Монгол Улсад сэргээгдэх устөрөгчийн стратеги боловсруулах ажилд

Annex A. Хавсралт А: Төв Азийн устөрөгчийн туршилтын төслийн кэйс судалгаа

Оршил

Энэхүү хавсралтад Төв Азийн устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн туршилтын зургаан төслийг жишээ болгон үзүүлэв. Эдгээрийн дөрөв нь Монголд, Казахстан, Узбекистанд тус бүр нэг хэрэгжиж буй. Энэхүү хавсралтад өгөгдсөн мэдээллийг төсөл боловсруулагчдаас асуулгын хуудсаар авсан бөгөөд боломжтой тохиолдолд олон нийтэд нээлттэй нэмэлт мэдээллээр баяжуулав. ЭЗХАХБ-ын Азийн тогтвортой дэд бүтцийн хөтөлбөр (SIPA) нь төсөл боловсруулагчдад энэхүү үйл ажиллагаанд оролцох хүсэл эрмэлзэлтэй байж, илэн далангүй, нээлттэй хандсанд гүнээ талархаж байна. Энэ хавсралтад үзүүлсэн жишээ төслүүдийг зөвхөн мэдээлэл тодорхойлох зорилгоор судалсан энд багтсан мэдээлэл нь 2024 оны 9-р сарын байдлаар шинэчлэгдсэн хувилбар мөн.

Байгаа мэдээллийг шинжлэх зорилго агуулаагүй боловч хэд хэдэн сэдвийг агуулгын үүднээс онцлон авч үзэх нь зүйтэй. Эхнийх нь бүх туршилтын төслүүд эцсийн дүндээ устөрөгч эсвэл устөрөгчийн деривативыг экспортлох зорилготой боловч үндсэндээ хоёр хэсэгт хуваагдаж байна. Туршилтын эхний хэсэг нь үзүүлэн болон ТЭЗҮ-ийн зорилгоор дотоодын олборлогчийг баталгаажуулахад чиглэгддэг; Өрсөлдөх чадвартай экспортын баримжаатай хөгжлийн стратеги хэрэгжүүлэх санхүүжилтийг хангах нь эхний ээлжид бага нүүрстөрөгчийн технологи нэвтрүүлэхэд дотоодын зах зээлд техник, эдийн засгийн үр ашигтай байдлыг нотлон харуулахаас шалтгаална гэдгийг бараг бүх төслүүд хүлээн зөвшөөрдөг.

Хоёрдугаарт, жишээ баримтад техникийн болон санхүүгийн хэд хэдэн гол үзүүлэлт дутуу байгаа нь эдгээр туршилтын төслүүд амбицтай боловч ерөнхийдөө хөгжлийн эхний шатандаа байгааг илтгэж байна. Гуравдугаарт, зохих бодлогын нөхцөлөөр бүх туршилтын төсөл боловсруулагчид 2-3 ам.доллар/кг-ын багтаамжтай сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэж чадна гэдэгтээ итгэлтэй байгаа бөгөөд энэ нь Олон Улсын Эрчим Хүчний Агентлаг болон ЭЗХАХБ-ын зүгээс шинэ технологийн түлшийг хатуу нөхцөлд өрсөлдөх чадвартай болгоход зайлшгүй шаардлагатай гэж үздэг. Дөрөвдүгээрт, Монгол Улсын туршилтын төслүүдийн хувьд хөгжүүлэгчид нэг экспортын зах зээлд чиглэхийн зэрэгцээ дотоодын аж үйлдвэрийн зах зээлийг хамтад нь чиглүүлж байгаа явдал юм.

Төсөл 1: “Sunsteppe Power/Wolfson Energy LLC, OECC”

 

