Энэхүү бүлэгт Монгол Улсад сэргээгдэх устөрөгчийн стратегийг боловсруулах үндэслэлийг танилцуулна. Тус улсын эдийн засаг нь нүүрс болон бусад ашигт малтмалын олборлолт, түүнээс улбаалсан байгаль орчин, нийгмийн өндөр өртөгтэй үйл ажиллагаанаас шууд хамааралтай байдаг. Нүүрс уул уурхайн салбар болон эрчим хүчний үйлдвэрлэлд чухал үүрэгтэй. Монгол Улс Парисын хэлэлцээрийн хүрээнд утааг бууруулах үүргээ биелүүлэхэд хүндрэл учруулж болзошгүй юм. Иймд Монгол Улс ногоон технологийн хөгжил, дэвшил, шинэ эрчим хүчний эх үүсвэрүүдийг судлах шаардлагатай болж байна. Өмнөговийн бүс нутаг, цөлд хувийн хэвшлийн сэргээгдэх устөрөгчийн төсөл хэрэгжиж эхэлсэн энэ үед, Монгол Улсын Төр сэргээгдэх устөрөгчийн үндэсний стратегийг боловсруулах боломжийг ашиглах хэрэгтэй. Энэхүү стратеги нь эхний төслүүдийг дэмжиж, нүүрстөрөгч багасгах, байгальд ээлтэй технологийг хөгжүүлэх үндсийг тавих болно. Сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл, хэрэглээг тогтвортой удирдан чиглүүлснээр Монгол Улс эдийн засгийн нүүрстөрөгчгүйжилтэд хүрч, илүү уян хатан, тогтвортой хөгжлийн шатанд шилжих боломжтой.
Монгол Улсад сэргээгдэх устөрөгчийн стратеги боловсруулах ажилд
Абстракт
Монгол Улс нүүрсхүчлийн хий бага ялгаруулах амлалтаа биелүүлэх, мөн улсаа илүү уян хатан, байгаль орчинд ээлтэй эдийн засгийн замд оруулахад шаардлагатай өөрчлөлтүүдийг хэрэгжүүлэх чадамж бүрдүүлэх зорилт нь хоёр харилцан уялдаатай сорилтыг шийдвэрлэхэд чиглэж байна. Нэгдүгээрт, Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлт ойрын ирээдүйд нүүрс болон бусад ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний экспортоор хангагдах бөгөөд энэ нь утаа ихээр ялгаруулдаг. Хоёрдугаарт, тус улсын эрчим хүчний систем нь нүүрсэнд үндэслэсэн бөгөөд Монгол Улс дэлхийн хамгийн өндөр эрчим хүчний хэрэглээтэй орны нэг юм. Монгол Улс уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Парисын хэлэлцээрээр Үндэсний тодорхой хувь нэмэр (ҮХЦ) зорилтуудыг биелүүлэх амлалт хүлээж, сүүлийн жилүүдэд эдийн засгийг нүүрстөрөгчөөс ангижруулахад чиглэсэн төлөвлөгөө, бодлогуудыг хэрэгжүүлсэн ч цэвэр эрчим хүчний шилжилт хийж эхлээгүй байна. Энэ бүлэгт Монгол Улсыг нүүрстөрөгчгүйжүүлэхэд тулгарч буй сорилтуудыг нарийвчлан авч үзнэ.
1.1.1. Сүүлийн 20 гаруй жилийн хугацаанд голчлон ашигт малтмалын экспортоос хамаарч Монгол Улсын эдийн засгийн өсөж байна.
1990-ээд оны эхэн үеийн гүн хямралаас гарснаас хойш Монгол Улсын эдийн засаг тогтвортой өсөж, 2000-2022 оны хооронд дунджаар 5.9%-ийн өсөлттэй байсан (IMF, 2023[1]). 1998-2018 оны хооронд ядуурлын түвшин 28.5%-аас 0.7% (өдөрт 2.15 ам.доллар буюу ядуурлын шугамын доод түвшин) болж буурсан бөгөөд (World Bank, 2023[2]), нэг хүнд ногдох ДНБ (PPP) 13.1%-иар өсжээ. Эдийн засгийн хөгжил 2000 оны дундажтай харьцуулахад 2022 онд 28.3%-иар нэмэгдсэн боловч эдийн засгийн өсөлт сүүлийн жилүүдэд удааширсан (World Bank, 2023[3]). 2000 оноос хойш эдийн засгийн бүх салбарт бүтээмж мэдэгдэхүйц өссөн бөгөөд, жишээлбэл, 2000 онд хөдөө аж ахуйн салбарт нэг ажилтанд ногдох бүтээмж 1875 ам.доллар байсан бол 2019 онд 5705 ам.доллар болж нэмэгджээ. Аж үйлдвэрийн салбарт нэг ажилтанд ногдох бүтээмж 9395 ам.доллароос 14156 ам.доллар болж нэмэгдсэн (2010). Харин үйлчилгээний салбарт бүтээмжийн өсөлт бага байж, нэг ажилтанд ногдох бүтээмж 9516 ам.доллар болсон байна (World Bank, 2023[3]).
Энэхүү өсөлтийг голчлон зэс, алт, нүүрс зэрэг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний олборлолт, экспортын өсөлт бүрдүүлж байна. Монгол Улсын экспортын 70.1%-ийг боловсруулаагүй эрдэс бүтээгдэхүүн эзэлдэг бөгөөд, хамгийн том зах зээл болох Хятад улс Монголын нийт экспортын 73%-ийг худалдан авдаг. 2011-2021 онуудад Монгол Улсын экспорт 131%-иар өсчээ (OEC, 2023[4]). 2021 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д экспортолсон бүтээгдэхүүний 38% нь зэсийн хүдэр, 32.1% нь нүүрс, 12.4% нь төмрийн хүдэр, 3.58% нь түүхий нефть, 2.23% нь цайрын хүдэр байв (OEC, 2023[4]). Монгол Улс дэлхийн хэмжээнд 24-т орох том батлагдсан нүүрсний нөөцтэй (2.5 тэрбум тонн) бөгөөд, 2019 онд 1,123,854 тонн, 2021 онд 892,455 тонн нүүрс олборлосон байна. Тус улс хэмжээгээрээ дэлхийн 14-т орох нүүрс олборлогч бөгөөд эдийн засаг, эрчим хүчний салбарт нь нүүрс гол ач холбогдолтой. 2022 онд Монгол Улс нэг хүнд ногдох 61,257 киловатт/цаг (кВт/цаг) нүүрс олборлосон нь Австралийн (121,618 кВт/цаг) дараа орж байна. ОУВС-гийн 2020 оны судалгаагаар нүүрс олборлолт Монгол Улсын ДНБ-ий 30%-ийг бүрдүүлж, үүнээс нүүрсний цэвэр экспорт нь ДНБ-ий 22.5%-тай тэнцэж байна. Эдгээр үзүүлэлт нь Монгол Улсыг нүүрс олборлогч орны хувьд бусад судалгаанд хамрагдсан улс орнуудаас илт давуу байна (BP, 2022[5]) (IMF, 2022[6]).
Дотоодын зах зээл жижиг учраас Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлт нь гадаад эрэлт, тэр дундаа Хятадаас улам бүр ихээхэн хамааралтай болж байна. Дотоодын аж үйлдвэр, үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний ихэнх хувийг экспортолдог Монгол Улсын 2022 оны бараа, үйлчилгээний экспорт ДНБ-ий 69.7%-тай тэнцэж байв. Энэ хувь нь ЭЗХАХБ-ын дунджаас 30.4%-иар өндөр бөгөөд Казахстан зэрэг олборлолтод түшиглэсэн эдийн засаг бүхий бүс нутгийн ижил төстэй орноос (33.5%) илүү өндөр үзүүлэлт юм (World Bank, 2023[3]). Монгол Улсын эдийн засгийн нөхцөл байдал нь Евразийн шилжилтийн эдийн засагтай орнуудтай төстэй бөгөөд дотоодын зах зээл жижиг байх тул гадаад худалдаа нь дотоодын үйлдвэрлэлд чухал үүрэг гүйцэтгэж байна.
Экспортын бүтээгдэхүүн, худалдааны түншийн хэт төвлөрөл нь гаднын нөлөөнд өртөмтгий байдлыг нэмэгдүүлж байна. COVID-19 цар тахлын улмаас олон улсын эдийн засгийн үйл ажиллагаа зогсонги байдалд орж Монгол Улс 2020 онд ДНБ 4.6%-иар буурч, эдийн засаг нь 8.4%-иар унасан Киргизийн дараа Төв Азид эдийн засгаараа хамгийн хүнд цохилт авсан улс орнуудаас хоёрт орсон (World Bank, 2023[3]). Хятад улсын хилээ хаах шийдвэр нь Монгол Улсын эдийн засагт шууд цохилт болж, аж үйлдвэр, худалдаанд нөлөөлсөн (World Bank, 2023[7]). 2020 онд уул уурхайн салбарын зогсонги байдал нь тус улсын эдийн засгийн уналтад хүргэсэн хамгийн том хүчин зүйл болж, ДНБ-ий уналтын 31.3%-ийг эзэлж байна (National Statistical Committee of Mongolia, 2022[8]).
Уул уурхайн салбар нь өнөөгийн нөхцөлд улс орны эдийн засгийн хөгжилд чухал ач холбогдолтой хэвээр байх болно. Хятад улс 2022 онд хилээ дахин нээснээс хойш уул уурхайн олборлолтын хэмжээ нэмэгдэж, тус салбарын үйлдвэрлэлийн хэмжээ тухайн жилдээ нэмүү өртгийн 25.8%-ийг эзэлж, Казахстан (15.6%), Узбекистан (4.3%) зэрэг Төв Азийн “Ази дахь тогтвортой дэд бүтцийн хөтөлбөр”-ийн бусад улс, орнуудтай харьцуулахад хамаагүй өндөр байна (Зураг 1.1). 2011-2022 оны хооронд Монгол Улсад орж ирсэн гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын (ГШХО) 72.8 хувийг уул уурхайн салбар эзэлж байна (National Statistics Office of Mongolia, 2023[9]). Оюу толгойн зэс, алтны ордод далд уурхайд олборлолт эхэлж, 2023-2025 онд олборлолт хоёр дахин өсөх төлөвтэй байгаа тул уул уурхайн салбарын Монгол Улсын эдийн засагт оруулах хувь нэмэр ойрын жилүүдэд өсөх төлөвтэй байна (World Bank, 2023[10]). Худалдааны түншүүд Монголын газрын хэвлий дэх ашигт малтмал, тэр дундаа зэс, газрын ховор элемент, уран зэрэг бусад ашигт малтмалыг ашиглах сонирхол нь уул уурхайн хөгжилд хөтөлж байна. 2011 онд Монголын ашигт малтмалын баялаг 1-3 их наяд ам.долларт хүрсэн байна (Brian S. Fisher, 2011[11]). Салбарыг хөгжүүлэх үндэсний төлөвлөгөөг энэхүү тайлангийн 3-р бүлэгт авч үзсэн болно.
Тайлбар: Эдийн засгийн бүх төрлийн үйл ажиллагааны салбарын (ISIC) ангиллын дагуу эдийн засгийн үйл ажиллагаа. “Бусад” нь гэдэг ангилалд: Төрийн удирдлага, батлан хамгаалах; нийгмийн даатгал; Боловсрол; Барилга; Хүний эрүүл мэнд, нийгмийн ажил; Мэдээлэл, харилцаа холбоо; Цахилгаан, хий, уур, агааржуулалт; мэргэжил, шинжлэх ухаан, техникийн үйл ажиллагаа; Орон байр, хоолны үйлчилгээ; Захиргааны болон туслах үйлчилгээ; Усан хангамж; ариутгах татуурга, хог хаягдлын менежмент, цэвэрлэгээ; Бусад үйлчилгээ; Урлаг, зугаа цэнгэл, амралт; өрхийн үйлдвэрлэл; өрх өөрийн хэрэгцээнд зориулан бараа, үйлчилгээний үйлдвэрлэл.
