд шаардагдах үйл ажиллагаа бий болгоход ашиглах боломжтой арга барилуудын нэг бөгөөд Шигтгээ 3.6-д харуулав (Soppe, Janson and Piantini, 2018[32]).
НААҮБ-ын гүйцэтгэл нь дотоод хүчин зүйлс болон улс төрийн эдийн засгаас хамааралтай. Гүйцэтгэлийг нь сайжруулахын тулд үйл ажиллагаа болон менежментийн чадавхыг бэхжүүлэхэд чиглэсэн системтэй, зохицуулалтттай, эрэмбэлсэн арга барил шаардлагатай.
Дэлхийн банкнаас НААҮБ-ын гүйцэтгэлийг сайжруулах зорилгоор НААҮБ-ын Эргэлт хийх хүрээ (Utility Turn Around framework)-г тодорхойлсон байдаг. Энэхүү аргачлалд тухайн НААҮБ-ын тодорхой хамрах хүрээг тусгасан тохиргоонуудыг хийх шинжээчийн дүгнэлт мэдээж хэрэгтэй. Гэсэн хэдий ч тухайн байгууллагын үйл ажиллагааны ерөнхий төлөвшилт, одоогийн гүйцэтгэлийн түвшин болон улс төрийн эдийн засгийн тэнцвэрт байдал дахь үйл ажиллагааны доголдлын хэм хэмжээнээс үл хамааран энэхүү аргачлалыг ашиглах боломжтой.
Эргэлт хийх хүрээ нь 4 үе шатаас бүрдэх бөгөөд үе шат тус бүр хэд хэдэн алхмаас бүрдэнэ. 0 үе шат нь тухайн НААҮБ-ын өнөөгийн нөхцөл байдал, гадаад орчныг үнэлэх урьдчилсан шат юм. 1-р үе шат нь дараагийн 2-р үе шат руу шилжин ороход шаардагдах найдвартай байдал, эгэх хариуцлага, бие даасан байдлыг бий болгох зардал багатай харьцангуй бага оролцоог хангахад нь холбогдох менежерт дэмжлэг үзүүлнэ. 2-р үе шат нь үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулан хэрэгжүүлэх боломжоор удирдлагыг хангана. Эцэст нь, 3-р үе шатанд НААҮБ-ын төлөвшилтийн түвшинг үргэлжлүүлэн сайжруулах, шилдэг туршлагыг үйл ажиллагаанд хэрэгжүүлэх, үүнийг урт хугацааны стратегийн төлөвлөлт боловсруулахад ашиглах боломжийг бүрдүүлэх арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх боломжоор удирдлагыг хангана.
Жич: Хэрэв тухайн НААҮБ нь 3-р үе шатыг эхлүүлэх боломжгүй гэж үзвэл, түүний одоогийн гүйцэтгэл, эргэлт хийх хүрээг дахин үнэлэх хэрэгтэй болно. Дахин үнэлэхдээ, НААҮБ нь худалдан авах боломжтой үнэ бүхий үйлчилгээ, хүртээмжийг тогтвортой бий болгох зорилтод нийцэж буй эсэх талаас нь авч үзнэ. Ийм тохиолдолд тухайн НААҮБ нь бүтэн эргэлт хийж, 1-р эсхүл 2-р үе шатаас дахин эхлэх хэрэгтэй болно.
Одоогийн үр ашиг, үр дүн тааруухан байдал нь Засгийн газар болон УХАТҮҮБ-ын аль аль түвшинд алдагдсан боломж үүссэнийг харуулж байна. УХАТАҮ-ний салбарын санхүүгийн тогвортой байдлыг хангахын тулд үр ашиггүй байдлыг юуны түрүүнд багасгах нь чухал. УХАТҮҮБ-ын гүйцэтгэл болон үйл ажиллагааны илт тод байдлыг сайжруулснаар УХАТАҮ-ний салбарын санхүүгийн үр ашгийг дээшлүүлж, санхүүгийн хүртээмжийг сайжруулах боломжтой. Үүнд:
Засгийн газартай гүйцэтгэлийн гэрээ байгуулж, гарын үсэг зурснаар НААҮБ-аас хүлээгдэх гүйцэтгэлийг тодорхойлж, түүнд хүрэхэд Засгийн газрын дэмжлэгийг авах боломжтой. УХАТҮҮБ-ын гүйцэтгэлийн түвшинд хариуцаж буй одоогийн чиг үүрэг, зорилт нь төдийлэн сайн тодорхойлогдоогүй байгаа нь тухайн зорилтод хүрэхгүй тохиолдолд тооцох аливаа хариуцлага байхгүй, түүнчлэн урамшуулал ч байхгүй гэсэн үг. Орон нутгийн засаг захиргаа болон УХАТҮҮБ-ын хооронд байгуулах гэрээнд гүйцэтгэлийн зорилтыг сайтар тусгаж өгөх нь үр ашгийг дээшлүүлэхэд чухал хөшүүрэг болно. Энэ нь ялангуяа УХАТАҮ-г хариуцдаг орон нутгийн засаг захиргааны зүгээс НААҮБ-тай менежментийн гэрээ байгуулж, уг чиг үүргийг хариуцуулан өгсөн тохиолдолд чухал хамааралтай юм.
Орлогын бус усны асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд төлбөр тооцдоггүй ус хэрэглээ, ашиглалт болон ус шүүрэлт, шугам хоолойн эвдрэл, гэмтэл, түүний улмаас үүссэн ус алдагдалтай холбоотой үйл ажиллагааны ба техникийн алдагдлыг бууруулахад чиглэсэн арга хэмжээ авах шаардлагатай. Тоолуургүйн улмаас үүссэн усны алдагдал (commercial loss)-ын хувьд, усны тоолуур ашиглалтыг нэмэгдүүлснээр ус хэрэглээ, ашиглалтын илүү нарийвчилсан дата мэдээлэл бүрдүүлэх, зохистой төлбөр тооцох боломж бүрдэнэ. Нийслэлийн хэмжээнд ялангуяа ОСНААУГ-аар дамжуулан цэвэр ус нийлүүлдэг унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгч, ашиглагчдын усны тоолууржуулалт, төлбөр тооцоог сайжруулах шаардлагатай.