Төслийн нэр
Төслийн зураг эсвэл дүрслэл	Төслийн байршил
	Монгол Улс, Өмнөговь аймаг
Төслийн үндсэн техникийн болон санхүүгийн үзүүлэлт
Ашиглалтын үед Н2-ын жилийн тооцоолсон нийт үйлдвэрлэл (үе шаттай холболт)	Нийт үйлдвэрлэл хараахан эцэслэгдээгүй байна. Харин “Sunsteppe” урьдчилсан байдлаар 3МВт-ын дулааныг 2 цаг хүртэл хугацаанд үйлдвэрлэнэ
Төслийн төлөв байдал (урьдчилсан ТЭЗҮ, ТЭЗҮ, барилга байгууламж, үйл ажиллагаа)	Урьдчилсан ТЭЗҮ
Эхлэх огноо (хэрэв ашиглалтад ороогүй бол төлөвлөгөөт хугацааг бичнэ)	2026 он
Бууруулах зардал тонн CO2 эквивалент (tCO2-e)	Мэдээлэл байхгүй
Электролиз станцын үйлдвэрлэлийн хүчин чадал	1.5 МВт (1.5 MW)
Электролиз төхөөрөмж бүрийн ашиглалтын хугацаа	Цаг/жил
Нэгж электролиз төхөөрөмжийн цахилгаан зарцуулалт	Мэдээлэл байхгүй
Эрэлтийн гол эх үүсвэр	Аж үйлдвэр, төрийн байгууллага Алслагдсан бүс нутагт уурхай
Үйлдвэрлэлийн байршлын нөхцөл (тусгайлан төвлөрсөн эсхүл тархсан)	Уул уурхай
Төлөвлөсөн үйлдвэрлэлийн өртөг	Мэдээлэл байхгүй
Төлөвлөсөн дотоодын эрэлт	Мэдээлэл байхгүй
Нийт хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээ	Мэдээлэл байхгүй
Түншилж буй аж ахуйн нэгжийн нэр.	“SunSteppe Power/ Wolfson Energy LLC, OECC“

Зөвлөлдсөн нэмэлт эх сурвалж: (Petro Matad Limited, 2024[1])

Танилцуулга, төслийн тойм

Петро Матад Лимитэд болон түншүүдийн хамтарсан “SunSteppe Renewable Energy (SRE)” нь Монголын анхны устөрөгчийн туршилтын төслийг Өмнөговь аймагт хэрэгжүүлж байна. Төслийн санхүүг 2024 оны төгсгөлд хааж, 2025 оны хавар барилгын ажлыг эхлүүлж, 2026 оны I улиралд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байна. Нүүрс, зэсийн томоохон уурхайy ойролцоо байрладаг SRE нь Оюу Толгойд ногоон устөрөгч нийлүүлэх харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зурсан (Дэлхийн хамгийн том зэс, алтны ордын нэг, холбоотой бааз).

Төслийн санхүүжилтийн бүтэц нь өөрийн болон зээлийн хөрөнгө гэсэн хоёр хэсгээс бүрднэ. Вольфсон Энержи болон Петро Матад гуравдагч этгээдийн санхүүжилтэд хамрагдах сонголттойгоор өөрийн хөрөнгөөр санхүүжүүлнэ. Цаашид боломжит зээлдэгчидтэй өрийн санхүүжилтийн талаар хэлэлцээ хийнэ. Технологийн ханган нийлүүлэгчдээр дамжуулан санхүүжүүлэх боломж байгаа хэдий ч одоогоор идэвхтэй хэлэлцээ хийгээгүй байгаа, төсөл урагшлах тусам хайгуулын ажил нээлттэй хэвээр байна.

Ур чадвар, чадавх, орон нутагт ажлын байр бий болгох

Төсөл нь үе шат бүрдээ тодорхой нарийн ур чадвар, туршлага шаарддаг ажлын байр бий болгоно. Хөгжлийн явцад эрчим хүчний төсөл боловсруулах, менежментийн туршлага чухал байдаг. Монгол Улсын эрчим хүч, санхүү, хууль эрх зүйн мэргэжилтэн, захиргааны ажилтнуудаас бүрдсэн есөн хүний бүрэлдэхүүнтэй баг ажиллаж байна. Барилга угсралтын үе шатанд устөрөгчийн технологи, эрчим хүчний байгууламжийн барилгын талаар мэдлэгтэй туршлагатай инженерчлэл, худалдан авалт, барилгын (EPC) гүйцэтгэгч шаардлагатай. Устөрөгчийн үйлдвэр барих, олборлох дэд бүтэц, зам харилцаа, цахилгаан дамжуулах шугам, дэд станц, баазын менежмент зэрэг 100 гаруй ажлын байр бий болно. Ашиглалтын үе шатанад өдөр тутмын үйл ажиллагаанд туршлагатай инженер техникийн ажилтнууд шаардлагатай, устөрөгчийн станцын үйлдвэрлэлийг удирдах 8-10 хүн тогтмол ажиллана.