Эх сурвалж: Монгол, Узбекистан, Казахстан Улсын Үндэсний статистикийн агентлагуудаас авсан мэдээ (OECD, 2021[12]).
Аж үйлдвэрийн салбар нь эрчим хүчний салбар шиг шууд хүлэмжийн хийн ул мөргүй (Зураг 1.2а ба Хайрцаг 1.1) боловч хүлэмжийн хий болон бусад хэлбэрийн бохирдлын гол эх үүсвэр болдог (IEA, 2022[13]). Монгол Улсын нийт хүлэмжийн хийн ялгаралтын 6%-ийг аж үйлдвэр эзэлдэг бөгөөд дийлэнх нь уул уурхайн салбараас, 95% нь уул уурхайн үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй (Зураг 1.2); Энэ нь ЭЗХАХБ-ын дунджаас 10.5%-иар бага боловч ижил төстэй Казахстан (3.1%), Узбекистан (6.1%)-аас өндөр боловч чиг хандлага нь ерөнхийдөө нийцэж байна (Gutschow et al., 2022[14]). (НҮБХБХБ Холбооны мэдээлснээр энэ нь арай доогуур түвшинд буюу Монголын нийт ялгарлын 3 орчим хувьтай тэнцэж байгаа боловч). Сүүлийн 20 жилийн хугацаанд тус салбарын үйлдвэрлэл өсөхийн хэрээр шууд ялгаралтын хэмжээ огцом өссөн. Монгол Улсын уул уурхайн салбар нь нүүрстөрөгчийн өндөр эрчимтэй гэдгээрээ онцлог бөгөөд энэ нь уул уурхайн үйл ажиллагааг эрчим хүчээр хангахад ашиглагдаж буй чулуужсан түлшний эзлэх хувь маш өндөр байдагтай холбоотой юм. ЭЗХАХБ-ын дундаж 0.36 ам.доллартой харьцуулахад Монголын уул уурхай нь нэг кг CO2 ялгаруулж 0.15 ам.долларын нэмүү өртөг үйлдвэрлэдэг (Зураг 1.c). Уул уурхайн өсөлт ба цахилгаан эрчим хүчний эрэлтийн хамаарлыг судлахад Монгол Улсын утааны үзүүлэлтэд уул уурхайн нөлөөлөл маш тод харагддаг. Тус улс одоо өмнөд говийн бүс нутгийн уул уурхайн үйл ажиллагаанаас өсөн нэмэгдэж буй цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээг хангахын тулд нүүрсээр галладаг ТЭЦ барьж байна.
Монголын уул уурхай нь нэг мегажоуль (МЖ) эрчим хүч тутамд 2.2 VA долларын үйлдвэрлэж байгаа бөгөөд ЭЗХАХБ-ын дундаж нэг МЖ эрчим хүч 6.35 ам.доллар (.Зураг 1.1d) ). Австрали, Канад зэрэг уул уурхайн томоохон эдийн засагтай орнуудтай харьцуулбал нэг кг CO2 нь 0.52 VA ам. доллар, нэг кг CO2 нь 6.01 ам. доллар, нэг кг CO2 нь 1.52 ВА ам. доллар/МЖ 27.3 ам.доллар байдаг. Тиймээс энэ салбар эрчим хүч их шаарддаг төдийгүй үр ашиг багатай байдаг. Монгол Улсын эдийн засгийн үр ашгийг дээшлүүлэхэд эрчим хүчний үр ашиг ихээхэн нөлөөтэй. Аж үйлдвэрийн технологи, үйл явцыг шинэчлэх нь ахиу зардлыг бууруулах муруйн доод хэсэгт мэдэгдэхүйц сайжруулна.
Тайлбар: Зураг 1.2c-д 1 кг CO2-д ногдох уул уурхайн салбарын нэмүү өртгийн хэмжээг графикаар харуулав. Зураг 1.2d-д хэрэглэсэн эрчим хүчний MJ тутамд уул уурхайн салбарын нэмүү өртгийн хэмжээг графикаар харуулав.
Эх сурвалж: Зураг 1.2а ба б дээр үндэслэсэн (Gutschow et al., 2022[14]). Зураг 1.2c ба d дээр үндэслэсэн (IEA, 2023[15]).
Хүнд аж үйлдвэрийн бусад салбарын нэгэн адил уул уурхайн үйл ажиллагаанаас ялгарах хорт утааг “багасгахад хэцүү” гэж үздэг. Ерөнхийдөө цахилгаанжуулалт, түүний үр ашгийг дээшлүүлэхэд арилжааны технологийн шийдлүүдийг нэвтрүүлж улмаар хязгаарлагдмал хүрээнд ялгаралтыг бууруулах боломжийг тусгасан болно. Энэ нь бусад улс орны нэгэн адил Монголд ч үнэн боловч эрчим хүчний хэрэглээний үр ашиг, нүүрсхүчлийн хийн ялгаруулалтыг үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад Монгол Улс болон бусад уул уурхайн эдийн засагтай улс орнуудын хооронд ихээхэн зөрүүтэй байна. Тус улс уул уурхайн тогтвортой байдлыг сайжруулах, нүүрстөрөгчийн эрчимжсэн үйл ажиллагаа, ялангуяа эрчим хүчний салбарт технологийн шинэчлэл хийж, эдийн засгийн бусад салбаруудад дамжих нөлөө үзүүлэх арга замуудыг эрэлхийлэх шаардлагатай байгааг харуулж байна. Засгийн газраас үйлдвэржилт, эдийн засгийн хөгжлийн стратегийн хүрээнд уул уурхайн үйл ажиллагааны цар хүрээг ихээхэн өргөжүүлэхээр зорьж байгаа нь Монгол Улсын аж үйлдвэрийн утааны ул мөрд нөлөөлнө (Government of Mongolia, 2020[16]) (Government of Mongolia, 2023[17]). Энэ нь тогтвортой, бага нүүрстөрөгчтэй технологийг аж үйлдвэрийн төлөвлөлтөд нэгтгэх үндэслэл, шалтгаан болж байгаа бөгөөд тухайлбал, бага нүүрстөрөгчтэй технологиудыг Монголд шинээр бий болж буй гангийн үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх, нутагшуулах үйл явцыг дэмжих хэрэгтэй. Жишээ нь, хэлэлцүүлгээс харахад Дарханы гангийн үйлдвэрийг хөгжүүлэх нь нүүрстөрөгч багасгах технологийг дэмждэг олон улсын нөхцөл байдалд Монголын аж үйлдвэрийн урт хугацаанд өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэхэд туслах юм.
Уурхайн нэмүү өртгийн сүлжээн дэх үйл ажиллагааг нэг шат дамжлагаар нэмж хөгжүүлэхэд уул уурхайн салбарын дотоод утааны эрчимжилт мөн өснө. Одоогоор Монгол Улс ашигт малтмалынхаа дийлэнх хувийг түүхийгээр нь экспортолж байна. Тухайлбал, 2021 онд Хятадад 2.9 тэрбум ам.долларын зэс экспортолсон нь өмнөх таван жилийнхээс 80.5%-иар өссөн бөгөөд бүгд хүдэр буюу баяжмал хэлбэрээр байсан бөгөөд боловсруулалтыг голчлон Хятадад хийж байжээ (OEC, 2023[4]). Далайн эрэг дээр (одоогийн байдлаар зэс хайлуулах үйл ажиллагаатай адил) хамгийн их нүүрстөрөгч ялгаруулдаг үйлдвэр байршдаг тул энэ салбарын жинхэнэ утааны ул мөрийг дотооддоо тогтоодоггүй. Төр уул уурхайн үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж, нэмүү өртөг шингэсэн Монголд боловсруулах үйл явцыг Монгол Улсын хэмжээнд төрөлжүүлэх, хөгжүүлэх зорилтыг хүрээнд дэвшүүлсэн (2050 оны “Алсын хараа 2050” баримт бичгийн 4.2-р зорилтын 1-р заалтад Ашигт малтмалын түвшнийг нэмэгдүүлэх зорилго тавьсан.) (Government of Mongolia, 2020[16]). Энэ утгаараа дэлхийн тогтвортой, нүүрсхүчлийн хий багатай шилжилтэд чухал ач холбогдолтой ашигт малтмалын хэрэгцээ нь Монгол Улсын хувьд томоохон боломж болж магадгүй юм. Нэмүү өртөг өндөртэй уул уурхайн үйл ажиллагааг нутаг дэвсгэртээ байршуулах нь нүүрстөрөгч болон бусад хүлэмжийн хийн ялгаруулалтыг тус улсын хэмжээнд өсгөх болно. Монголын уул уурхайн салбарт нүүрстөрөгчийг ангижруулах шийдлүүдийг нэвтрүүлэх нь ойрын хэдэн арван жилд уг салбарыг төрөлжүүлэх, ашигт малтмалын өртгийн сүлжээг нэмэгдүүлэх төлөвлөгөөтэй зэрэгцэн хамт явах ёстой.
2020 онд Монгол Улсын нийт хүлэмжийн хийн ялгаруулалт нь газар ашиглалт, түүний өөрчлөлт, ойн аж ахуй (LULUCF)-аас ялгарах ялгарлыг тооцохгүйгээр 43,081.62 гигаграмм CO2-тэй тэнцэх (Gg CO2-e)-тэй тэнцэж байна. Энэ нь 1990 оноос хойш хүлэмжийн хийн ялгаруулалт 82.17%-иар өссөн үзүүлэлт юм; 2020 онд хүлэмжийн хийн цэвэр ялгаруулалт (жишээ нь, нийт ялгаралтаас ялгаруулалтыг хассан) 12,909.10 Gg CO2-e-тэй тэнцэж байгаа нь 1990 оны түвшнээс 340.02%-иар өссөн байна. (Зураг 1.3).
Тайлбар: А диаграммын хувьд Газар ашиглалт, түүний өөрчлөлт ба ойн аж ахуй (LULUCF) ангиллыг хассан бөгөөд 2020 онд -30,172.52 GgCO2e буюу 1990 оноос хойш 3.95%-иар өссөн байна.
Эх сурвалж: (UNFCCC, 2023[18])
Монгол Улсын хүлэмжийн хийн ялгаралд хамгийн их хувь нэмэр оруулдаг салбар бол хөдөө аж ахуй, эрчим хүчний салбар юм. 2020 онд хөдөө аж ахуйн салбараас ялгарах утаа нийт утааны 51.97 хувийг, эрчим хүчний салбар нийт утааны 44.78 хувийг тус тус эзэлж байна. Аж үйлдвэрийн үйл явц ба бүтээгдэхүүний хэрэглээнээс үүдэн гарах ялгаралт нь нийт ялгарлын 2.66%-тай тэнцэж байгаа ч үүнд эрчим хүчний хэрэглээгээр дамжсан үйлдвэрлэлийн шууд бус ялгаруулалтыг тооцоогүй. Аж үйлдвэрийн утааны 50.11 хувийг уул уурхай, ашигт малтмалын салбар эзэлж байгаа бөгөөд энэ салбарын нийт ялгаралт огцом өссөөр байна.
Нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2) нь Монгол Улсын үндсэн хүлэмжийн хий бөгөөд 2020 онд нийт хүлэмжийн хийн ялгаралтын 42.4%-ийг эзэлж, метан (33.82%), азотын исэл (22.46%) удаалсан байна. 2020 онд Монгол Улс 18,256.66 Гг CO2 ялгаруулсан нь 1990 оныхоос 52.59%-иар өссөн дүнтэй байгаа болно. Эдгээр ялгаралтын 96.84%-ийг эрчим хүч үйлдвэрлэх түлшний шаталт эзэлж байна.