УСУГ-ын ажилтнуудын тоо зарим улс орны адил төстэй байгууллагынхтай харьцуулахад маш өндөр байна. Тайлангаас харахад 1,000 холболтыг хариуцсан 129 ажилтан байгаа нь дунд орлоготой зарим орны 1,000 холболтод 1-15 ажилтан ногдож буй дундаж жишгээс маш өндөр тоо юм (World Bank, 2024[25]). Хэдийгээр үүнийг Монголын онцлог нөхцөл байдал дахь ашиглалт, засвар үйлчилгээний хэрэгцээ, шаардлагатай хамаатуулж болох ч эдгээр зардлыг оновчтой болгох боломжийг судалж, эрэлхийлэх нь зүйтэй.
ХСУХАТАҮЗХ нь зохицуулагч агентлагийн хувьд улсын хэмжээнд УХАТҮҮБ-ын үйл ажиллагаа болон санхүүгийн гүйцэтгэл сайжирч буй эсэхэд хяналт тавих чухал үүргийг гүйцэтгэх болно. Дэлгэрүүлбэл:
Урт хугацааны зорилтыг тусгасан тогтвортой бизнес төлөвлөгөө нь НААҮБ-ын гүйцэтгэлийг сайжруулах стратегийн маш чухал бүрэлдэхүүн хэсэг. Үүнийг хүний нөөц, удирдлагын мэдээллийн системийг сайжруулах бизнесийг төлөвлөгөөнд тусгах боломжтой. Зохицуулагчийн хувиар ХСУХАТАҮЗХ-ны зүгээс улсын хэмжээнд УХАТҮҮБ-ын үйл ажиллагаа болон санхүүгийн гүйцэтгэл сайжирч буй эсэхэд хяналт тавих чухал үүрэг гүйцэтгэх болно. Үүнд мөн орлого болоогүй усны хувь хэмжээг бууруулах, капитал хөрөнгө оруулалтын шинэ хөтөлбөр, санхүүжилтийн эх үүсвэр ба нөхцөлийг тусгасан төлөвлөгөөг хянах зэргийг хамруулан ойлгож болно.
Зардлыг үр дүнтэй нөхөхөд дэмжлэг болох үүднээс тарифыг дахин сайтар хянаж, тарифын цогц реформ хийх нь зүйтэй. УСУГ болон УХАТҮҮБ-ын зүгээс унд, ахуйн зориулалтаар ус хэрэглэгчид болон ус ашиглагч иргэн, ААН, байгууллагын усны үнэ, тарифыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй болно. ХСУХАТАҮЗХ нь үйлчилгээний түвшинг сайжруулахтай холбоотойгоор тарифыг аажмаар нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болно. Зорилтот татаас олгох боломжийг бүрдүүлэх замаар нийгмийн тодорхой бүлгийн ус худалдан авах чадварыг үнэлж судласны үндсэн дээр шаталсан тарифын арга барилыг авч үзэх хэрэгтэй.
Нэмж хэлэхэд, өдгөө зохицуулагдаж буй тарифын түвшинд холбогдох хийдэл, зөрүүг тарифын хяналт бий болгох замаар шийдвэрлэх нь зүйтэй. УСУГ-ын хувьд цэвэр усыг бөөний үнээр нийлүүлэх нь санхүүгийн хувьд гол жин дарж байгаа тул (тухайлбал, ОСНААУГ болон хувийн компаниудын хувьд) тул усыг бөөний үнэ, тарифаар нийлүүлэх арга барилыг одоогийн тарифын бүтцийн хүрээнд авч үзэн, маш тодорхой болгох шаардлагатай.
ХСУХАТАҮЗХ тарифын чамбай бүтэц боловсруулан хөгжүүлэх, тарифын саналуудыг хянах, үйл явцыг нь үр дүнтэй удирдах чадавхаа бэхжүүлэх хэрэгтэй болно. Энэхүү хүчин чармайлтын хүрээнд гэр хороолол, бага орлоготой өрхүүдийг чухалчилан авч үзнэ. Усны тарифыг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ бага орлоготой өрхүүдийн ус худалдан авах чадварыг хадгалахад чиглэсэн зорилтот татаасын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх нь мөн чухал ач холбогдолтой. Бага орлоготой хэрэглэгчид өгөх татаасыг ялангуяа үйлдвэр, үйлчилгээний зориулалтаар ус ашиглагчдын ундны ус ашиглалтаас гаргаж авах талаар сайтар бодож боловсруулах хэрэгтэй болно.
Уул уурхай, хөнгөн үйлдэр (тухайлбал, арьс шир, нэхмэл гэх мэт), ХАА зэрэг эдийн засгийн хурдацтай хөгжиж буй салбар нь ус хангамжийн эрэлтийг нэмэгдүүлсээр ирсэн. Түүнчлэн эдгээр салбар ялангуяа, үйлдвэрлэл нь усны хүртээмжтэй байдалд цаашид сөргөөр нөлөөлж болох усны эх үүсвэрийн бохирдол зэрэг тулгамдсан асуудлыг хурцатгаж байна. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын усны тулгамдсан асудал нь байгууллага, ААН-д ихээхэн эрсдэл үүсгэж, голлох үйл ажиллагаанд нь нөлөөлж байна.
Усны салбарын бодлого, зохицуулалт нь хөрөнгө оруулалтыг дэмжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Усны бохирдол, хаягдал ус цэвэрлэхтэй холбоотой зохицуулалтын сүүлийн үеийн шинэчлэлт (III Бүлэгт дурдсан)-ийн хүрээнд бохирдлыг хянах, хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах цаашдын сонголт, хувилбарыг судлах чиглэлд тухайлбал, үйлдвэрийн салбарт тодорхой арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэн дэмжлэг үзүүлж байна. Ингэснээр усны аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн хөрөнгө оруулалтад хувийн санхүүжилт татах боломжтой. Хувийн секторын хувьд усны бохирдлыг хянаж, хаягдал усыг эргүүлэн ашигласнаар үйлдвэр, уурхайн талбайн ус ашиглалтыг бууруулах, хаягдал усыг хаях, зайлуулах, ус бохирдуулсны төлбөрөөс хөнгөлөлт, чөлөөлөлт авах бололцоотой. Ус хангамж болон усны эрэлтийн хоорондох хийдэл, зөрүү өргөн хүрээг хамарч, зохицуулалт нэмэгдэхийн хэрээр усны үр ашиггүй ашиглалт, бохирдлын зардал улам нэмэгдэх төлөвтэй. Усны тулгамдсан асуудлын талаар олон нийтийн мэдлэг, ойлголт нэмэгдэх тусам нэр хүндтэй холбоотой эрсдэл мөн нэмэгдэх болно.