Бодлого зохицуулалтад анхаарах зүйлс

Монгол Улсын Засгийн газар хууль тогтоомж, зохицуулалтаар эрчим хүчний шинэ нөөцийг дэмжиж буйг илтгэж байна. Өнөө явуулж буй бодлогын хүрээ нь ногоон хөгжил, эрчим хүчний эх үүсвэрийн солонгоруулалтыгг дэмжиж байгаа ч устөрөгчийн тусгай бодлого, стратеги байхгүй байгаа нь зах зээл, худалдан авагчдаа хөгжүүлэхийг шаарддаг. Устөрөгчийн ашиг тусын талаарх ойлголт бий болсоор байгаа учраас Эрчим хүчний яам устөрөгчийн бодлого, стратегиэ судалж, үнэлгээ хийж байна. Устөрөгчийн төсөл боловсруулахад Монголын Устөрөгчийн зөвлөл байгуулсан нь чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эрчим хүчний яам 2022 оны IX сард Ерөнхий сайдын Япон Улсад хийсэн айлчлалын үеэр Японы технологи нийлүүлэгчидтэй хамтран ажиллах зэрэг устөрөгчийн төслөө идэвхтэй сурталчилж ирсэн. 2022 онд “Wolfson Energy LLA” нь Эрчим хүчний яамтай хамтран устөрөгчийн асуудлаар семинар зохион байгуулжээ.

Энэхүү төслийг дэмжих тодорхойлолт, санамж бичигт гарын үсэг зурах зэргээр Эрчим хүчний яамнаас албан ёсны дэмжлэг авсан билээ.

Төслийн эрсдэлт хүчин зүйлийн талаарх төсөөлөл

Монгол Улсын салхи, нарны асар их нөөц нь эрчим хүчний төслийн түүхий эдийн эрсдэлийг бууруулдаг. Тодорхой бус байдлыг багасгахын тулд салхины нөөцийн мэдээллийг ашиглан үйлдвэрлэлийн талбайг хамгаалж, салхины цамхаг суурилуулсан.

Ус нь түүхий эдийн эрсдэл ихтэй байдаг ч SRE-д туршлагадаа үндэслэн эрсдэлийг бууруулах найдвартай стратеги боловсруулах боломж олгосон.

Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн устөрөгчийн технологи худалдаж авсан Монголын анхны устөрөгчийн төслийн найдвартай ажиллагааг хангасан. Олон улсын зөвлөхүүдийн технологийн үнэлгээ, зээл санхүүжүүлэгчдийн хийсэн үнэлгээ зэрэг нь эрсдэлийг улам бүр багасгаж байна.

Монголд устөрөгчийн шинэлэг инновацаас үүдэн зохицуулалтын сорилт тулгарч болзошгүй ч төрөөс устөрөгч зэрэг эрчим хүчний шинэ нөөцийн олборлолтыг дэмжиж байгаа нь хөгжиж буй зохицуулалтын орчинд итгэх итгэлийг төрүүлдэг.

Төсөл 2: Евро Хан Сайншандын “Устөрөгчийн хаб” төсөл

 