Эх сурвалж: (UNFCCC, 2023[18])
1.1.2. Монголын нүүрсээр ажилладаг эрчим хүчний систем нь нүүрстөрөгч багатай, тогтвортой хөгжихөд саад болж байна.
Mонгол Улс дэлхийн хамгийн утаа ихтэй эдийн засагтай орны нэг. ДНБ-ний CO2-ын эрчим (1 ам.долларын бүтээгдэхүүнд ногдох CO2 кг CO2), ДНБ-ний эрчим хүчний бүтээмж (нийт эрчим хүчний хангамжийн нэгжид ногдох ДНБ)-ээр хэмжигддэг Монгол Улс ЭЗХАХБ-ын дунджаас нэлээд хоцорч байна (Зураг 1.3a). Товчхондоо, Монгол Улс ЭЗХАХБ-ын гишүүн болон ЭЗХАХБ-ын гишүүн бус улс орнуудтай харьцуулахад бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхийн тулд илүү их эрчим хүч хэрэглэж, илүү их нүүрстөрөгч ялгаруулдаг. 2020 оны харьцуулсан дүнгээр, Монгол Улс 6 102 ам.долларын гарц, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд 1 тонн газрын тостой тэнцэх хэмжээний эрчим хүч шаардлагатай байсан бол ЭЗХАХБ-ын дунджаар10 898 ам.долларын гарц, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд 1 тонн газрын тостой тэнцэх хэмжээний эрчим хүч шаардлагатай байсан байна (Зураг 1.3b) (OECD, 2023[19]).
TES = Total Energy Supply
Эх сурвалж : (OECD, 2023[20])
CO2 ялгаруулалтын өндөр түвшин, үйлдвэрлэлийн эрчим хүчний чадал нь тус улсын эрчим хүчний хангамжид чулуужсан түлш давамгайлж байгаатай шууд холбоотой. Эрчим хүч, дулааны салбар нь Монгол Улсын CO2 ялгаруулалтын 65%-ийг бүрдүүлдэг бөгөөд цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн 85%-ийг нүүрсээр галладаг (IEA, 2023[21]).
Нийт эрчим хүчний хангамжийн нэгжид ногдох CO2-ын эрчим (дотоодын эрчим хүчний салбарыг нүүрстөрөгчгүйжүүлэх гол хүчин зүйл) зэрэг ихэнх ялгаралтын эрчим, өсөлтийн үзүүлэлтүүдэд бага зэрэг эерэг хандлага ажиглагдаж байгаа нь Монгол Улсын аж үйлдвэрийн бааз, эрчим хүчний салбарт эрчим хүчний үр ашгийг аажмаар нэмэгдүүлж байгааг харуулж байна. Эрчим хүчний нийлүүлэлт дэх СО2-ын агууламж ЭЗХАХБ-ын дунджаас нэлээд өндөр хэвээр байгаа бөгөөд цаашид Монгол Улс ЭЗХАХБ-ын чиг хандлагатай ойртохын тулд тус улсын эрчим хүчний салбарт томоохон хөрөнгө оруулалт, шинэчлэл хийх шаардлагатай болно.
Утаа ихээр ялгаруулж байгаа нь Монгол Улсын эдийн засаг, байгаль орчны зардлыг нэмэхээс гадна нийгмийн эрүүл мэндэд ихээхэн хохирол учруулж байна. Монгол Улсын эрчим хүчний хангамжид нүүрс давамгайлж байгаа нь хүлэмжийн хийг бууруулах зорилтоо хэрэгжүүлэхэд томоохон саад болоод зогсохгүй, бохирдлын гол эх үүсвэр болж, байгаль орчин, нийгэмд их хэмжээгээр нөлөөлж байна. 2019 онд ЭЗХАХБ-ын тооцоолсноор Монгол Улсын хүн амын 51 орчим хувь нь агаарын бохирдлын аюултай хэмжээний тоосонцороор амьсгалсан. Үүнийг ЭЗХАХБ-ын гишүүн улс орнуудын дундаж үзүүлэлт 0.45 хувьтай байгаатай харьцуулахад их хүнд дүр зураг харагдана (OECD, 2023[19]). Монгол орны бохирдлын өртөг нийгмийн эрүүл мэнд, төсвийн санхүүгийн хувьд ч их өндөр байна. ЭЗХАХБ-ын тооцоолсноор Монгол Улсад тоосонцроос үүдэлтэй цаг бус нас баралтын халамжийн зардал 2021 онд ДНБ-ий 7.7 хувьтай тэнцэж байна. Нэг сая хүн амд 696 хүн цаг бусаар баралт ноогдож байна (OECD, 2023[22]).
1.1.3. Үндэсний хэмжээнд оруулах хувь нэмрээ амлан тодорхойлсон ч Монгол Улс эрчим хүчний шилжилт хийж эхлээгүй байна.
Хэрэв урьдчилан таамаглаагүй бол дэлхийн тэг ялгаруулалтын төлөвт шилжих нь Монгол Улсад тулгамдсан асуудал, ялангуяа эдийн засаг, нийгэмд нүүрсний ач холбогдлыг шийдвэрлэх шаардлагатай болж байна. ОУЭА-аас гаргасан судалгаанд 2050 он гэхэд Нүүрсхүчлийн хийн тэг ялгаруулалтын төлөвт шилжих ”Цэвэр тэг” хувилбарт нүүрсний эрэлт хэрэгцээг ойрын хэдэн арван жилд эрс бууруулж, 2050 он гэхэд нүүрсний эрэлт 98%-иар буурах төлөвтэй байна гэсэн (IEA, 2021[23]). Дэлхийд нүүрсний эрэлт буурахын хэрээр нүүрс олборлогч бүс нутгуудад эдийн засгийн гарц, ажлын байр, түүнчлэн нүүрсний олборлолтын татварын орлого, экспортын орлого буурах тул төсвийн байгууллагуудад нөлөөлөх магадлалтай. Уул уурхайн олборлолт улс орон даяар явагддаг боловч Тавантолгой (нүүрс), Оюу толгой (нүүрс, зэс) зэрэг эдийн засгийн чухал ач холбогдолтой олон уурхай Өмнөговь аймагт (бүс) байрладаг. Олборлох үйлдвэрлэлд суурилсан хөгжиж буй эдийн засагт сөрөг нөлөө үзүүлэхгүйгээр нүүрс зэрэг нүүрсустөрөгчөөс салах нь нийгмийн оролцоо, сайн сайхан байдалд, "шударга" байдлыг хангахад эрдэм шинжилгээний болон шилжилтийн бодлого ихээхэн чухал (OECD, 2022[24]) (IEA, 2023[25]).
Төр 2020 онд эрчим хүчний салбараас ялгарах хүлэмжийн хийн ялгарлыг 2015 оны суурь үзүүлэлттэй харьцуулахад 2030 он гэхэд 49.4%-иар бууруулах зорилтыг Үндэсний хэмжээнд тодорхойлсон хувь нэмэр (ҮХТ)-т шинэчилж дэвшүүлсэн. Монгол Улсын ҮХЦ-ийн амлалтууд нь тус улсын эрчим хүчний системд сэргээгдэх эрчим хүчний эзлэх хувийг нэмэгдүүлэх талаар дотоодын бодлогын олон амлалтуудыг хэрэгжүүлж байна. Тус улсын эрчим хүчний талаар баримтлах гол бодлого нь 2015 онд “Төрөөс эрчим хүчний талаар баримтлах бодлого” (ТБХБ) юм. Үүнд 2014 онд нийт цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадлын 7.62 хувь эзэлж байсан сэргээгдэх эрчим хүчний хүчин чадлыг 2023 он гэхэд 20 хувь, дараа нь 2030 он гэхэд 30 хувь болгон нэмэгдүүлэх зорилтыг тус тус тавьсан (IEA, 2023[21]). Саяхан ҮХЦ-ийн шинэчлэл хийхээс өмнө Төр усан цахилгаан станцын хүчин чадлыг тэгтэй ойролцоо түвшнээс 0.9 ГВт-аар нэмэгдүүлэх, мөн бусад эх үүсвэрээс авах сэргээгдэх хүчин чадлыг 0.6 ГВт-аар нэмэгдүүлэх зорилт дэвшүүлсэн (Government of Mongolia, 2019[26]) (Government of Mongolia, 2015[27]).
Эдгээр амлалтуудыг үл харгалзан төлөвлөсөн нэмэлт хүчин чадлын дийлэнх хувийг нүүрснээс авах ёстой. Хямдхан, хялбар хүртээмжтэй нүүрсний элбэг дэлбэг байдал нь нүүрстөрөгчийн өндөр агууламжтай, бохирдолтой, уян хатан бус эрчим хүч, халаалтын системийг бий болгож, ялгаралт нь цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээтэй уялдан өсдөг. Аж үйлдвэр тасралтгүй хөгжиж, Улаанбаатар хот руу чиглэсэн дотоод шилжилт хөдөлгөөний улмаас орон сууцны цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээ нэмэгдэж байгаагийн хэрээр Монгол Улсын эрчим хүчний системийн эрэлт жил бүр нэмэгдэж байна. Монгол Улсын эрчим хүчний өргөтгөлийн дийлэнх хувийг нүүрсээр галладаг нэмэлт үйлдвэрүүдээс авахаар төлөвлөж байна. Одоогийн байдлаар Монгол Улсын Эрчим хүчний яам нүүрсний станцын хүчин чадлыг 810 мегаватт (МВт)-аар өргөтгөх, мөн 750 МВт-ын шинэ нүүрсний хүчин чадал бүрдүүлэхоор төлөвлөж байна. 2025 оноос хойш нүүрсний нийт суурилагдсан хүчин чадал бараг хоёр дахин өсөх төлөвтэй байгаа тул Тавантолгойн 450 МВт-ын хүчин чадалтай ДЦС болон шинэ ДЦС-уудыг өргөтгөх хэд хэдэн төсөл хэрэгжиж эхэлсэн (Ministry of Energy of Mongolia, 2022[28]).
Сүлжээ болон эрчим хүчний системийн уян хатан бус байдал нь сэргээгдэх эрчим хүчийг нэвтрүүлэх, цэвэр цахилгааныг нэвтрүүлэхэд тулгарч буй томоохон сорилт юм. Монголын ДЦС-ын эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадал нь ерөнхийдөө уян хатан бус бөгөөд цахилгаанаас илүү дулааны хэрэгцээтэй холбоотой байдаг (Nilsson et al., 2021[29]) Эрчим хүчний систем ба сүлжээний уян хатан бус байдлын нэг үр дагавар нь салхи, нар зэрэг хувьсах сэргээгдэх эрчим хүч (VRE) эх үүсвэрээс үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчийг нэгтгэхэд хүндрэлтэй байгаа нь цахилгаанжуулалтад далд саад болж, нүүрстөрөгчийг ялгаруулах салбар болох боломж юм. Сүлжээний уян хатан бус байдал нь хувьсах сэргээгдэх эрчим хүчний багахан хувийг ч нэгдсэн сүлжээнд холбоход томоохон сорилт болж байна. Эдгээр сорилтууд нь Монгол Улсын эрчим хүчний сүлжээнүүдийн уялдаа холбоогүй байдлаас болж улам хурцдаж байгаа бөгөөд энэ нь газарзүй, хөрөнгө оруулалт дутуу байгаагийн нэг илрэл юм (Nilsson et al., 2021[29]).