3.4.1. Худалдааны санхүүжилт нь устай холбоотой хөрөнгө оруулалтад түлхүү үүрэг гүйцэтгэх боломжтой
Устай холбоотой хөрөнгө оруулалт руу чиглэсэн худалдааны санхүүжилт хийх боломжтой гэдгийг ойлгох хүсэл, сонирхол банкны салбарынхны дунд нэмэгдэж байгаа нь ялангуяа усны бохирдлыг хянах чиглэлээр хувийн хөрөнгө оруулалт татах таатай орчин бүрдүүлэхэд сайн дэмжлэг болно. Үүнээс гадна Монгол Улсын ногоон болон тогтвортой санхүүжилтийг ихээр сонирхох болсон нь усны салбарын хувьд боломж хэмээн харагдаж байна.
Уотер Экүити (water.org-ыг анх үүсгэн байгуулж байсан) зэрэг усны салбарт оролцогч олон улсын байгууллага Монгол орны усны салбарт идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллага, ААН-ийг дэмжиж, арилжааны зээл олгох зорилгоор дотоодын зах зээлд нэвтэрч байгаа бөгөөд энэ нь усны дэд бүтэцтэй холбоотой барилгын компаниуд, гэрээлэгчдэд мөн дэмжлэг болно. Үүний дүнд усны салбарт мэргэжлийн хөрөнгө оруулагч байгаагүй, усны салбарын хэрэгцээний талаарх хөрөнгө оруулагчдын мэдлэг дутмаг байсаар ирсэн өнөө үед эерэг алхам болж байна. Уотер Экүити зэрэг мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчийн ажил нь хувийн санхүүжилт татах, өнөөгийн тулгамдсан асуудлыг хэлэлцэхэд дэмжлэг үзүүлэх устай холбоотой боломжийг дахин сайтар тодорхойлоход илүү дэмжлэг болно.
Усны үндэсний хэлэлцүүлгийн нээлтийн уулзалт, хэлэлцүүлэгт оролцсон арилжааны банкуудын төлөөлөл ялангуяа Уотер Экүити зэрэг санхүүжүүлэгчээс тавигддаг олон улсын санхүүжилтийн шаардлагад нийцүүлэх үүднээс УХАТАҮ-тэй холбоотой хөрөнгө оруулалтыг холбогдох багцдаа аль хэдийнэ тусгасан болохыг онцлон тэмдэглэж байв. Голомт банк 10.6 сая ам.долларын УХАТАҮ-тай холбоотой зээлийн багц, түүнчлэн 2023 онд УХАТ-ын шугам хоолойд 22 сая ам.доллар төлөвлөсөн тухай онцолсон.
Гэсэн хэдий ч уг Хэлэлцүүлгийн сэдвүүдийн хүрээнд усны аюулгүй байдал, хомсдол, хөрөнгө оруулалтын боломж, усны салбарын хөрөнгө оруулалтын нөлөөллийн талаар ерөнхийдөө мэдлэг дутмаг болохыг хувийн хэвшлийнхэн хэлж байв. Арилжааны банкуудын зүгээс эрсдэлийн тухай мэдээллийн хүртээмжтэй байдлыг дээшлүүлэх, тогтвортой байдлын үнэлгээ хийх үндэслэлийг бүрдүүлэх зорилгоор өөрсдийн харилцагч, үйлчлүүлэгчдийн дунд усны үр дүнтэй менежмент, тоолууржуулалтыг хөхиүлэн дэмжих сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн. Хэлэлцүүлгийн үер хувийн худаг ашиглан газрын доорх ус авч ашигладаг байгууллага, ААН-д усны тоолуур хангалттай суурилуулагдаагүй бөгөөд тухайн байгууллага, ААН нууцлалын асуудлаас болоод ус ашиглалтын талаарх дата мэдээллээ санхүүгийн байгууллагатай хуваалцах төдийлэн сонирхолгүй болохыг банкуудын төлөөлөл мөн дурдсан.
Усны нөөц ба усны эрсдлийн талаарх дата мэдээллийн хүрээнд тулгамдаад буй асуудал нь ирээдүйн хөрөнгө оруулагчдын хувьд удирдан чиглүүлэхэд төвөгтэй орчинг бүр л дордуулах бөгөөд ялангуяа усны салбарт оруулах хөрөнгө оруулалтын холбогдох зардал, эрсдлийг нэмэгдүүлэх талтай. Чанарын дата, мэдээлэл дутмаг байгаа нь усны нөөцийн урт хугацааны хүртээмжтэй байдлын талаас авч үзэхэд, дундаас урт хугацаанд хөрөнгө оруулалтын тодорхойгүй нөхцөл байдал үүсгэж болзошгүй бөгөөд нөгөө талаас, болдлогын өөрчлөлттэй холбоотойгоор шилжилтийн боломжит эрсдэл, усны нөөцөд үзүүлэх уур амьсгалын өөрчлөлтийн дарамт зэргээс үүдэлтэй чиг үүргийн эсхүл нэр хүндийн эрсдэл үүсч болзошгүй. III Бүлэгт дурдсанчилан сав газрын захиргаа нь төлөвлөлтийн үйл ажиллагааг хариуцдагаас үл хамааран одоогийн төсөв нь маш бага байна. Энэ нь өндөр мэдлэг, ур чадварын түвшинг нь үнэлэх, хадгалахад хүндрэл учруулж, улмаар сав газрын төлөвлөгөө боловсруулах, дата цуглуулах, усны менежментийн суурь дэмжлэгээр хангахад саад, тотгор болж байна.
Гэсэн хэдий ч усны тогтвортой санхүүжилтийн санаачилгуудыг үр дүнтэй ашиглах боломж бий. Монгол Улсад усны аюулгүй байдалтай холбоотой томоохон зорилтуудыг дэмжих бололцоотой харьцангуй хүчирхэг банкны салбар хөгжсөн. Устай холбоотой эрсдэлийг ойлгох үүднээс Монголын Тогтвортой санхүүжилтийн (ТоС) холбооны гишүүд 12 сарын хугацаатай 25,000 ам.доллараас дээш үнийн дүнтэй бизнесийн зээлийн хүсэлтэд Байгаль орчин, нийгэм, засаглал (ESG)-ийн эрсдэлийн үнэлгээг хийдэг болоод нэлээд хугацаа өнгөрчээ. ТоС-ийн зарчим, Байгаль орчин, нийгмийн менежментийн тогтолцооны хүрээнд устай холбоотой үнэлгээний тодорхой асуултууд байдаг.