Төслийн нэр
Төслийн зураг эсвэл дүрслэл	Төслийн байршил
	Монгол улс, Дорноговь аймгийн Сайншанд хот
Төслийн үндсэн техникийн болон санхүүгийн үзүүлэлт
Ашиглалтын үед Н2-ын жилийн тооцоолсон нийт үйлдвэрлэл (холбогдох бол үе шаттайгаар)	Нэгдүгээр үе шат: 1.5 сая H2/жил
Төслийн төлөв байдал (урьдчилсан ТЭЗҮ, ТЭЗҮ, барилга байгууламж, үйл ажиллагаа)	Хоёрдугаар үе шат: 10Mt H2/жил
Эхлэх огноо (хэрэв ашиглалтад ороогүй бол төлөвлөгөөт хугацааг бичнэ)	Гуравдугаар үе шат: Жилд 20 сая тонн
Бууруулах зардал тонн CO2 эквивалент (tCO2-e)	Урьдчилсан байдлаар
Электролиз станцын хүчин чадал	Мэдээлэл байхгүй
Электролиз төхөөрөмжийн бүрийн ашиглалтын хугацаа	Мэдээлэл байхгүй
Нэгж электролиз төхөөрөмжийн цахилгаан зарцуулалт	Нэгдүгээр үе шат: 10 МВт
Эрэлтийн гол эх үүсвэр	Хоёрдугаар үе шат: 100МВт + 10МВт
Үйлдвэрлэлийн байршлын нөхцөл (тусгайлан төвлөрсөн эсхүл тархсан)	Гуравдугаар үе шат: 200МВт + 10МВт
Төлөвлөсөн үйлдвэрлэлийн өртөг	Мэдээлэл байхгүй
Төлөвлөсөн дотоодын эрэлт	Мэдээлэл байхгүй
Нийт хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээ	Туршилтын үе шат: Монгол Улсын уул уурхайн салбар, олонх нь гадаад компани
Түншилж буй аж ахуйн нэгжүүдийн нэр.	Дараагийн үе шат: БНХАУ-ын Өвөр Монголын гангийн үйлдвэр

Танилцуулга, төслийн тойм

Уул уурхай, аж үйлдвэр, эрчим хүч, хөрөнгө оруулалт зэрэг олон төрлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Евро Хан компани нь Өмнөговь (орч.Дорноговь) аймгийн "Сайншандын ногоон устөрөгчийн төв" төслийн хайгуулын ажлыг хийж байна. Одоогоор ТЭЗҮ-ийн урьдчилсан шатанд байгаа уг төсөл түншүүдийнхээ сэргээгдэх эрчим хүч, устөрөгчийн үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааг судалж байна.

Төсөл хоёр үе шатаас бүрдэнэ. Эхний шатанд Евро Хан Сайншандын салхин цахилгаан станцаас гарах хязгаарлагдмал сэргээгдэх эрчим хүч ашиглан ногоон устөрөгч үйлдвэрлэх болно. 10 МВт-ын хүчин чадалтай электролизийн төхөөрөмж суурилуулахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд жил бүр 1.5 сая тонн устөрөгчийг дотоодын уул уурхайн салбарт нийлүүлнэ. Эхний үе шат нь олборлох талбайн ойролцоо байрлах Рио Тинтогийн эзэмшдэг Оюу Толгой зэрэг зэс, алт олборлодог компаниудыг ногоон устөрөгчөөр хангах зорилготой юм. Устөрөгчийн хэрэглээ уул уурхайн үйл ажиллагааны байр сууц, эрчим хүчний хангалтын хүрээнд эрэлт бий болно.

Хоёрдугаар үе шатанд үйлдвэрлэлээ өргөжүүлж БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө засах орны аж үйлдвэрийн хэрэглэгчдэд, ялангуяа гангийн үйлдвэрт экспортолно. Энэ үе шатанд нэмэлт сэргээгдэх эрчим хүч, электролиз төхөөрөмжийн хүчин чадлыг нэмж, жилд 20 сая тонн устөрөгч үйлдвэрлэх төлөвлөгөөтэй байна. Сайншандын салхин паркийн 5-6 жилийн салхины мэдээллийг ашиглан Төслийн үйлдвэрлэлийн байршлыг сонгоно.

Төлөвлөгдсөн хүчин чадалдаа хүрсэн тохиолдолд хөгжүүлэгчид төслийн эцсийн шатанд нийлүүлэлтийн сүлжээг өргөтгөж, илүү хүчин чадлаар хэрэглэгчдэд үйлчлэх, үйлдвэрлэлээ Н2-ын 20,000 TPA, 100,000 TPA-д хүргэх боломжтой гэж үзэж байна. Монголын нар, салхины эх үүсвэрээс үр ашигтайгаа цахилгаанаа хангасан бизнесийн жишээнд тулгуурлаж байна. Япон улс 2040 он гэхэд 15 mTPA устөрөгч импортлох шаардлагатай, Хятадын ногоон устөрөгчийн эрэлт нэмэгдэж байгаа нь зах зээлийн боломж юм.