Улс орны нийгэм, эдийн засгийн ирээдүйд нүүрсний гүйцэтгэх үүргийн талаарх Монголын эрх баригчдын байр суурь нь ялгаралтыг бууруулах үндэсний амлалтуудтай зөрчилдөж байна. Энэ нь сэргээгдэх устөрөгч зэрэг нүүрстөрөгчийн хий багатай үйлдвэрүүдийг хөгжүүлэхэд үндсэн сорилт болно. Гуравдугаар бүлэгт дурдсанчлан, Монгол Улс нүүрсний хүчин чадлаа нэмэхээр төлөвлөж, хэмжээний шугам хоолойг хадгалж байгаа бол сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх шинэ үүсгүүрийг нэвтрүүлэх ажил хэт удаан үргэлжилж байна. Олон улсын уур амьсгалын асуудлаарх хэлэлцээрийн чиг хандлага, тухайлбал, “COP-28”-аас нүүрсний эрчим хүчийг бууруулах, чулуужсан түлшний татаасыг зогсоох тухай шийдвэр, ЭЗХАХБ-аас албан ёсоор дэмжигдсэн экспортын зээлийн тухай хэлэлцээр, цахилгаан станцыг нүүрсээр галлах, түлшийг дэмжихгүй байх тухай тохиролцоо зэрэг баримт бичиг байна. Түүнчлэн Дэлхийн банк, АХБ зэрэг олон талт санхүүгийн байгууллагуудын нүүрсээр ажилладаг шинэ эрчим хүч үйлдвэрлэх санхүүжилтийг үе шаттайгаар зогсоох шийдвэрүүд нь Монгол Улсад нүүрсний дараах ирээдүйг төлөвлөж эхлэх шаардлагатай байгааг харуулж байна. (UNFCCC, 2023[30]) (OECD, 2021[31]) (ADB, 2024[32]) (World Bank, 2023[33]). Нүүрсний экспортын орлого ойрын хэдэн арван жилд буурч магадгүй ч дэлхийн нүүрстөрөгчийн хий багатай шилжилт нь Монгол Улсад боломжуудыг үүсгэнэ. Төрийн хөгжүүлэхийг хүсэж буй зэс болон бусад газрын ховор ашигт малтмалын олборлолт, түүнчлэн устөрөгч зэрэг бага нүүрстөрөгчтэй шинэ технологи зэрэг нарийн, заримдаа илүү өндөр өртөгтэй үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанд ийм боломж үүснэ. Дэлхийн энэхүү шилжилтийн үед ийм боломж үүснэ. Энэхүү тайлангийн явцад дурдсанчлан Төр нүүрснээс татгалзаж, бага нүүрстөрөгчтэй бүс нутагт хөрөнгө оруулалтыг идэвхжүүлэх тодорхой дохио өгөх эсэхээс эдгээр үйл ажиллагааны хөгжил хамаарна.
2050 он гэхэд дэлхийн эдийн засгийг нүүрстөрөгч тэглэх үндэсний хүчин чармайлтыг эрчимжүүлсэн нь Монголын байгаль орчин, нийгмийг нүүрстөрөгчөөс ангижруулах үндэслэлд түлхэц өгсөн. Дэлхийн өнцөг булан бүрт улс орнууд эдийн засаг, үйлдвэрлэлээ нүүрстөрөгчөөс ангижруулах үйл ажиллагааг дэмжих бодлогын хөтөлбөрүүдийг боловсруулж, хэрэгжүүлж байна. Монгол Улсын нэгдэн орсон Парисын хэлэлцээрээр дэлхийн агаарын температурын өсөлтийг энэ зууны эцэс гэхэд аж үйлдвэржилтийн өмнөх үеийнхээс 1.5 хэм хүртэл хязгаарлах зорилт дэвшүүлсэн. Энэхүү зорилтыг хэрэгжүүлж буй бүх улс орнуудын өмнө тулгамдаж буй асуудал бол бага нүүрстөрөгчтэй шилжилтийг зохицуулах нарийн төвөгтэй асуудал юм. Засгийн газрууд дотооддоо системийн өөрчлөлтийг хөнгөвчлөхийн тулд зах зээлд хөндлөнгөөс оролцох, удирдах үүрэг гүйцэтгэх нь улам бүр нэмэгдсээр байгаа бөгөөд энэ нь ихэвчлэн аж үйлдвэрийн бодлогыг дахин тодорхойлж байгаагаар илэрдэг бөгөөд олон улсын хэмжээнд үүнд дасан зохицдог (Criscuolo et al., 2022[34]). Нүүрстөрөгчийн хий багатай шилжилт нь одоо байгаа зах зээлийг өөрчилж, шинэ зах зээлийг үүсгэж байгаа нь ирээдүй хойч үеийнхний өрсөлдөх чадвар, сайн сайхан байдлыг хангахын тулд Засгийн газруудад шуурхай ажиллахад арилжааны болон эдийн засгийн нэмэлт хөшүүрэг болж байна. Нүүрстөрөгчийг ангижруулах зорилтыг хэрэгжүүлэхийн тулд Монгол Улсын Төр олон улсын түншүүд, тэр дундаа ЭЗХАХБ-тай хамтран бага нүүрстөрөгчтэй эдийн засгийг хөгжүүлэх урт хугацааны хэтийн төлөвийг боловсруулж байна.
Сэргээгдэх устөрөгч нь дэлхийн хэмжээнд төдийгүй эдийн засгийн хувьд нүүрсхүчлийн хийн тэг түвшинд хүрэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ (Зураг 1.4ab). Сэргээгдэх устөрөгчийг үйлдвэрлэх олон арга байдаг ч хамгийн ирээдүйтэй нь сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрээр ажилладаг электролиз ашиглан үйлдвэрлэсэн "ногоон" буюу сэргээгдэх устөрөгч бөгөөд дэлхийн “Цэвэр тэг” зорилтод дөрвөн арга замаар хувь нэмрээ өргөн цар хүрээтэй оруулж чадна (Шигтгээ 1.2). Нэгдүгээрт, 2050 он гэхэд устөрөгчийн хэрэглээ нь мэдэгдэхүйц өсөх төлөвтэй байгаа нь эрчим хүчний салбар дахь чулуужсан түлш болон өндөр температур шаарддаг үйлдвэрлэлийн процесст ирээдүйтэй харагдаж байна (Зураг 1.4в). Устөрөгчийн шаталтын бүтээгдэхүүн нь ус юм. Иймээс цахилгаанжуулалтын техникийн боломж хязгаарлагдмал, хүндрэлтэй салбаруудын тогтвортой байдлыг сайжруулахад хувь нэмэр оруулах боломжтой. Хоёрдугаарт, устөрөгч нь түлшний эсэд суурилсан тээврийн хэрэгслийг хөгжүүлэхэд зайлшгүй шаардлагатай орц бөгөөд энэ нь ложистик, барилга байгууламж, уул уурхай зэрэг салбарт ялгаралтыг бууруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэх магадлалтай. Гуравдугаарт, устөрөгч нь хэд хэдэн химийн үйлдвэрүүдийн түүхий эд бөгөөд иймээс сэргээгдэх устөрөгч нь бордоо зэрэг нүүрстөрөгчийн эрчимтэй бүтээгдэхүүнүүдийг нүүрстөрөгчгүйжүүлэхэд ихээхэн дэмжлэг үзүүлэхийн зэрэгцээ шинэ синтетик түлшийг бүрдүүлэх боломж үүсдэг. Эцэст нь, устөрөгч нь сэргээгдэх цахилгаан эрчим хүчний үүсвэрээс үйлдвэрлэсэн эрчим хүчийг нэгтгэхэд тусалдаг (Cammeraat, Dechezlepretre and Lalanne, 2022[35])(IEA, 2022b).
Эх сурвалж: (IEA, 2021[23]), Зураг 1.4b ЭЗХАХБ-ын тодорхойлсон хувилбарууд дээр үндэслэн хийсэн дүн шинжилгээ .
Дэлхийн устөрөгчийн үйлдвэрлэл ойрын хэдэн арван жилд мэдэгдэхүйц өсөх хандлагатай байгаа тул түлш болон түүний дайвар бүтээгдэхүүнүүд “цэвэр тэг” зорилтод хүрэхэд улам их үүрэг гүйцэтгэнэ. 2050 он гэхэд дэлхийн эрчим хүчний эрэлтэд сэргээгдэх устөрөгчийн эзлэх хувь 12-22%-ийн хооронд хэлбэлзэж байгаа нь 340-420 экзоуль (EJ) эрчим хүчтэй тэнцэнэ (Зураг 1.4 б). Эдгээр устөрөгч бүгдээрээ "ногоон" биш бөгөөд байгалийн хий, нүүрстөрөгчийг хуримтлуулах, хадгалах (CCUS) технологийг ашиглан мэдэгдэхүйц хэмжээгээр үйлдвэрлэх магадлалтай. Гэвч эдгээр хувилбаруудад шаардагдах устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн өсөлт асар их байна. 2021 онд дэлхийн устөрөгчийн үйлдвэрлэл 94 мегатон (Мт) болсон бөгөөд үүний 90 гаруй хувийг тасралтгүй чулуужсан түлш ашиглан үйлдвэрлэжээ. Олон улсын эрчим хүчний агентлаг (ОУЭА) 2050 он гэхэд дэлхийн хэрэгцээг хангахын тулд нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээг 500 сая тоннд хүргэх шаардлагатай бөгөөд үүний 90 гаруй хувийг бага нүүрстөрөгчтэй эх үүсвэрээс бүрдүүлнэ гэжээ (IEA, 2022c).
Технологийн дэвшил, зохицуулалтын нөлөөгөөр сэргээгдэх устөрөгч чулуужсан түлштэй тэнцэхүйц өртөгтэй болох төлөвтэй байгаа тул ойрын хэдэн арван жилд түүний эрэлт хэд хэдэн салбарт өсөх болно (Зураг 1.5). Нүүрстөрөгчийн гүн ялгаруулалт нь бага нүүрстөрөгчтэй түлшийг үйл ажиллагаандаа нэгтгэх шинэ, шинэчилсэн технологийг хөгжүүлэх, нэвтрүүлэх шаардлагатай болно гэсэн үг. 2050 он гэхэд аж үйлдвэрийн устөрөгчийн эрэлт, хэрэгцээ 62.9 сая тоннд хүрч, 2020 онд үйлдвэрлэсэн устөрөгчийн хэрэглээний түвшнийг бараг хоёр дахин нэмнэ (IEA, 2023[36]). Сэргээгдэх устөрөгчийн өртөг буурахын хэрээр түлшний эсүүдтэй тээврийн хэрэгсэл, усан тээвэр, хүнд үйлдвэр зэрэг хэд хэдэн шинэ салбарт нэвтрүүлж 2020 онд тэгээс 93.2 сая тонн, 57.3 сая тонн, 2050 он гэхэд 28.3 сая тонн болж өсөх төлөвтэй байна. (Зураг 1.5). Богино хугацаанд тулгамдаж буй асуудал бол технологи сольж шилжүүлэхтэй холбоотой учирч болох эрсдэлийн зэрэг болон түүнийг дагасан дэд бүтцэд үзүүлэх нөлөөлөл юм. Эдгээр нь эрэлтийг бууруулахад хэцүү салбар гэх мэт эрэлтийн боломжит хөтлөгчид бага нүүрстөрөгчтэй хувилбаруудыг нэвтрүүлэхэд анхны зардал өндөр, хязгаарлагдмал урамшуулалтай тулгарна гэсэн үг юм.
Тайлбар: Нийт хэрэгцээнд бага нүүрстөрөгчтэй устөрөгчийн эзлэх хувь 2020 онд 11%, 2030 онд 70%, 2040 онд 91%, 2050 онд 99% болж тус тус өсөх төлөвтэй байна.