Банкны тухай хуульд 2021 онд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан бөгөөд одоогоор банкны салбарт илүү олон хувьцаа эзэмшигчтэй болж, нийгмийн эгэх хариуцлага бий болгох замаар банкны засаглалаа сайжруулах реформ ид өрнөж байна. Сүүлийн үед дотоодын хөрөнгийн зах зээлийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн хүчин чармайлтын үр дүнд устай холбоотой хөрөнгө оруулалтын хүртээмжийг эдийн засгийн өргөн хүрээнд нэмэгдүүлэх боломж бүрдэх магадлалтай. Засгийн газрын зүгээс хөрөнгийн зах зээлийг хүчирхэг болгох, капитал, багцын хөрөнгө оруулалтыг бий болгоход төрийн өмчит Монголын хөрөнгийн биржийг ашиглах зорилт тавьсан бөгөөд эдгээр нь Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгаар дэмжигдэж байна. Монгол Улс Ногоон хөрөнгө оруулалтын хүрээ (Green Investment Framework)-г хөгжүүлж байгаа бөгөөд үүнд тогтвортой санхүүжилт, ногоон даатгалын зохицуулалтын үндэсний замын зураглал болох ногоон бондын зохицуулалт хамаарна. ТоС-ийн хороо нь усны асуудлыг тусгасан хөрөнгө оруулалтад зориулсан Ногоон болон Тогтвортой хөгжлийн зорилт (ТХЗ)-ын санхүүжилтийн таксономи зэрэг санаачилгыг улсын хэмжээнд гарган манлайлж байна.
Монгол Улсын ТХЗ-ын санхүүжилтийн таксономийн хүрээнд сонгон шалгаруулах, хяналт тавих шалгуур нь илүү нарийвчлалтай байх бөгөөд ингэснээр оролцогч талуудад технологийн сонголтын талаар ойлгоход дөхөмтэй болно. Устай холбоотой төсөл, арга хэмжээний нэг онцлог нь усны чанар, биологийн олон янз байдал, бохирдлын хяналтыг нэгэн зэрэг сайжруулахад чиглэсэн байгальд суурилсан шийдэл эсхүл нэгдсэн сав газрын менежмент зэрэг байгаль орчны хэд хэдэн зорилтод нийцүүлэх боломж юм. Энэ нь ногоон, тогтвортой хэмээн авч үзэж болохуйц устай холбоотой хөрөнгө оруулалтын технологи ба арга барилыг тодорхойлох санхүүгийн салбарын хүчин чармайлтыг дэмжихэд чухал ач холбогдолтой.
3.4.2. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг хөрөнгө оруулалт татах хэрэгсэл хэмээн тодорхойлсон
Хаягдал ус цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах асуудлыг нийслэлийн усны эрэлтийн менежментийн түвшинд стратегийн тэргүүлэх чиглэлээр тодорхойлсон. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэл (ТХХТ)-ийн хүрээнд зардал, эрсдэл, техникийн талын асуудлыг хувийн сектор руу хэсэгчилэн шилжүүлэх боломжтой тул ялангуяа ТХХТ-ийг хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах төлөвлөгөөний түвшинд авч үзүүштэй. Олон улсын туршлагаас харахад, ТХХТ нь хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах төлөвлөгөөнд хувийн секторын хөрөнгө оруулалт, техникийн өндөр мэдлэг, ур чадварыг татах бүрэн боломжтой (OECD, 2023[39]). Тухайлбал, Өмнөд Африкийн Дурбан хотод хаягдал усыг цэвэрлэж, үйлдвэрлэлийн зориулалтыг эргүүлэн ашиглах боломжийг судалж, тодорхойлсноор ТХХТ-ээр холбогдох төсөл, арга хэмжээг амжилттай хэрэгжүүлсэн байна (Шигтгээ 4.9). Монгол Улсад өмнө нь ДЦС-ын технологийн зориулалтаар хаягдал усыг эргүүлэн ашиглах чиглэлд ТХХТ-ийн боломжийг судалж байсан ч төсөл, арга хэмжээний эдийн засагтай холбоотой асуудал ялангуяа, хаягдал усны тарифын үнэ цэнэ ба өртөг, төр ба хувийн хэвшлийн түншүүдийн хоорондох зардал хуваах асуудлын улмаас тодорхой ахиц, дэвшил гараагүй өдийг хүрсэн (2030 Water Resources Group, 2016[40]).
Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн тухай хууль 2022 онд батлагдаж, уг хуульд хамгийн сүүлд 2024 онд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан бөгөөд уг хууль нь ТХХТ-ийн зохицуулалтын орчинг тодорхойлох зорилготой. Энэ хүрээнд 2010 онд батлагдсан, тухайн үед хүчин төгөлдөр хэрэгжиж байсан Концессын тухай хуулийг 2022 онд хүчингүй болгосон. ТХХТ-ийн тухай хуулийн зорилт нь төрийн үйлчилгээний салбар дахь өрсөлдөөнийг дэмжих, өсөн нэмэгдэж буй эрэлт, хэрэгцээнд нийцэх санхүүгийн хэрэглүүрийг нэвтрүүлэх, урт хугацаанд улсын төсвийн ачааллыг бууруулах замаар Шинэ сэргэлтийн бодлого, Алсын хараа-2050-д тусгасан дэд бүтцийн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд урт хугацааны дэмжлэг үзүүлэхэд оршино (Government of Mongolia, 2022[41]). Эдгээр зорилтод нийтийн зориулалттай дэд бүтэц, төрийн үйлчилгээний салбар хамаарах бөгөөд батлан хамгаалах салбар, банк, санхүүгийн зах зээлийн үйлчилгээ, үйл ажиллагаа, ашиг олох зорилго бүхий уул уурхайн хайгуул, олборлолтын үйл ажиллагаа, хуулиар хориглосон бусад үйл ажиллагаа хамаарахгүй болно. ТХХТ-ийн хүрээнд анхны өрсөлдөөнт тендэрийн зарлах, сонгон шалгаруулах ажил 2024 онд сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт болох хүлээлттэй байв (IFC, 2024[42]).