Экспортын баримжаатай хувилбарын хувьд Хойд Хятадын түгээх сүлжээтэй холбогдох нэмэлт шугам хоолойг төсөлд тусгасан. Дамжуулах хоолойн хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн үр ашиг баталгаатай олборлолтоос шалтгаалж, жилд 40 сая тонноор нэмэгдүүлэх зорилт тавьсан. Төмөр замын тээвэр нь ӨМӨЗО-ны Эрээн хот болон аж үйлдвэрэлийн байршилтай одоо байгаа холболтыг ашиглах түр зуурын шийдэл юм. Сайншанд болон Тавантолгойн хооронд барьж буй төмөр замын бүтээн байгуулалт нь тээвэрлэлтийг улам нэмнэ. Тээвэрлэлтийн зардал 500 км-ийн зайд ойролцоогоор 0.5 ам.доллар/кг H2 байна. Үүн дээр вагон худалдан авах зардал нэмэгдэнэ.

Төслийн гол оролцогч талууд Монголын устөрөгчийн хөгжлийг дэмжих үндэсний Устөрөгчийн зөвлөлийн гишүүд юм. Төсөл нь салхин цахилгаан станцын илүүдэл эрчим хүч ашиглах замаар сүлжээний интеграцчлалын хязгаарлалтаас үүдэлтэй сэргээгдэх эрчим хүч ашиглахад үүсэж буй гацааг шийдвэрлэнэ. Гэрээний дагуу Евро Хан 15,000 МВт цаг хүртэл хязгаарлагдмал эрчим хүч худалдаж авахаар төлөвлөж, төслийн H2 үйлдвэрлэлийн өртгийг килограмм нь 2 ам доллар барих зорилготой.

Туршилтын үе шатны санхүүжилтийг ЕХОБ, ЕСБХБ зэрэг олон улсын байгууллагуудаас босгох ба дотооддоо офф-тэйк гэрээ байгуулахаас шалтгаална.

Төслийн нөхцөл, түүхий эдийн хэрэгцээ

Усны хэрэгцээг гүний усны хоёр дахь давхаргаас хангана гэж төсөл хэрэгжүүлэгчид төсөөлж буй ч хангамжийн тогтвортой байдал тодорхойгүй хэвээр. Төслийн усны хэрэгцээ нь томоохон уурхайн үйл ажиллагаатай харьцуулахад бага, нэг кг Н2 тутамд 12 литр ионжуулсан ус шаардагдна. Жилд 10 сая тонн Н2 үйлдвэрлэхээр тооцоолсон. Төсөл нь усны дэд бүтцийг хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтад түшиглэн, улсын төсвөөс санхүүжүүлэхээс зайлсхийж, урьдчилсан ТЭЗҮ боловсруулах явцад усны асуудал хариуцсан байгууллагуудтай хамтран ажиллахаар төлөвлөж байна.

H2-ийг тээвэрлэхэд эрчим хүчний хэрэглээний нягтрал бага, иймд томоохон дэд бүтэц шаардлагатай. Эхний ээлжинд H2-ийг 350-700 бар шахалтаар тээвэрлэнэ. Сайншандын төмөр замаар нэвтрэхэд вагоны зардлыг оруулаад 500 гаруй км-т 0.50 ам.доллар/кг H2 тээвэрлэх боломжтой гэж төсөл хэрэгжүүлэгчид тооцоолжээ. Монгол Улсын хамгийн том уурхай болох Оюу Толгой нь H2 ба хүчилтөрөгчийн боломжит томоохон хэрэглэгч юм. Электролизийн станц үйлдвэрлэж буй H2кг тутамд 9кг O2 ялгаруулдаг. Сайншандаас Таван толгойг холбосон шинэ төмөр замаар нягтруулж шахсан Н2 ба О2-ын тээвэрлэх боломжтой.

Шугам хоолой ашиглалтын болон хөрөнгийн хамгийн бага зардалтайг боловч 300 км хоолойд 0.60 ам.доллар/кг H2 зардал гардаг. Гэвч уян хатан чанар багатай, нэг цэгээс нөгөө цэг хүртэл их хэмжээний эзлэхүүн шаарддаг. 10 NPS дамжуулах хоолой нь 70 бар-д 40,000тн H2 хүртэл дамжуулах боломжтой төдийгүй дамжуулах хоолой 20-70 бар шахалтын хурдтай агуулахын үүрэг гүйцэтгэдэг.