Эх сурвалж: (IEA, 2021[23])
Устөрөгч нь Монголын аж үйлдвэр, эрчим хүчний салбарыг нүүрстөрөгчгүйжүүлэхэд тусалж чадах цөөн технологийн нэг юм. Сэргээгдэх устөрөгч нь Монголын утаатай уул уурхайн салбарыг нүүрстөрөгчөөс ангижруулахад дэмжлэг үзүүлэхийн зэрэгцээ тус улсын чулуужсан түлшээр ажилладаг эрчим хүчний системийг нүүрстөрөгчгүйжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулна. Улс орны хэмжээнд сэргээгдэх устөрөгчийн хэрэгцээний анхны эх үүсвэр болох уул уурхайн салбарт устөрөгчийг цахилгаанжуулалт хийх боломжгүй хүнд даацын уурхайн машинд ашиглаж болно (Nilsson et al., 2021[29]). Эрчим хүчний салбарт устөрөгч нь зөөвөрлөх боломжтой ногоон эрчим хүчний өөр хувилбар байж болох юм. Сэргээгдэх эрчим хүчний (VRE) эх үүсвэрээс гаргаж авсан устөрөгч нь бага нүүрстөрөгчтэй сүлжээг тэнцвэржүүлэх шийдлүүдийг санал болгож, Монгол Улсад ойрын болон дунд хугацаанд үүсэж буй сүлжээний уян хатан бус байдлыг даван туулах боломжийг олгох боломжтой. Сэргээгдэх эрчим хүч (VRE)-ийг үндэсний цахилгааны нэгдсэн сүлжээнд нэгтгэхэд техникийн саад бэрхшээл учирч байна. Тус улсын бусад боломжит хэрэглээнд нийлэг түлш үйлдвэрлэх, нийтийн тээврийн системд ашиглах зэрэг асуудал ч мөн үүнд орно. Гэвч устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх нь Сэргээгдэх эрчим хүчний системийн (RES) өргөтгөлийн зайлшгүй нөхцөл биш бөгөөд устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн шинэ хүчин чадал нь сүлжээнд холбогдсон тохиолдолд нэмэлт хүчин чадалтай байх ёстой гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй.
Дэлхийн сэргээгдэх устөрөгчийн зах зээл төлөвшиж, өргөжин тэлэхийн хэрээр Монгол зэрэг хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудад худалдааны боломж үүсэж болзошгүй. Сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой инновац, технологийн хөгжил Япон, АНУ, Герман, Солонгос зэрэг цөөхөн хэдэн оронд төвлөрсөн хэвээр байна. Гэвч хөгжиж буй олон орнууд, тэр дундаа Монгол улс сэргээгдэх эрчим хүчний нөөцтэй, устөрөгчийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэхэд шаардлагатай газар нутагтай (Cammeraat et al., 2022). Сэргээгдэх устөрөгчийн дэлхийн эрэлт 2022 онд 1 сая тонн байсан бол 2050 онд 420 миллион тонн болж өснө гэж ОУЭА тооцоолсон бөгөөд үүний 327 сая тонн нь электролиз, сэргээгдэх эрчим хүч, цаашлаад 89 сая тонн нь CCUS технологийг ашиглан чулуужсан түлшнээс гарна (IEA, 2023[36]). Цахилгаан электролизер нь устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн нийт өртөгт (LCOH) хамгийн чухал зардал юм. Түүний өртөг ойрын жилүүдэд буурах хандлагатай байгаа тул дунд болон урт хугацаандаа LCOH нь сэргээгдэх цахилгаан эрчим хүчний өртөг хямдруулах гол хүчин зүйл болох төлөвтэй байна. Үүнтэй холбогдуулан Монгол Улс сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулалтаа нэмэгдүүлэхэд тулгарч буй саад бэрхшээлийг амжилттай даван туулж чадвал сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлд харьцангуй давуу талтай болох юм.
Монгол Улс сэргээгдэх устөрөгчийн хайгуул нь бусад хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудын арилжааны үндэслэлээс гурав дахин их хэрэгтэй байна. Нэгдүгээрт, хэрэв Монгол Улс сэргээгдэх устөрөгчийг бага зардлаар үйлдвэрлэж чадвал аж үйлдвэрийн түлш болох сэргээгдэх устөрөгчийн хэрэглээ мэдэгдэхүйц нэмэгдэх магадлалтай юм. Үүнийгээ бусад хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудад нийлүүлж болно. Жишээлбэл, Хятадад ган үйлдвэрлэгчдийн тал хувь нь үйлдвэрлэлийг нүүрстөрөгчөөс ангижруулахын тулд устөрөгчийн салбарт хөрөнгө оруулалт хийж эхэлсэн бол бусад нь Хятад гангийн үйлдвэрлэлийн өрсөлдөх чадварыг баталгаажуулахын тулд үүнийг дагаж мөрдөх магадлалтай. Хятадын хойд хэсэгт, Монголтой ойрхон – дэлхийн бага нүүрстөрөгчтэй нөхцөлд (Hseuh, 2023[37]) (Zhou et al., 2022[38]) ихэнх нь байрладаг. Хоёрдугаарт, Зураг 1.4а-д дурдсанчлан сэргээгдэх устөрөгчийн ихээхэн хувийг бордоо, нийлэг түлш зэрэг үйлдвэрлэлийн бус хэрэглээнд ашиглана. Тиймээс сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэгчид бага нүүрстөрөгчтэй дэлхийн эдийн засагт ач холбогдол нь өсөж, шинэхэн боловч өндөр өсөлттэй өртгийн сүлжээнд өөрсдийгөө байршуулах боломжтой. Гуравдугаарт, сэргээгдэх устөрөгчийн хүртээмж нь Монгол Улсын худалдаалах боломжтой аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний (ялангуяа уул уурхай, шинээр гарч ирж буй металлургийн салбар) ирээдүйд олон улсын хэмжээнд өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэхэд хувь нэмэр оруулж, үйлдвэрлэлийн өсөлт нь ялгаруулалт ихтэй чулуужсан түлшээр үргэлжилсээр байвал ихээхэн хохирол учирч болзошгүй юм.
Сэргээгдэх устөрөгч нь дотоодын нүүрстөрөгчийг ангижруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэх эсэх нь Төрийн ирээдүйн бага нүүрстөрөгчтэй хөгжлийн стратегиас шалтгаална. Тус улс цэвэр 0 зорилт хараахан дэвшүүлээгүй байгаа ч бага нүүрстөрөгчтэй шилжилтийн хэд хэдэн тодорхой зорилтуудыг тодорхойлсон: тус улс 2023 он гэхэд суурилагдсан эрчим хүчний 20%-ийг сэргээгдэх эх үүсвэрээс, 2030 он гэхэд 30%-д хүргэх зорилт тавьсан (Government of Mongolia, 2019[39]). Хэдийгээр тус улс эдгээр чухал зорилтуудын эхнийх нь амжилтад хүрч чадаагүй ч 2030 он хүртэлх зорилтоо биелүүлэхэд бага хугацаа үлдсэн байна. Мөн Төр ҮХЦ-дээ ердийн ажил хэрэгч (BAU) хувилбартай харьцуулахад хүлэмжийн хийг 27.2 хувиар бууруулахаар тусгасан. Гэвч Монгол Улс нүүрстөрөгчийн хэрэглээг үе шаттайгаар зогсоох стратеги, аж үйлдвэрийг нүүрстөрөгчөөс ангижруулах төлөвлөгөө, нүүрстөрөгчийн үнийг тогтоох механизм, мөн нүүрстөрөгчийн давхар ислийн системийн шинж чанарыг зохицуулах ерөнхий стратегийн замын зураглалыг хараахан боловсруулаагүй байгаа тул тус улсын нүүрстөрөгчийн хий бага ялгаруулах бодлогын хүрээний хөгжлийн төлөвшил бага, нүүрстөрөгчгүйжүүлэх үйл явц нь бэрхшээл ихтэй хэвээр байсаар байна.
Эдийн засаг, хөгжлийн яамнаас 2050 он хүртэлх урт хугацааны хэтийн хөгжлийг бүрдүүлэхийн тулд хийж буй ажил нь ирээдүйд урт хугацааны бага ялгаруулах хөгжлийн стратегийн (LT-LEDS) үндэс суурь болж байгаа нь Бага-нүүрстөрөгчийн технологийг нэвтрүүлэх, эдийн засгийг бүхэлд нь нүүрстөрөгчгүйжүүлэх хувилбарт хөгжүүлэхэд хүрэх алхам гэж үзэж болно. “LT-LEDS”-ийн талаарх энэхүү ажлыг 2050 Алсын хараа, ЕСБХБ, АХБ, “IDDRI”, ЭЗХАХБ, НҮБХХ зэрэг олон улсын түншүүд дэмжиж байна.
Хэрэв Монгол Улсад сэргээгдэх эрчим хүч хөгжвөл сэргээгдэх устөрөгч нь тус улсын бага нүүрстөрөгчтэй хөгжлийн өргөн цар хүрээтэй замд чухал үүрэг гүйцэтгэх боломжтой болно. Монгол Улс 2.6 тераватт (ТВт) сэргээгдэх эрчим хүчний хүчин чадалтай бөгөөд тус улс салхи, нарны эх үүсвэрээс жилдээ 15,000 тераватт-цагт (ТВт/цаг) хүртэл цахилгаан эрчим хүч гаргаж авах магадлалтай бөгөөд энэ нь 2020 оны Хятадын нийт цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээнээс хоёр дахин их байна. (IRENA, 2016[40]) (IEA, 2022[13]). Тус улс сэргээгдэх эрчим хүчний асар их нөөцтэй ч бодит байдалд маш хязгаарлагдмал түвшний сэргээгдэх эрчим хүчний хангамжтай. 2020 оны байдлаар нийт эрчим хүчний хангамжид (TES) сэргээгдэх эрчим хүчний эзлэх хувь ердөө 2% байсан ч энэ нь өмнөх таван жилийнхээс 9.6%-иар, өмнөх таван жилийнхээс 40.4%-иар өссөн үзүүлэлт байна (IRENA, 2022[41]). Сэргээгдэх эх үүсвэрээс үүссэн цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэл нь нийт үйлдвэрлэлийн 10%-ийг эзэлдэг. Олон улсын байгууллагуудын мэдээлэл нь Төрийн өөрийн статистик мэдээлэлтэй ерөнхийдөө нийцэж байгаа бөгөөд 2020 онд тус улс 649.4ГВт.цаг сэргээгдэх эрчим хүч (салхи 70.4%; нарны эрчим хүч 16.8%; ус 12.8%) буюу 9.1%-тай тэнцэх хэмжээний сэргээгдэх эрчим хүчний суурилагдсан хүчин чадалтай гэж тооцсон байна. Харин нийт суурилагдсан хүчин чадлын 90.9% буюу 4,493.6 ГВт.ц нь нүүрсээр ажилладаг ДЦС-д ногдож байна (Ministry of Energy of Mongolia, 2022[42]).
Монгол Улс сэргээгдэх эрчим хүчний нөөцөө амжилттай хөгжүүлж чадвал шинэ, ногоон аж үйлдвэрийн ажлын байр, инновацыг хөгжүүлэх боломжтой. Улс орны сэргээгдэх эрчим хүчний нөөцийг хөгжүүлэх нь эрчим хүч, аж үйлдвэрийн салбарыг нүүрстөрөгчөөс ангижруулахад тус дөхөм болохоос гадна элбэг дэлбэг, хямд сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглах нь гол орц болдог шинэ ногоон үйлдвэрүүдийг бий болгож, эдийн засгаа төрөлжүүлэх боломжийг олгоно. Үүнтэй адилаар эрчим хүч их шаарддаг одоогийн үйлдвэрүүдийн сонирхлыг энэхүү элбэг дэлбэг, хямд, тогтвортой эрчим хүчээр татах боломжтой. Чухам энэ хүрээнд Монгол Улсын Төр сэргээгдэх устөрөгч зэрэг бага нүүрстөрөгчтэй түлшийг эрэлхийлж байгаа бөгөөд хөрөнгө оруулагчид, бизнес эрхлэгчид Монгол Улсыг сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэх боломжтой газар хэмээн хүлээн зөвшөөрч байна. Үүнийг хувийн хэвшлийнхэн санаачлан хэрэгжүүлж байна.