Олон улсын туршлагаас харахад хаягдал усыг цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах зорилт амжилттай хэрэгжих эсэх нь уг чиглэлийг бүрэн дэмжсэн, гэрээ контрактын загварыг мэргэжлийн түвшинд боловсруулан гаргах чадавхтай хүчирхэг бүтэц, зохион байгуулалтын орчинтой байхаас голлон хамаарч байна (World Bank Group, 2019[43]). Хаягдал усыг цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах зориулалтаар ТХХТ-ийг хэрхэн үүсгэн байгуулах тухай Засгийн газрын үндсэн чиглэл (үүнд хэрэгжилтийн механизм хамаарна) нь хувийн секторын санхүүжилт болон хаягдал ус цэвэрлэх дэд бүтцийн менежментийг аль алийг нь адилхан түвшинд дэмжих боломжтой.
3.4.3. Зохицуулалт, техникийн стандартын тодорхой байдал нь усны бохирдлыг хянах чиглэлд хувийн хөрөнгө оруулалтыг түлхүү дэмжих боломжтой
Усны бохирдлыг хянах технологид чиглэсэн хөрөнгө оруулалт эхлэлийн шатандаа байгаа ч энэ төрлийн хөрөнгө оруулалтын ач холбогдлын тухай мэдлэг, ойлголт улам нэмэгдэж байгаа бөгөөд усны бохирдлын тухай хууль тогтоомж, зохицуулалтын хэрэгжилт ба хяналт-шинжилгээ цаашид сайжрах төлөвтэй. III Бүлэгт дурдсанчилан усны бохирдолд хяналт-шинжилгээ хийх, стандарт, нормын хэрэгжилтийг хангах, усны нөөц бохирдуулсны төлбөр төвлөрүүлэх бүтэц, зохион байгуулалтын чадавх тааруухан хэвээрээ байна. Хэрэгжилт, төлбөр төвлөрүүлэлт төдийлэн тодорхойгүй байгаа нь бохирдлыг хянах чиглэлд хөрөнгө оруулалтыг дэмжихэд чиглэсэн Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуулийн боломжит эерэг нөлөөллийг үр дүнгүй болгох талтай.
Ерөнхийдөө усны бохирдлыг хянах менежменттэй холбоотой арга барил, технологийн тухай мэдлэг дутмаг хэвээр байна. Усны үндэсний хэлэлцүүлгийн үеэр хүнс, ундаа, жүүс үйлдвэрлэлийн салбарын төлөөлөгчдийн зүгээс холбогдох зохицуулалтын стандартад нийцүүлэх шаардлагатай хөрөнгө оруулалт гэж юу болох талаар бүрэн ойлголтгүй байгаагаа илэрхийлж байв. Жижиг, дунд үйлдвэрлэгчдийн хувьд, усны бохирдлыг хянах технологид тавигдах стандартын тухай ойлголт нь хязгаардлагдмал байдгаас гадна эхлэлтийн хөрөнгө оруулалтын зардал өндөр байдгаас хөрөнгө оруулалтын тодорхойгүй нөхцөл байдал үүсдэг тухай дурдсан. Мөн хэлэлцүүлэгт оролцсон нэхмэлийн үйлдвэрийн төлөөлөл хаягдал ус цэвэрлэхэд шаардагдах хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нь тулгамдаад буй томоохон асуудал болохыг онцолсон бөгөөд түүнчлэн хаягдал ус цэвэрлэх нийтлэг технологиор нэхмэлийн үйлдвэрийн боломжит кластр үүсгэх замаар дэд бүтцэд хамтарсан хөрөнгө оруулалт хийх нь салбарын хувьд давуу талтай шийдэл болохыг мөн онцолж байв. Усны бохирдлыг хянах, хаягдал усыг цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах чиглэлд хөрөнгө оруулалт хийхэд тулгарч буй эдгээр тулгамдсан асуудлыг хэлэлцэх үүднээс орон нутгийн хувийн секторын оролцоог тасралтгүй хангахын чухал ач холбогдлыг эдгээр туршлага харуулж байна.
Ялангуяа гадны хөрөнгө оруулалттай томоохон хувийн компани, ААН, байгууллагын хувьд олон улсын стандартад нийцүүлэн, компанийн нийгмийн хариуцлага (КНХ)-ын хүрээнд тогтвортой ус ашиглалтын дадал, туршлагыг аль хэдийнэ хэрэгжүүлсэн байна. Эдгээрт “Говь” ХК, “Лоро Пьяна Монгол” ХХК зэрэг байгаль орчны нөлөөллийг бууруулах үүднээс хаягдал ус цэвэрлэх технологийг нэвтрүүлсэн ААН, байгууллага багтана. Өөр нэг жишээ нь “Говь” ХК ноолуур будах үйл явцад байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг сааруулах зорилгоор Швейцарь, Герман улсаас эко будаг импортолж, будгийн шугамдаа ашигладаг байна. Байгальд ээлтэй бүтээгдэхүүний нэр хүнд нь тэднийг өрсөлдөгчдөөс нь давуу талтай болгож, илүү өндөр үнээр бүтээгдэхүүнээ борлуулах, нэмэлт хөрөнгө оруулалт татах үндэслэлийг бүрдүүлжээ (Gobi Cashmere, 2023[44]).
“М-Си-Эс Кока-Кола” ХХК нь үйчлүүлэгчийнхээ КНХ-ын олон улсын стандартад нийцүүлэн нийслэлийн хэмжээнд хаягдал ус цэвэрлэх байгууламжийг анх удаа барьж байгуулсан. Тус компани хаягдал усаа ТЦБ руу нийлүүлэхээс өмнө олон улсын холбогдох стандарт, нормын дагуу урьдчилан цэвэрлэдэг байна. Ингэснээр дэлхийн стандартыг нутагшуулах, эерэг нэр хүндийг олж авах, хадгалах, брэндийн үнэ цэнийг шууд бусаар нэмэгдүүлэхэд зорилготой (2030 WRG, 2014[45]).
Ус бохирдуулсны төлбөр, хаягдал ус цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах тухай эрх зүйн баримт бичгийн хэрэгжилтийг тасралтгүй хангаснаар хувийн хөрөнгө оруулалт татах бизнесийн туршлага бий болгоход дэмжлэг болно. Ялангуяа хаягдал усыг үр дүнтэй цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах асуудал нь энэ чиглэлийг дэмжих, гэрээг нарийвчлан боловсруулах чадавхтай хүчирхэг бүтэц, зохион байгуулалтын орчноос шууд хамааралтай (World Bank Group, 2019[43]).