Салхи, нар зэрэг сэргээгдэх эрчим хүчний нэмэлт хүчин чадал нь цар хүрээтэй үйлдвэрлэлд зайлшгүй шаардлагатай. Одоо байгаа салхины дэд бүтэц, төлөвлөсөн өргөтгөл энэ өсөлтийг дэмжнэ. Евро Хан болон Сайншандын салхин цахилгаан станцын хооронд байгуулсан санамж бичиг зэрэг хамтын ажиллагааны гэрээ нь стр

атегийн түншлэлд анхаарлаа хандуулж байгааг илтгэж байна. Төрөөс бусад хэрэглэгчдийг татах нь хязгаарлагдмал эрчим хүчний хүртээмжийг уян хатан болгож, эдийн засгийн үр ашигтай уялдуулах замаар санхүүжилтийг баталгаажуулахад тусалдаг.

Ур чадвар, чадавх, орон нутагт ажлын байр бий болгох

“Евро Хан” Дэлхийн инженерийн түншлэл, тэр дундаа “Fichtner & Co” зэрэг компаниудтай хамтран ажиллаж, электролиз, устөрөгчийн төхөөрөмжийн дизайн, засвар үйлчилгээ, ашиглалтыг удирдахаар төлөвлөж байна. “Евро Хан” салхин цахилгаан үүсгүүр, нарны эрчим хүчний томоохон суурилуулалт удирдах талаар арвин туршлагатай.

Урьдчилсан ТЭЗҮ-ийн дагуу төслийн хүрээнд бий болох нийт ажлын байрны тоог тодорхойлсон боловч бүрэн хүчин чадлаараа ажиллах үед төрөл бүрийн чиг үүрэг бүхий дор хаяж 100 ажлын байр бий болно гэж тооцоолж байна. Эхний үе шат дэд бүтцийн өргөтгөл устөрөгчийн үйлдвэрлэл, хадгалалт, шаардлагатай усны дэд бүтцийг сайжруулахад чиглэнэ.

Бодлого зохицуулалтын анхаарах зүйлс

Засгийн газар дунд хугацааны хөтөлбөрийн хүрээнд шинэ сэргэлтийн бодлогоор дамжуулан ногоон устөрөгчийн төслүүдийг дэмжихээ илэрхийлсэн. Энэхүү санаачилга нь Өмнөговь аймгийн сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийн хүчин чадлыг үнэлэх, дэд станц, Зүүн хойд Азийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон хил дамнасан хэт өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам, нар, салхины нөөцийг ашиглан ногоон устөрөгч үйлдвэрлэх техникийн шийдлийг судлахад чиглэж байна.

ЭЗХАХБ-ын Азийн тогтвортой дэд бүтцийн хөтөлбөр (SIPA)-өөс зохион байгуулсан дугуй ширээний уулзалтын үеэр засгийн газрын төлөөлөгчид байгаа сорилт бэрхшээлийг хүлээн зөвшөөрч, Хөгжлийн тухай хууль нь устөрөгчийн үндэсний иж бүрэн стратеги боловсруулахад хууль эрх зүйн саад тотгор учруулж байгааг тэмдэглэв. Ийм стратегийн баримт бичиггүй байгаа нь төрөөс ногоон устөрөгчийн хөгжлийг дэмжих асуудлаар тодорхойгүй нөхцөл үүсгэдэг, одоогийн бодлого хэт ерөнхий, хоёрдмол утгатай гэж үзэхэд хүргэж байна.

Төслийн эрсдэлт хүчин зүйлийн талаарх төсөөлөл

Сайншандын салхин цахилгаан станцын хязгаарлагдмал цахилгаанаас гадна сэргээгдэх эрчим хүчний хангамжийг сайжруулах явдал нэмэлт эх үүсвэр олж тодорхойлох, тогтвортой нийлүүлэх гэрээ хэлцлийг шаарддаг ба дундаж хэмжээний сорилт юм. Гэхдээ электролиз төхөөрөмж, салхи, нарны эрчим хүч зэрэг технологиуд нь нутагшин хөгжиж байна.