Хувийн хөрөнгө оруулагчид Монголд сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэх төслүүдийг аль хэдийнээ боловсруулж эхэлжээ. Шинэ уур амьсгалын хүрээлэн зэрэг байгууллагуудын сүүлийн үеийн тайланд дурдсан сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн боломжуудыг тусгаж, хэд хэдэн хувийн хөрөнгө оруулагчид Монголд сэргээгдэх устөрөгчийн төслийг аль хэдийн боловсруулж байна (Nilsson et al., 2021[29]). Уг тайланд Хавсралт А-д дурдсан эхний шатны төслүүдийн хэд хэдэн жишээн дээр суурилан бодлоготой холбоотой хэд хэдэн сургамжийг танилцуулав. Кейс судалгаанаас харахад Монголд бага нүүрстөрөгчтэй төслүүдийг эхлүүлэхэд ихээхэн саад бэрхшээл учирч байгаа ч Монголд хувийн хэвшлийн оролцогчид болон тус улсад шинээр орж ирж буй компаниуд ихээхэн сонирхол татаж байна.
Бодлого боловсруулагчид Монголын Төрийн хэд хэдэн бодлогын зорилтод устөрөгч ямар хувь нэмэр оруулах боломжтой талаар судалж эхэлж байна. 2022 онд Монголын устөрөгчийн зөвлөл байгуулж төр, хувийн хэвшлийн хэд хэдэн төлөөлөгчдийг нэгтгэсэн нь Монгол Улсад сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг хөгжилд төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн тод жишээ болсон. Монгол дахь устөрөгчийн хөгжил. Гэвч сонирхол нь өөр өөр газраас ирдэг. Тухайлбал, энэхүү тайланд тусгасан нэгэн жишээ бол Монгол Улсад саяхан байгуулагдсан Үйлдвэржилтийн бодлогын хорооны ивээл дор боловсруулсан төсөл юм. Уг технологи нь Монгол Улсад нүүрстөрөгчгүйжүүлэх зориулалттай шинэ үнэ цэнийг бүрдүүлэх боломж гэж үзэж байна. Салбарын яамд, бодлого боловсруулагчдыг уялдуулах, тэдэнд үе шаттай, урам зоригтой туршилтын төслүүдийн чадавхыг ашиглах боломж олгох нь устөрөгчийг дотоодын нүүрстөрөгчийг ангижруулах, аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх салбар болгох ач холбогдолтой юм.
Олон улсын байгууллага, үндэсний засаг захиргаа, хувийн хэвшлийн байгууллагууд устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн төрөл бүрийн арга, технологиудыг ялгахын тулд өнгөөр ангилдаг. Эдгээр өнгийг устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн төрөл бүрийн арга, технологиудын нүүрстөрөгчийн эрчим, тогтвортой байдлыг ойролцоогоор тооцоолоход ашигладаг бөгөөд дараах "ангиллуудыг" тоймлон харуулав.
Сэргээгдэх устөрөгч нь сэргээгдэх эрчим хүчээр ажилладаг электролизер ашиглан үйлдвэрлэсэн устөрөгч юм. Эх сурвалжид устөрөгчийн бүх хэлбэрийн нэгэн адил үүнийг түлш болгон шатааж, бусад бүтээгдэхүүнд түүхий эд болгон ашиглаж болно гэж үздэг. Энэ тохиолдолд нүүрстөрөгч оролцоогүй, цорын ганц бүтээгдэхүүн нь ус. Сүүлийнх нь бага нүүрстөрөгчтэй эсвэл тэг нүүрстөрөгчийн бүтээгдэхүүн, устөрөгчийн дайвар бүтээгдэхүүнд хувь нэмэр оруулах боломжтой.
Цэнхэр устөрөгч нь байгалийн хийнээс гаргаж авсан сэргээгдэх устөрөгч боловч ялгаралтыг хязгаарлахын тулд нүүрстөрөгчийн хуримтлалыг ашигладаг. Цэнхэр устөрөгчийг шүүмжлэгчид технологид оруулсан хөрөнгө оруулалт нь нүүрстөрөгчийг саармагжуулах шилжилтийг удаашруулж, сэргээгдэх устөрөгчийн арилжаатай өрсөлдөж болзошгүй гэж үздэг. Гэвч одоо байгаа саарал устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг нүүрстөрөгчгүйжүүлэх, устөрөгчийн илүү боловсронгуй зах зээлийг бүрдүүлэхэд туслах богино хугацааны хувилбар тул санал болгов.
Саарал устөрөгч нь уурын өөрчлөлтийг ашиглан байгалийн хийн эрчим хүчнээс үйлдвэрлэсэн устөрөгч юм.
Нил ягаан өнгийн устөрөгч нь цөмийн энерги ашиглан үйлдвэрлэсэн устөрөгч юм.
Бор буюу хар устөрөгчийг нүүрснээс гаргаж авсан устөрөгч гэнэ.
Дэлхийн устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн 90 гаруй хувийг одоогоор чулуужсан түлшээр хангадаг. Энэ нь чулуужсан түлшинд суурилсан үйлдвэрлэлд ашигладаг технологийн түвшнийг илтгэх ба үүний үр дүнд технологийн түвшин бага, "ногоон" устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн өртөг өндөр байна. Олон орны сэргээгдэх устөрөгчийг хөгжүүлэх стратеги нь сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл, хэрэглээний өртгийг чулуужсан түлшээр үйлдвэрлэсэнтэй харьцуулан бууруулж, улмаар сэргээгдэх устөрөгчийн зах зээлийг бүрдүүлэх, бага нүүрстөрөгчтэй түлш болон түүхий эдийн арилжааны үр ашгийг дээшлүүлэх зорилготой байдаг.
Устөрөгч үйлдвэрлэх технологийг "өнгө" ашиглах талаар шүүмжлэл гарсан. Үйлдвэрлэлийн төрөл бүрийн технологид хамаарах өнгийг ашиглах, мөн "тогтвортой", "нүүрстөрөгч багатай" эсвэл "цэвэр" зэрэг шаардлага хангаагүй нэр томьёо нь холбогдох ялгарлын төрөл бүрийн түвшнийг бүдгэрүүлж болзошгүй гэж маргаж байна. Нэр томьёо жигдрээгүй, стандартчилагдаагүй байгаа нь гэрээ байгуулах, хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргахад бодитой бус байдлыг үүсгэх эрсдэлтэй. Одоогоор устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн технологид өөр өөр нэр томьёо ашиглах талаар олон улсын гэрээ, зөвшилцөл байхгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрч, энэхүү тайланд сэргээгдэх эрчим хүчнээс электролиз ашиглан үйлдвэрлэсэн устөрөгчийг "сэргээгдэх устөрөгч" гэж, үйлдвэрлэсэн устөрөгчийг "бага нүүрстөрөгч" гэж тус тус нэрлэсэн болно.
Эх сурвалж: (Cammeraat et al., 2022; International Energy Agency, 2023a, 2023b, 2021; OECD, 2022) судалгаанаас эш татав.
Цэвэр устөрөгчийн хөрөнгө оруулалтыг хурдасгах бодлогын талаарх ном бүтээлд тус салбарын эрсдэл өндөр байгааг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Цэвэр устөрөгчийн төслүүд нь үйлдвэр, тээвэр, агуулахын дэд бүтцэд их хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаарддаг. Мөн энэ салбар шинээр бий болж байгаа бөгөөд өөр хоорондоо харилцан үйлчилдэг байршил, эрэлт нийлүүлэлтийн хүртээмж, дэд бүтцийн хүртээмж, борлуулалтын үнэ, зохицуулалт зэрэг олон салбарт системийн эрсдэл, өндөр тодорхойгүй байдалтай тулгарч байна. Иймд сэргээгдэх устөрөгчийн хэрэглээ, үйлдвэрийг сонирхож буй улс орнуудад бодлого боловсруулагчид тодорхой хэмжээний баталгаа гаргаж, эрсдэлийн талаарх ойлголтыг бууруулах боломжтой бүх хувилбаруудыг судалж байна. Сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд олон Засгийн газрууд ийм зорилгоор сэргээгдэх устөрөгчийн үндэсний стратеги баталсан. Жишээлбэл, Европын холбоо, Япон, БНСУ-ын импортын зорилтууд нийлээд 2030 он гэхэд 16 сая тоннд хүрнэ. Экспортлогчдын хувьд ирээдүйн цэвэр устөрөгчийн зах зээлд ингэж харагдаж байна.
Бүх Засгийн газрууд эрсдэлийн түвшний хувьд ижил төстэй сорилтуудтай тулгардаг ч хөгжиж буй эдийн засагтай орнууд ерөнхийдөө сэргээгдэх устөрөгч болон бага нүүрстөрөгчтэй технологийг хөгжүүлэхэд зарим нэмэлт, тодорхой саад бэрхшээлтэй тулгардаг. Хөгжингүй болон хөгжиж буй эдийн засагтай орнууд цэвэр “0” зорилтод хүрэхэд шаардлагатай тогтолцооны өөрчлөлтөд хэрхэн хүрэх сорилтуудтай учирдаг. Хөгжиж буй эдийн засагтай улсуудын бага нүүрстөрөгчтэй өсөлтийг бүрдүүлэхэд тулгарч буй бэрхшээл нь өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудтай харьцуулахад их байж болно.
Төрийн санхүү: Олон хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудын Засгийн газрууд ЭЗХАХБ-ын гишүүн улсуудаас хамаагүй хүнд төсөв санхүүгийн хязгаарлалттай тулгардаг. Төрийн авах зээлийн өртөг өндөр байж болох бөгөөд энэ нь олон хөгжингүй эдийн засагтай орнуудын нүүрстөрөгчийн хийн ялгаруулалтад шилжих хандлагыг тодорхойлдог төрийн дэмжлэгтэй дэд бүтэц, технологийн том хөтөлбөрүүдийг санхүүжүүлэхэд илүү төвөгтэй болгодог. ОУЭА-ийн сүүлийн үеийн судалгаагаар шинээр гарч ирж буй зах зээлд Нарнаас гаргаж авсан устөрөгчийн “LCOH” төсөл боловсруулагчдын хувьд хөрөнгийн жигнэсэн дундаж өртгийг (WACC) 6%-иас 15%-иар нэмэгдүүлэх нь зээлийн хүү 70%-иар өснө гэдгийг харуулж байна (IEA, 2023[44]). Энэ нь хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудын Засгийн газраас бага зардлаар ихийг хийх, эсвэл ОУВС, Дэлхийн банк зэрэг олон улсын санхүүгийн байгууллагуудад хандаж, зөрүүг нөхөж, шаардлагатай дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг эрсдэлээс гаргахыг шаарддаг гэсэн үг юм. Улсын төсөв, санхүүгийн хязгаарлагдмал нөхцөлд технологи, дэд бүтцийн шийдлээ оновчтой сонгох нь хөгжингүй эдийн засагтай улсуудаас хамаагүй хүнд бөгөөд ач холбогдолтой шийдвэр байдаг. Төр, хувийн хэвшлийн аль аль нь олон стратеги, технологийг хэрэгжүүлэх чадвартай, дараа нь хамгийн ирээдүйтэй хувилбарыг сонгох боломжтой хөгжингүй эдийн засагтай орнуудаас ялгаатай нь хөгжиж буй эдийн засагтай улсад ийм тансаг боломж, бололцоо байдаггүй. Тийм учраас бага нүүрстөрөгчтэй хөгжүүлэх технологийн нээлттэй арга барилаас илүү чиглэсэн хандлага руу шилжих шийдвэрийг болзошгүй эрсдэлтэй нягт уялдуулан тооцох ёстой.