3.4.4. Хувийн хөрөнгө оруулалт татах тухай зөвлөмжийн хураангуй
Хөнгөн үйлдвэрийн салбарын усны бохирдлыг хянах чиглэлд хувийн хөрөнгө оруулалтыг түлхүү татахад дэмжлэг үзүүлэхийн тулд цаашид технологийн стандартыг тодорхойлох нь үр дүнтэй. III Бүлэгт дурдсан Боломжит шилдэг техник (БШТ)-ийн арга барилыг усны бохирдлын хүрээнд авч үзэх нь зүйтэй. Ингэснээр байгаль орчны холбогдох зорилтуудад нийцэх технологийн сонголт хийхэд тухайн салбарын оролцоог хангахаас гадна эдийн засгийн талаас хэрэгжүүлэх боломжийг бүрдүүлнэ. Үйлдвэрийн хаягдал усны бохирдлын менежментийн хувьд зөвшөөрөгдсөн технологи ба аргачлалын удирдамж, зааварчилгаа боловсруулж гаргаснаар БШТ-д суурилсан зөвшөөрөл олгох боломж бүрдэнэ. Техникийн ажлын хэсэг нь техник, байгаль орчин, эдийн засгийн талаас холбогдох шалгуураар тодорхойлсон арга техникүүдийг ашиглан БШТ-ийн тодорхойлолтыг гаргана. Эдгээр 3 талыг зайлшгүй тусгах нь тухайн бохирдолд хяналт тавих зорилтод нийцсэн зааварчилгаа, удирдамж боловсруулан гаргахад дэмжлэг болохын зэрэгцээ улсын хэмжээнд эдийн засгийн үр ашигтай байдалд эерэгээр нөлөөлөх талтай (Шигтгээ 3.7). Энэ арга барил нь үйлдвэрийн хаягдал усны бохирдлыг хянахад чиглэсэн эдийн засаг, байгаль орчны тогтвортой алхмуудын хүрээнд зохицуулагч болон үйлдвэрийн хооронд тодорхой, нийтлэг ойлголтыг бий болгоход дэмжлэг болно.
Цаашид технологийн стандартыг илүү тодотгож өгснөөр хөрөнгө оруулагчдын зүгээс тогтвортой төсөл, арга хэмжээнд оруулах хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж, өсөн нэмэгдэж буй эрэлтийг хангахад үр дүнтэй. Усны салбарын хөрөнгө оруулалт нь ерөнхийдөө уур амьсгалын арга хэмжээ, биологийн олон янз байдал ба байгаль орчинд авчрах үр өгөөжийн хамрах хүрээг тодруулахаас гадна “ногоон тархи угаалт”-аас урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлнэ. Үүний тулд ногоон эсхүл тогтвортой хөрөнгө оруулалт гэж юуг авч үзэх тухай нийтлэг ойлголтыг тодорхой болгох нь зүйтэй. Тогтвортой хөрөнгө оруулалттай холбоотой бодлого, стандартуудын зөрүү, ялгаатай байдлын улмаас зах зээлийн хуваагдмал, тодорхойгүй байдал нэмэгдэж, улмаар шилжилтийн үед тохиромжтой хөрөнгө ба төслийн санхүүжилтийг хязгаарлаж болзошгүй.
Хаягдал ус цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах, усны бохирдлыг хянах чиглэлд хувийн секторын хөрөнгө оруулалтыг бэхжүүлэх таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх нь зүйтэй. Үүнд ялангуяа төлбөр төвлөрүүлэхтэй холбоотойгоор Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуулийн үр дүнтэй хэрэгжилт хамаарна. Ус бохирдуулсны төлбөр, хаягдал ус цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах тухай эрх зүйн баримт бичгийн хэрэгжилтийг тасралтгүй хангаснаар хувийн хөрөнгө оруулалт татах бизнесийн туршлага бий болгоход дэмжлэг болно. Ялангуяа хаягдал усыг үр дүнтэй цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах асуудал нь уг чиглэлийг дэмжих, гэрээг нарийвчлан боловсруулах чадавхтай хүчирхэг бүтэц, зохион байгуулалтын орчноос шууд хамааралтай. Олон улсын туршлагаас харахад энэхүү зорилт амжилттай хэрэгжих эсэх нь хаягдал усыг цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглахыг дэмжсэн, гэрээний загварыг сайтар бүрдүүлж чадсан хүчирхэг институцийн орчноос голлон хамаарсан байна (World Bank Group, 2019[43]). Хаягдал усыг цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах зориулалтаар ТХХТ-ийг хэрхэн байгуулах тухай Засгийн газрын үндсэн чиглэл (үүнд хэрэгжилтийн механизм хамаарна) нь хувийн секторын санхүүжилт болон хаягдал ус цэвэрлэх дэд бүтцийн менежментийг аль алийг нь нэгэн адил түвшинд дэмжих боломжтой.
Дата, мэдээлэл, арга хэрэгслийн хүртээмжтэй, хүрэлцээтэй байдал нь чиг үүргээ бүрэн гүйцэтгэхэд маш чухал бөгөөд газрын доорх усны чанар, тоо хэмжээний талаарх дата, мэдээлэл дутмаг байх нь үр дүнтэй төлөвлөлтийг хойш татаж буй тулгамдсан асуудал хэвээр байна. Цаашид хөрөнгө оруулалтыг дэмжихийн тулд ялангуяа газрын доорх усны дата, мэдээлэл цуглуулах чиглэлд үр дүнтэй, ил тод, хүртээмжтэй байдлыг дээшлүүлэх нь зүйтэй. Холбогдох байгууллагуудаас шаардлагатай дата, мэдээллийг системтэйгээр цуглуулж, эмхтгэх үүднээс дата цуглуулах төвлөрсөн механизмыг хэрэгжүүлэх нь цаашид хөрөнгө оруулагчдад илүү ойлгомжтой, тодорхой байдлыг бүрдүүлэх тал дээр үр дүнтэй.
БШТ-ийг тодорхойлохдоо техник, байгаль орчин, эдийн засгийн талаас бүрдлийг бүрэн хангах замаар олон улсын цогц шалгуурт суурилсан байх шаардлагатай. Бүх 3 талыг бүрэн авч үзсэн байх нь маш чухал.