Чанартай гэрээ байгуулах нь төслийн эхний үе шатанд санхүүжилтийг баталгаажуулахад чухал үүрэгтэй. Зохицуулалтын тодорхой бус байдал хууль эрх зүйн орчныг сайтар судалж үзэхийг шаарддаг төдийгүй огт зохицуулалтгүй үеэс ч илүү эрсдэл дагуулдаг. Нэмж дурдахад, хөдөлмөрийн эрүүл ахуй, аюулгүй байдлын (ХАБЭА) эрсдэлийг зохицуулалтын хяналтын нэг хэсэг болгон аюулгүй байдлын хатуу арга хэмжээ, горимоор шийдвэрлэх ёстой.

Төсөл 3: MAK-UNICO Устөрөгчийн үйлдвэрлэл, деривативын төсөл

 

Төслийн нэр
Төслийн зураг эсвэл дүрслэл	Төслийн байршил
	Жишиг үйлдвэрийг Монгол Улсын зүүн бүс, Дорнод аймагт байгуулна.
Төслийн үндсэн техникийн болон санхүүгийн үзүүлэлт
Ашиглалтын үед жилийн тооцоолсон Н2 нийт үйлдвэрлэл (тохирох үе шаттайгаар)	Загвар үйлдвэр
Төслийн төлөв байдал (урьдчилсан ТЭЗҮ, ТЭЗҮ, барилга байгууламж, үйл ажиллагаа)	I үе шат - Диметил эфир (DME) - 189,000 метр тонн/жил
Эхлэх огноо (хэрэв ашиглалтад ороогүй бол төлөвлөгөөт хугацааг бичнэ)	II үе шат – Н2 – 39,000 тонн/жил
Бууруулах зардал тонн CO2 эквивалент (tCO2-e)	Дээр дурдсан үйлдвэрийн хүчин чадлын үзүүлэлтэд хамаарах судалгаанд үндэслэв. Бодит хүчин чадлыг эдийн засгийн үзүүлэлт, зах зээлийн хэмжээ, боломжит технологийн багцад үндэслэн урьдчилсан ТЭЗҮ боловсруулах замаар оновчтой болгож, эцэслэн гаргана.
Электролиз станцын хүчин чадал	Урьдчилсан ТЭЗҮ 2024 оны гуравдугаар сард дуусна
Электролиз төхөөрөмжийн ашиглалтын хугацаа	2022 оны есдүгээр сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас Ажлын хэсэг байгуулах тухай зарлиг гарсан. Ажлын хэсэгт орсон.
Нэгж электролиз төхөөрөмжийн цахилгаан зарцуулалт	Мэдээлэл байхгүй
Эрэлтийн гол эх үүсвэр	(Ажлын хэсэг байгуулагдсан)
Үйлдвэрлэлийн байршлын нөхцөл (тусгайлан төвлөрсөн эсхүл тархсан)	2023 оны наймдугаар сар (Урьдчилсан ТЭЗҮ-ийн гэрээнд гарын үсэг зурсан)
Төлөвлөсөн үйлдвэрлэлийн өртөг	Төслийн хөгжлийн үзэл баримтлалд Нүүрстөрөгчийн хуримтлалын хадгалалт (CCS-I үе шат) болон Нүүрстөрөгчийн хуримтлалын ашиглалтын хадгалалт (CCUS – II үе шат) технологийн нэгдэл орно. Технологийн үйлдвэрээс ялгарч буй CO2-ийг ойролцоох геологийн тогтцод хадгалах эсвэл газрын тосны нөхөн сэргээлтийг сайжруулах зорилгоор нийлүүлэх бөгөөд энэ нь агаар мандалд CO2 ялгарахаас сэргийлдэг.
Төлөвлөсөн дотоодын эрэлт	Мэдээлэл байхгүй
Нийт хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээ	Мэдээлэл байхгүй
Түншилж буй аж ахуйн нэгжийн нэр.	Мэдээлэл байхгүй

Танилцуулга, төслийн тойм

Монгол Улсын “Монголын Алт (МАК)” ХХК болон Японы “Юнико Интернэшнэл Корпораци” компанийн хийсэн урьдчилсан ТЭЗҮ нь нүүрсний хийнээс нүүрстөрөгч ялган барих (CCS) аргаар “цэнхэр” устөрөгч гаргаж авах боломжийг судалж байна. Уг судалгаа устөрөгчийн зах зээл төлөвшихийн хэрээр дасан зохицох хоёр үе шаттай төсөл байхаар төсөөлж байна.