Олборлох үйлдвэрийн улс төрийн эдийн засаг: Олборлох үйлдвэрлэлд суурилсан хөгжиж буй олон орны хувьд бага нүүрстөрөгчтэй шилжих нөхцөлд ихээхэн хэмжээний доголдол үүсэх эрсдэлтэй. Төр орлого бүрдүүлэхдээ олборлох салбараас шууд болон шууд бус түрээс авах зайлшгүй шаардлагатай байдаг. Эдгээр салбарууд олон улсад өрсөлдөх чадвартай байхад олборлох үйлдвэрүүдээс олсон орлогыг хэрхэн ашиглаж байгаа нь нүүрстөрөгч бага ялгаруулдаг шилжилтийн хүртээмжтэй байдалд чухал нөлөө үзүүлнэ. Норвег болон “Ойрхи Дорнод ба Хойд Африк” бүс нутгийн газрын тосоор баялаг эдийн засагтай бусад орнуудын Засгийн газрууд газрын тос, байгалийн хий зэрэг чулуужсан түлшний салбараас олсон орлогыг бага нүүрстөрөгчтэй аж үйлдвэрийн хөгжил, инновацыг дэмжихэд идэвхтэй зарцуулж, олон талт, тогтвортой өсөлтийг бий болгож байна. Олборлох салбарын орлогыг өөрчлөх, бага нүүрстөрөгчтэй хөгжилд бодлогын дэмжлэг үзүүлэх нь улс төрийн эдийн засгийн нэгэн адил санхүүгийн асуудал юм.
Хөрөнгө оруулалтыг дайчлах: дотоодын хөрөнгийн зах зээл хангалттай хөгжөөгүй байгаа үед хөгжиж буй эдийн засаг нь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг татахад ихээхэн ач холбогдол өгдөг бөгөөд энэ нь үйлдвэржилтийг идэвхжүүлэх, технологи дамжуулах, ажлын байр үүсгэх өндөр чанартай хөрөнгө оруулалтыг татах боломжийг олгодог. Гэвч хөгжиж буй эдийн засаг нь чанартай хөрөнгө оруулалт татахад бэрхшээлтэй тулгарч байна. Бизнесийн орчны өргөн хүрээний асуудал, зохицуулалтын хэрэгжилттэй холбоотой бэрхшээл, засаглал, ил тод байдлын асуудал нь өндөр хөгжилтэй харьцуулахад хөгжиж буй эдийн засагтай улсуудад эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг олон хүчин зүйлийн нэг юм. Дэлхийн санхүүгийн хямралын дараах жилүүдэд зээлийн хүү бага байсан үед хөгжиж буй орны зах зээлийн өндөр эрсдэл нь мөн өндөр өгөөжийг эрэлхийлж буй зарим хөрөнгө оруулагчдад илүү сонирхолтой сонголт өгсөн. Эдүгээ дэлхийн санхүүгийн нөхцөл байдал ихээхэн өөрчлөгдөж, Төрийн бондын өндөр хүү ч их хэмжээний өгөөж өгдөг нөхцөлд хөгжиж буй эдийн засагтай улсууд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг татахад хоёр дахин хүндрэл үүсгэж, эрсдэлийг нэмсэн. Хөгжиж буй эдийн засагтай улсын эдийн засгийн олон салбарт хөрөнгө оруулалт хэрэгцээтэй байгаа нүүрстөрөгчийн хий багатай шилжилт хийхэд дэд бүтэц, үйлдвэрлэл, технологийн санхүүжилтэд эрсдэл, тодорхойгүй байдал бий болж, хүндрэл тулгарч байна.
Инновац ба технологийн чадавх: Хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудад технологи, инновац хариуцсан агентлаг байхгүй тул компаниуд нүүрстөрөгч бага ялгарах шилжилтийн үед асуудалтай тулгарч магадгүй. Дэлхийн Оюуны Өмчийн Байгууллагаас гаргадаг Олон улсын инновацын индексийг тэргүүлдэг хамгийн инноватив 35 оронд Хятад улс ба өндөр орлоготой улсууд байдаг (World Intellectual Property Organization, 2023[43]). Ногоон инновац нь мөн ижил төстэй хэв маягтай: өндөр орлоготой орнуудын инновацын орчин нь бага орлоготой улсуудаас илүү сайн байдаг. Баялаг нь тухайн улсын бага нүүрстөрөгчтэй ирээдүйгээ тодорхойлох чадварыг бүрэн илэрхийлдэг (MIT Technology Review, 2023[44]). Энэ нь компаниудаас бага нүүрстөрөгчтэй шинэ технологи, түлш, процессыг нэвтрүүлэхийг шаардах буюу урамшуулж болох тохиолдолд эдгээр өөрчлөлтийг удирдан чиглүүлдэг инновац өөр газраас үүснэ гэсэн үг юм. Тиймээс хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудын Засгийн газрууд өөрсдийн компаниуд болон ажиллагсдадаа ийм технологиудыг шинэлэг байдлаар бүтээх чадавх, удирдан чиглүүлэх эрх мэдэлтэй болгох үүрэгтэй. Улмаар дэлхийн буурай эдийн засагтай улсууд нүүрстөрөгчийн шилжилтээс үр шимийг хүртэх боломжийг нэмэгдүүлэх сорилттой тулгардаг.
Өрсөлдөх чадвар: Богино болон дунд хугацаанд нүүрсхүчлийн хий багатай шилжилт нь хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудын өрсөлдөх чадварт сөргөөр нөлөөлж, өндөр хөгжилтэй орнуудынхаас илүү хүнд байх болно. Хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудын компаниуд өрсөлдөх чадварын томоохон сорилтуудтай хэдийнээ тулгарсан. Компаниуд хөрөнгө оруулалтын хязгаарлагдмал чадавхтай байдаг ба шинийг санаачлах үйл явц нь бэрхшээлтэй тулгардаг. Инновацын үйл ажиллагаа өндөр өртөгтэй эсвэл санхүүгийн хүртээмж хязгаарлагдмал байгаа нь ялангуяа Евроазийн нөхцөлд кампаниудад хүнд дарамт учруулж болзошгүй юм. Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн засаглалын асуудал нь компанийн үйл ажиллагааг хүндрүүлж, боломжуудыг нь хязгаарлаж болзошгүй. Эдгээр бүх хүчин зүйлс нь компаниудыг богино хугацаанд илүү өндөр өртөгтэй түлш, технологид шилжүүлэхийг шаардаж болзошгүй. Мөн компаниуд дөнгөж саяхан их хэмжээний санхүүжилт шаарддаг урт хугацааны хөрөнгө оруулалт хийсэн тохиолдолд гацаанд орох эрсдэлтэй.
Монгол Улсын хувьд бусад хөгжиж буй эдийн засагтай орнуудтай нэгэн адил тулгарч буй эдийн засгийн сорилт нь газарзүйн байршил, зах зээлийн бүтцээс шалтгаалж улам хурцдаж байна. Монгол бол далайд гарцгүй өргөн уудам нутагтай орон юм. Тус улсын эдийн засаг дотоод болон гадаад холболтын хатуу шийтгэлтэй тулгардаг: Монголын компани бүтээгдэхүүнээ зах зээлд хүргэх нь илүү хэцүү, урт, үнэтэй байдаг. Монгол Улсын хувийн хэвшлийн өрсөлдөх чадварт урт хугацаанд нэн чухал байж болох ч богино хугацаанд цаашид сөрөг нөлөө үзүүлэх аливаа бодлогыг бага тасалдалтай байлгахын тулд сайтар боловсруулах шаардлагатай. Монгол Улсын эдийн засагт уул уурхайн салбар давамгайлж байгаа нь хувийн хэвшлийн өрсөлдөх чадварыг шууд бусаар бууруулж болзошгүй. Тухайлбал, “Голланд өвчин” гэж нэрлэгдэх, олборлох эдийн засагт суурилсан эдийн засагт арилжаалах боломжтой бусад салбарт өрсөлдөх чадварт валютын ханшийн өсөлт сөргөөр нөлөөлж, төрөлжүүлэхэд бүтцийн саад тотгор үүсдэг.
Үндэсний стратеги нь сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд тулгарч буй сорилтуудыг шийдвэрлэх, шинэ боломжуудыг бүрэн ашиглахад тусална. Тус стратеги нь сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн хөгжлийг хурдасгахаас гадна аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх, нүүрстөрөгчөөс ангижруулах зэрэг төрийн бодлогын бусад зорилтуудыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй. Стратеги нь устөрөгчийн төслүүдийг амжилттай хэрэгжүүлэх, бодлого, зохицуулалт, технологи, нийгмийн саад бэрхшээлийг даван туулахад шаардлагатай төрийн болон хувийн хэвшлийн оролцогч талуудыг уялдуулах тогтолцоог бүрдүүлэхэд Төр дэмжлэг үзүүлэхэд бэлэн гэсэн дохиог хөрөнгө оруулагчдад илгээхэд тусална. Энэ нь ялангуяа технологийн стратеги нь нүүрстөрөгч багасгах, эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг хангахад шаардлагатай илүү өргөн хүрээтэй, системчилсэн шилжилтийн стратегитай зэрэгцүүлэн боловсруулсан тохиолдолд хэрэгтэй.
Сэргээгдэх устөрөгчийн дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжих Монгол Улсын үндэслэл нь олон улсын тогтвортой байдал, аж үйлдвэрт давхар үндэслэдэг. Монгол Улсын Засгийн газраас 2019 онд баталсан “Шинэ сэргэлтийн бодлого” болох Монгол Улсын эдийн засгийг хөгжүүлэх арван жилийн төлөвлөгөөнд Монгол Улсад, тэр дундаа Өмнөговийн бүс нутагт сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхийг стратегийн зорилт болгон онцолсон. Энэ нь Төр 2050 он хүртэлх Алсын хараа болон ҮХЦ-д тусгагдсан сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэл, байгаль орчны тогтвортой байдлыг хөгжүүлэх, сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг үндэсний салбар болгон тодорхойлсон хэрэг юм. Өмнө дурдсанчлан, Монгол Улсын сэргээгдэх эрчим хүчний асар их нөөц боломж нь сэргээгдэх устөрөгчийн хэд хэдэн туршилтын төслийг Монголд татсан.
Сэргээгдэх устөрөгчийн стратегийг боловсруулах нь Монгол Улсад нүүрстөрөгч бага ялгаруулж, эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг хангах үндэсний хөтөлбөрийг урагшлуулах боломжийг ашиглах арга замыг төлөвлөхөд тусална. Үндэсний сонирхогч талууд Монгол Улсыг сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл, магадгүй экспортлох хэд хэдэн үндэслэл байна. Нэгдүгээрт, тус улс сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн том орцуудын нэг болох сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх боломжоор хангагдсан. Газар ашиглалтын талаар харьцангуй цөөн нэхэмжлэлтэй тулгардаг. Хоёрдугаарт, Монголын сэргээгдэх устөрөгчийн зах зээл харьцангуй бага байж болох ч тус улс ойрын жилүүдэд сэргээгдэх устөрөгчийн эрэлт ихээхэн өсөх магадлалтай БНХАУ, мөн Япон, БНСУ-ын зах зээлд ойр байдаг. Өрсөлдөхүйц өртгөөр устөрөгч үйлдвэрлэх боломжийг ашиглах нь техникийн хувьд боломжтой мэт харагдаж байгаа ч энэ тайланд дурдсан сорилтыг даван туулахын тулд их хэмжээний бодлогын оролцоо, зохицуулалт шаардлагатай байна. Монгол Улсад бага нүүрстөрөгчтэй инновацыг хэрэгжүүлж буй хөрөнгө оруулагчидтай төр, хувийн хэвшлийн яриа хэлэлцээг өрнүүлж, сэргээгдэх устөрөгчийн үндэсний стратегийг боловсруулах нь улс орны нөөц бололцоог тодорхойлох, энэ боломжийг хэрэгжүүлэх оновчтой, бодитой бодлого, төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх гарцыг тодорхойлох сайхан боломж юм.
Ашигласан материал
[32] ADB (2024), Energy Policy, ADB, https://www.adb.org/what-we-do/energy-policy.