Үүнээс гадна БШТ-ийг тодорхойлоход агаар, ус, хөрсний дам бохирдлын нөлөөлөл (cross-media and cross-pollutant effects)-ийг зайлшгүй авч үзэх нь зүйтэй. Түүнчлэн БШТ-тэй холбогдох ялгаруулалтын түвшин (AEL)-г тогтоохдоо олон улсын гэрээ конвенц эсхүл бусад орныхтой ижил төстэй усны чанарын стандартад тодорхойлсон байгаль орчны чанарын стандартад тавигдах доод түвшинг авч үзэх шаардлагатай
Сонгон шалгаруулж буй техникүүдийг үнэлэхдээ, Техникийн ажлын хэсгийн зүгээс зардал, үр ашгийн шинжилгээ хийх, ийм боломжгүй тохиолдолд, ‘нөөцийн бага зарцуулалттай процедур’ зэрэг худалдан авах чадварыг хамруулсан байдлаар техникүүдийг эдийн засаг талаас нь үнэлэх үнэлгээний стандарт аргачлал ашиглах нь зүйтэй. Дараах тохиолдолд тухайн техник нь эдийн засгийн хувьд үр ашигтай хэмээн үзэж болно. Үүнд:
энэхүү техник нь салбартаа дунд зэрэгт тооцогдох үйлдвэр, компани, ААН, байгууллагын хувьд худалдан авах боломжтой байх. Тухайлбал, засгийн газрын татаас болон бусад санхүүгийн дэмжлэгийн механизмийг ашиглахгүйгээр холбогдох үйлдвэрийн салбарт өргөн хүрээнд нэвтрүүлсэн байх, нийт санхүүгийн зардал ба байгаль орчны үр өгөөжийг бүхэлд нь хамруулсан байх. Түүнчлэн операторуудын хувьд хангалттай хүртээмжтэй байх. Тухайлбал, хязгаарлагдмал эрх, патентгүй байх;
зардал/байгаль орчны үр өгөөж нь үндэслэлтэй байх.
Эх сурвалж: (OECD, 2020[46]) Үйлдвэрийн бохирдлоос урьдчилан сэргийлэн, түүнд хяналт тавих Боломжит шилдэг техник (БШТ), Үйл ажиллагаа 4: БШТ-ийг тодорхойлох, БШТ-тэй холбоотой Байгаль орчны гүйцэтгэлийн түвшин, БШТ-д суурилсан зөвшөөрлийн нөхцөлүүдийн тухай удирдамж, зааварчилгааны бичиг баримт.
Ашигласан материал
[40] 2030 Water Resources Group (2016), Hydro-economic Analysis on Cost-Effective Solutions to Close Ulaanbaatar’s Future Water Gap. Mongolia, Ulaanbaatar, 2030 Water Resources Group, Washington, https://www.2030wrg.org/wp-content/uploads/2016/09/2030-WRG-Hydroeconomic-Analysis_Ulaanbaatar_Aug16_final.pdf.
[45] 2030 WRG (2014), Mongolia: Targeted Analyis on Water Resource Management Issues, 2030 Water Resources Group, Washington.
[27] ADB (2021), Decentralization, Local Governance, and Local Economic Development in Mongolia, Asian Development Bank, Manila, Philippines, https://doi.org/10.22617/TCS210319-2.
[4] Brown, C., F. Boltz and K. Dominique (2022), “Strategic Investment Pathways for resilient water systems”, OECD Environment Working Papers, Vol. 202.
[16] Burke, E. et al. (2023), What the Future Has in Store: A New Paradigm for Water Storage (English), World Bank Group, Washington.
[18] Burke, E. et al. (2023), What the Future Has in Store: A New Paradigm for Water Storage (English), World Bank Group, Washington.
[5] Butler, D. et al. (2017), “Reliable, resilient and sustainable water management: the Safe & SuRe approach”, Global Challenges, Vol. 1/1, pp. 63-77, https://doi.org/10.1002/GCH2.1010.
[31] Byambadorj, A. and H. Lee (2019), “Household Willingness to Pay for Wastewater Treatment and Water Supply System Improvement in a Ger Area in Ulaanbaatar City, Mongolia”, Water 2019, Vol. 11, Page 1856, Vol. 11/9, p. 1856, https://doi.org/10.3390/W11091856.
[37] Contreras, D., A. Gómez-Lobo and I. Palma (2018), “Revisiting the distributional impacts of water subsidy policy in Chile: a historical analysis from 1998–2015”, Water Policy, Vol. 20/6, pp. 1208-1226, https://doi.org/10.2166/wp.2018.073.
[30] Erofeev, N. (2024), “Complementary assistance: multilateral exchanges between the Soviet Union, China and Eastern European countries in Cold War Mongolia”, Cold War History, Vol. 24/3, pp. 453-473, https://doi.org/10.1080/14682745.2024.2328702.
[12] European Commission (2022), Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council concerning urban wastewater treatment (recast), Directive of the European Parliament and of the Council.
[13] European Parliament (2024), New EU rules to improve urban wastewater treatment and reuse, European Parliament News Press Releases.
[11] Fan, M. (2023), “Managed Aquifer Recharge in Mongolia: Policy Recommendations and Lessons Learned from Pilot Applications. ADB Briefs No.263”, ADB Briefs, Asian Development Bank, Manila, https://doi.org/10.22617/BRF230405-2.
[14] Flores, M., G. Gonchigsumlaa and K. Surenjav (2015), An Economic Valuation of Contribution of Ecosystem Services of the Network of Protected Areas to the Economy of Mongolia, Ministry of Environment, Green Development and Tourism, GEF and UNDP.
[38] Gerard Soppe, Nils Janson and Scarlett Piantini (2018), Water Utility Turnaround Framework - A Guide for Improving Performance, Water Global Practice World Bank Group, Washington.
[19] GFDRR (2015), “Boosting Flood Resilience in Mongolia”, Global Facility for Disaster Reduction and Recovery (GFDRR).
[44] Gobi Cashmere (2023), World Water Day 2023 - the benefits of organic cashmere, https://www.gobicashmere.com/blogs/news/world-water-day-2023-the-benefits-of-organic-cashmere/.
[8] GoGo news (2023), Allocation of MNT 340 billion to PM next year is higher than budget of some Ministries, https://mongolia.gogo.mn/r/qo0m7.
[23] Goksu, S. et al. (2017), Easing the Transition to Commercial Finance for Sustainable Water and Sanitation, World Bank Group, Washington.
[22] Government of Egypt (2023), “NWFE Progress Report Number 1 - November 2023”, Ministry of International Cooperation.
[2] Government of Mongolia (2024), Government action plan for 2024-2028, https://legalinfo-mn.translate.goog/mn/detail?lawId=17141368141311&_x_tr_sl=mn&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc.