[58] Amoroso, S. et al. (2021), World Corporate Top R&D Investors: Paving the way for climate neutrality, A joint JRC and OECD report, Publications Office of the European Union, Luxembourg, https://web-archive.oecd.org/2021-11-22/617125-world-corporate-top-rd-investors-paving-the-way-for-climate-neutrality.pdf.
[5] BP (2022), BP Statistical Review of World Energy, BP, https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2022-full-report.pdf.
[11] Brian S. Fisher, T. (2011), The development of the Oyu Tolgoi copper mine: an assessment of the macroeconomic consequences for Mongolia, BAEconomics Pty Ltd.
[35] Cammeraat, E., A. Dechezlepretre and G. Lalanne (2022), Innovation and Industrial Policies for Green Hydrogen, OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/f0bb5d8c-en.pdf?expires=1692286715&id=id&accname=guest&checksum=767FA1D7985F43131BCEA25FFAC2755B.
[34] Criscuolo, C. et al. (2022), An industrial policy framework for OECD countries: old debates, new perspectives, OECD Science, Technology and Industry Policy Papers, No. No. 127, OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/0002217c-en.pdf?expires=1692268763&id=id&accname=ocid84004878&checksum=1E15ADDA4BEDB5A445495656933FF0E9.
[59] Dostal, J. and O. Gerel (2023), Rare Earth Element Deposits in Mongolia, Minerals, No. 13(1), https://doi.org/10.3390/min13010129.
[56] European Commission (2024), Carbon Border Adjustment Mechanism, European Commission, https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism_en.
[17] Government of Mongolia (2023), New Recovery Policy, Government of Mongolia, https://www.nrpa.gov.mn/en/new-recovery-policy.
[16] Government of Mongolia (2020), “Vision 2050” Long-Term Development Policy of Mongolia, Government of Mongolia, https://cabinet.gov.mn/wp-content/uploads/2050_VISION_LONG-TERM-DEVELOPMENT-POLICY.pdf.
[26] Government of Mongolia (2019), Mongolia’s Nationally Determiend Contribution to the United Nations Framework Convention onf Climate Change, Government of Mongolia, http://www.en.ccrcc.mn/stat/file/u/NDC_1.pdf.
[39] Government of Mongolia (2019), Mongolia’s Nationally Determined Contribution to the United Nations Framework Convention on Climate Change, UNFCCC, New York, https://unfccc.int/sites/default/files/NDC/2022-06/First%20Submission%20of%20Mongolia%27s%20NDC.pdf.
[27] Government of Mongolia (2015), Intended Nationally Determined Contribution of Mongolia, Government of Mongolia, http://www.ccrcc.mn/stat/file/u/INDC_Full-Document_ENG_2016.pdf.
[55] Greenhouse Gas Protocol/World Resources Institute and World Business Council for Sustainable Development (2004), The Greenhouse Gas Protocol: A Corporate Accounting and Reporting Standard, Greenhouse Gas Protocol/World Resources Institute and World Business Council for Sustainable Development, https://ghgprotocol.org/sites/default/files/standards/ghg-protocol-revised.pdf.
[14] Gutschow, J. et al. (2022), The PRIMAP-hist national historical emissions time series, Earth Syst. Sci., No. Data, 8, pp. 571-603, https://doi.org/10.5194/essd-8-571-2016.
[37] Hseuh, C. (2023), The Chinese Steel Industry: Three Pathways to Green Steel, China Brief, No. Vol. 23 Issue 5, Jamestown Foundation.
[25] IEA (2023), Coal in Net Zero Transitions: Strategies for rapid, secure and people-centred change, IEA, Paris, https://iea.blob.core.windows.net/assets/4192696b-6518-4cfc-bb34-acc9312bf4b2/CoalinNetZeroTransitions.pdf.
[54] IEA (2023), Global Hydrogen Review, IEA, Paris, https://iea.blob.core.windows.net/assets/8d434960-a85c-4c02-ad96-77794aaa175d/GlobalHydrogenReview2023.pdf.
[50] IEA (2023), Greenhouse Gas Emissions from Energy (database), https://www.iea.org/data-and-statistics/data-product/greenhouse-gas-emissions-from-energy.
[21] IEA (2023), Mongolia, Greenhouse Gas Emissions from Energy, IEA, Paris, https://www.iea.org/countries/mongolia.
[15] IEA (2023), Mongolia, Energy and Emissions per Value Added Database, IEA, Paris, https://www.iea.org/data-and-statistics/data-product/energy-and-emissions-per-value-added-database.
[36] IEA (2023), Net Zero Roadmap: A Global Pathway to Keep the 1.5C Goal in Reach - 2023, IEA, Paris, https://iea.blob.core.windows.net/assets/7c02e774-9d1b-4398-9313-840913e1b4e6/NetZeroRoadmap_AGlobalPathwaytoKeepthe1.5CGoalinReach-2023Update.pdf.
[13] IEA (2022), World Energy Balances, https://www.iea.org/countries/mongolia.
[23] IEA (2021), Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector, IEA, Paris, https://iea.blob.core.windows.net/assets/deebef5d-0c34-4539-9d0c-10b13d840027/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector_CORR.pdf.
[51] IEA (2021), Phasing Out Unabated Coal: Current Status and Three Case Studies, IEA, Paris, https://iea.blob.core.windows.net/assets/861dc94d-a684-4875-80fb-a1faaf914125/PhasingOutUnabatedCoal-CurrentStatusandThreeCaseStudies.pdf.
[57] IEA (2018), Mongolia Renewable Energy Feed-in Tariff, IEA, Paris, https://www.iea.org/policies/6469-mongolia-renewable-energy-feed-in-tariff.
[1] IMF (2023), World Economic Outlook Database, April, https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April.
[6] IMF (2022), Annex 1.SF.1. Coal Dependence: Econometric Analysis and Energy Transition Risks for Coal Producers, IMF World Economic Outlook, IMF.
[45] IMF (2021), Energy Subsidy Template, IMF, DC, https://www.imf.org/-/media/Files/Topics/Environment/energy-subsidies/fuel-subsidies-template-2022.ashx.
[41] IRENA (2022), Energy Profile: Mongolia, IRENA, https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Statistics/Statistical_Profiles/Asia/Mongolia_Asia_RE_SP.pdf?rev=043f5c4c85054e179be1ae1b397e5972.
[49] IRENA (2020), Green hydrogen cost reduction, https://www.irena.org/publications/2020/Dec/Green-hydrogen-cost-reduction.
[40] IRENA (2016), Renewable Readiness Assessment: Mongolia, IRENA, https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2016/IRENA_RRA_Mongolia_2016.pdf?rev=b7b8dc32d10745cc9b70b55d31569366.
[42] Ministry of Energy of Mongolia (2022), Head Supply and Renewable Energy Policy Planning, Ministry of Energy of Mongolia, Ulaanbaatar, https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Events/2022/May/Heat-supply-and-renewable-energy-policy-planning.pdf?la=en&hash=FC805CF764BBD7F6A001D27B9FDE9FF4170A0B48.
[28] Ministry of Energy of Mongolia (2022), Heat Supply and Renewable Energy Policy Planning, Ministry of Energy of Mongolia, Ulaanbaatar, https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Events/2022/May/Heat-supply-and-renewable-energy-policy-planning.pdf?la=en&hash=FC805CF764BBD7F6A001D27B9FDE9FF4170A0B48.
[44] MIT Technology Review (2023), The Green Future Index.
[8] National Statistical Committee of Mongolia (2022), Contribution of sectors to changes in GDP, National Statistical Committee of Mongolia.
[47] National Statistics Office of Mongolia (2023), Foreign Trade, https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573062/table/573062.
[46] National Statistics Office of Mongolia (2023), Investment, https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573075/table/573075.
[9] National Statistics Office of Mongolia (2023), National Accounts, https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_001V1.
[29] Nilsson, A. et al. (2021), Green Hydrogen Applications in Mongolia: Technology potential and policy options, New Climate Institute, https://newclimate.org/sites/default/files/2021/10/NewClimate_Green_Hydrogen_Applications_in_Mongolia.pdf.
[4] OEC (2023), Mongolia, OEC, https://oec.world/en/profile/country/mng?depthSelector1=HS6Depth&tradeScaleSelector1=tradeScale2.
[22] OECD (2023), Air pollution exposure, OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/environment/air-pollution-exposure/indicator/english_8d9dcc33-en.
[20] OECD (2023), Green Growth Indicators, OECD Publishing, Paris, https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=GREEN_GROWTH.
[19] OECD (2023), Mongolia, OECD Green Growth Indicators, OECD, Paris, https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=GREEN_GROWTH.
[24] OECD (2022), Equitable Framework and Finance for Extractive-based Countries in Transition (EFFECT), OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/7871c0ad-en.pdf?expires=1694092451&id=id&accname=ocid84004878&checksum=CDADE16BB122E467FE2BD3B6036DDB69.
[53] OECD (2022), Green Hydrogen Opportunities for Emerging and Developing Economies, OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/53ad9f22-en.pdf?expires=1696414509&id=id&accname=ocid84004878&checksum=01FB008F220DF39E4DDDC822F7FFEB07.
[31] OECD (2021), Agreement reached at OECD to end export credit support for unabated coal-fired power plants, OECD, Paris, https://www.oecd.org/newsroom/agreement-reached-at-oecd-to-end-export-credit-support-for-unabated-coal-fired-power-plants.htm.
[12] OECD (2021), Trade in Value Added (TiVA) 2021 ed: Principal Indicators, OECD Publishing, Paris, https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=TIVA_2021_C1.
[52] OECD and the World Bank (Forthcoming), Global Cloean Hydrogen Financing Publication.
[48] U.S. Department of State (2023), The United States and Mongolia Sign MOU to Collaborate on Critical Minerals, U.S. Department of State, https://www.state.gov/the-united-states-and-mongolia-sign-mou-to-collaborate-on-critical-minerals/.
[30] UNFCCC (2023), COP28 Agreement Signals “Beginning of the End” of the Fossil Fuel Era, UNFCCC, https://unfccc.int/news/cop28-agreement-signals-beginning-of-the-end-of-the-fossil-fuel-era.
[18] UNFCCC (2023), Mongolia’s National Inventory Report 2023, UNFCCC, https://unfccc.int/sites/default/files/resource/20231112_NIR_MGL.pdf.
[7] World Bank (2023), Mongolia Economic Update: Partial Recovery and Lingering Risk, World Bank, DC, https://thedocs.worldbank.org/en/doc/97b959e7c02bfd04f4ab3c1bdd5b9e20-0070012023/original/Mongolia-Economic-Update-April-2023.pdf?fbclid=IwAR1vdhhH9PCW7UbprWMrUnJNg6osVGY5JpU38b61cbAlVwnmXnpYKeRUIQw.
[10] World Bank (2023), Mongolia Economic Updated April 2023, World Bank, DC, https://documents1.worldbank.org/curated/en/099413204212338504/pdf/IDU0c9bb5b690643104ccf091520b7f0565236e4.pdf.
[2] World Bank (2023), Poverty and Inequality Platform, World Bank, DC, https://pip.worldbank.org/poverty-calculator?src=MNG.
[33] World Bank (2023), Scaling Up to Phase Down: Financing Energy Transition in Developing Countries, World Bank, https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/04/20/scaling-up-to-phase-down-financing-energy-transition-in-developing-countries.
[3] World Bank (2023), World Development Indicators, World Bank, DC, https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators.
[43] World Intellectual Property Organization (2023), Global Innovation Index 2023: Innovation in the face of uncertainty, https://doi.org/10.34667/tind.48220.
[38] Zhou, T. et al. (2022), China’s green steel plans: Near-term policy challenges and Australia-China links in decarbonisation, Australian National University, https://iceds.anu.edu.au/files/ANU%20policy%20brief%20-%20China's%20green%20steel%20plans_1.pdf.