[41] Government of Mongolia (2022), “Law of Mongolia on Public and Private Partnerships”, Unified Legal Information System - Unofficial Translation, https://legalinfo.mn/en/edtl/16959927275401 (accessed on 18 November 2024).
[1] Government of Mongolia (2020), “Vision-2050” Long-term Development Policy Of Mongolia, Annex 1 to Resolution 52, 2020, State Great Hural, https://cabinet.gov.mn/wp-content/uploads/2050_VISION_LONG-TERM-DEVELOPMENT-POLICY.pdf.
[35] Government of Mongolia (2020), “Vision-2050” Long-term Development Policy Of Mongolia, Annex 1 to Resolution 52, 2020, State Great Hural, https://cabinet.gov.mn/wp-content/uploads/2050_VISION_LONG-TERM-DEVELOPMENT-POLICY.pdf.
[42] IFC (2024), “IFC to Advise Government of Mongolia on its First Competitively Tendered Renewable Energy IPP”, International Finance Corporation - World Bank Group.
[20] Krumwiede, B. et al. (2014), “Recent Glacier Changes in the Mongolian Altai Mountains: Case Studies from Munkh Khairkhan and Tavan Bogd”, in Global Land Ice Measurements from Space, Springer Berlin Heidelberg, Berlin, Heidelberg, https://doi.org/10.1007/978-3-540-79818-7_22.
[9] Laubenstein, H. and X. Leflaive (2024), “Water investment planning and financing”, OECD Environment Working Papers 237.
[36] Leflaive, X. and M. Hjort (2020), “Addressing the social consequences of tariffs for water supply and sanitation”, OECD Environment Working Papers, Vol. 166.
[34] MCA (2024), “Procurement notice: Consulting Services for Strengthening of the Water Services Regulatory Commission; Water Affordability and Customer Assistance Policy Development; and Tariff and Subsidy Modeling and Revision”, Millenium Challenge Account - Mongolia, https://mca-mongolia.gov.mn/en/procurement/spn-20240925 (accessed on 12 December 2024).
[17] McKinney, M. and C. Rycewicz (2019), The Selenge River - Lake Baikal Transboundary Basin. A Preliminary Assessment of Opportunities to Enhance Collaboration on Conservation & Development, University of Montana Center for Natural Resources & Environmental Policy, Missoula.
[39] OECD (2023), Water Financing and Disaster Risk Reduction in Indonesia: Highlights of a National Dialogue on Water, OECD Studies on Water, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/3205b20a-en.
[10] OECD (2022), Financing a Water Secure Future, OECD Studies on Water, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/a2ecb261-en.
[46] OECD (2020), “Best Available Techniques (BAT) for Preventing and Controlling Industrial Pollution - Activity 4: Guidance Document on Determining BAT, BATAssociated Environmental Performance Levels and BAT-Based Permit Conditions”, OECD Series on Prevention and Control of Pollutant Releases, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/face67e3-en (accessed on 18 November 2024).
[15] OECD (2019), Making Blended Finance Work for Water and Sanitation: Unlocking Commercial Finance for SDG 6, OECD Studies on Water, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/5efc8950-en.
[24] OECD (2011), Meeting the Challenge of Financing Water and Sanitation, OECD Publishing, Paris.
[21] Osti, R. (2024), Freezing the Impact: Tackling Glacial Melt with Resilient Solutions, Asian Development Bank (ADB), Manilla.
[6] Parliament of Mongolia (2020), Law on Policy, Planning and its Management, https://legalinfo.mn/mn/detail/15403.
[3] Shar, M. (2022), Green Development Revival Policy: “Blue Horse” project overview.
[32] Soppe, G., N. Janson and S. Piantini (2018), Water Utility Turnaround Framework - A Guide for Improving Performance, Water Global Practice World Bank Group, Washington.
[28] UNICEF (2016), Equity in Public Financing of Water, Sanitation and Hygiene (WASH) MONGOLIA unite for children UNICEF East Asia and Pacific Regional Office, http://www.unicef.org/eapro.
[29] USUG (2024), It will be possible to get water 24 hours a day from 331 smart water dispensers, Information Page, https://usug.ub.gov.mn/mn/post/271/331-%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3-%D1%83%D1%81-%D1%82%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D1%85-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B0%D1%81-24-%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B0-%D0%B0%D (accessed on 19 November 2024).
[33] VEI (2024), WOP Mongolia: Consulting Services USUG, VEI Water Operator Partnerships (WOPs), https://www.vei.nl/projects/wop-mongolia (accessed on 14 March 2024).
[25] World Bank (2024), International Benchmarking Network for Water and Sanitation (IBNET), Intelligent Utilities New IBNET.
[7] World Bank (2013), MONGOLIA: IMPROVING PUBLIC INVESTMENTS TO MEET THE CHALLENGE OF SCALING UP INFRASTRUCTURE, World Bank, https://worldbankgroup.sharepoint.com/sites/public-investment-management-pim-cop/Knowledge%20Base/Mongolia-Public-Investment-Report.pdf.
[43] World Bank Group (2019), “From Waste to Resource - Shifting paradigms for smarter wastewater interventions in Latin America and the Caribbean”, International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank, https://documents1.worldbank.org/curated/en/976781582255030562/pdf/Background-Paper-VI-Market-Potential-and-Business-Models-for-Resource-Recovery-Products.pdf (accessed on 19 November 2024).
[26] WRG (2019), Urban Water Tariff Assessment: Integrating Social Equity, Financial Sustainability, Resource Conservation, Water Resource Group, Ulaanbaatar.
← 1. 1 USD = 3,433.89 MNT
← 2. The same law states that if the preliminary findings of the technical and financial feasibility of the project proves its socio-economic benefit and impact, then MED conducts detailed feasibility study and detailed design.
← 3. Валютын ханшийг 2024 оны 02 дугаар сарын байдлаар ашиглав, 1 ам.доллар = 3,450 төгрөг
← 4. Нэг төслийн ТЭЗҮ-ийн нарийвчилсан судалгаа тухайн үед хийгдэж байсан, зардлын тооцоолол шинэчлэгдэнэ.
← 5. Усны үндэсний зөвлөл байгуулах ЗГ-ын 2023 оны тогтоолоос холбогдох яамдын нэрсийг иш татав. 2024 оны 12 дугаар сарын байдлаар зарим яамны нэрс өөрчлөгдсөн болно. Яамдын өмнөх болон одоогийн нэрсийг лавлах мэдээлэл, товчилсон үгсийн жагсаалтаас харна уу.