Нэгдүгээр үе шат нь метан хийнээс (synga) диметилийн эфир (DME) үйлдвэрлэхэд анхаарч, СО2-г ойр орчмын газрын тосны хайгуул хийж буй талбайгаас олборлон хадгалж, ахуйн хэрэглээний түлшинд ашиглана. Диметилийн эфир (DME) нь нүүрснээс гаргаж авсан тээвэрлэх боломжтой, утаа багатай түлш юм. Хоёр дахь үе шатанд метан хий олборлолтоос устөрөгчийн үйлдвэрлэлд шилжиж, экспортын зах зээлд чиглэнэ. Энэ үед загвар үйлдвэрт устөрөгчийн үйлдвэрлэл явуулж, ялгаж барьсан СО2-г шингээх, газрын тос нэрэх, эсхүл метанол үйлдвэрлэхэд зориулна.

Энэхүү төсөл Японы хямд, бага нүүрстөрөгчийн ул мөртэй устөрөгчийн импортын хэрэгцээг хангахын зэрэгцээ нүүрсийг аж үйлдвэрт ашиглах, устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх Засгийн газрын амбицтай нийцэж байгаа юм. Төсөл нь 2023 оны V сард байгуулсан Монгол Улсын Аж үйлдвэржилтийн үндэсний хороотой нягт холбоотой бөгөөд МАК компанийн гүйцэтгэх захирлаар ахлуулсан Ажлын хэсэг дэмжин ажиллаж байна.

Төслийн эхний хамрах хүрээ нь хар, хар хүрэн, хүрэн нүүрснээс H2 үйлдвэрлэхэд голлон анхаарч, дотоод, гадаад зах зээлд нүүрсэнд суурилсан өндөр үнэ цэнтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хамгийн оновчтой хувилбарыг тодорхойлоход чиглэгджээ. ЭЗХАХБ-ын олон орон ногоон устөрөгчийг нэн тэргүүнд тавьдаг бол Япон Улс нь нүүрснээс ССS аргаар "цэнхэр" устөрөгч үйлдвэрлэхийг дэмждэг. Экспортын баримжаатай хоёр дахь үе шат Монгол Улсын Н2 тогтсон худалдааны сүлжээ, ялангуяа Япон, Австралитай хэр өрсөлдөх чадвартай байхаас хамаарна. Япон, Австралийн ижил төстэй төслийн хувьд 2030 он гэхэд нүүрснээс Н2 олборлолт 2.51 ам.доллар/кг байхаар тооцоотой бол урьдчилсан судалгаагаар Монгол Улсын Н2 үйлдвэрлэл 4.09-4.29 ам.доллар/кг өртөгтэй байна.

Одоогийн байдлаар МАК ХХК нь эргэлтийн хөрөнгө, зардлыг санхүүжүүлж байгаа бөгөөд урьдчилсан ТЭЗҮ гарсны дараа хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээг тодорхой болгож, олон улсын санхүүгийн байгууллагуудаас санхүүжилт эрэлхийлэхээр төлөвлөж байна. 2023 оны Монгол-Японы бизнес форумын үеэр ЮНИКО хөрөнгө оруулалтын урьдчилсан хэрэгцээг танилцуулсан. Төслийг сайжруулж, оновчтой болгосоор байна.

Төслийн нөхцөл, түүхий эдийн хэрэгцээ

Шаардлагатай усны бодит хэрэглээг урьдчилсан ТЭЗҮ боловсруулах явцад тогтооно. Загвар үйлдвэрийн талбай нь Хэрлэн голоос ойролцоогоор 10км зайд байдаг, туршилтын үе шатанд усан хангамж хангалттай гэж МАК үзэж байна. МАК-аас 2012 онд хийсэн урьдчилсан судалгаагаар нүүрс шингэрүүлэх асуудалд анхаарлаа хандуулсан ба усан хангамжаа хэрхэн шийдэх талаар ойлголт өгдөг.

Хэрлэн голоос гадна хүрэн нүүрсний уурхайн хөрсний усны судалгаанаас үзэхэд томоохон үйлдвэрлэлд хүрэлцэхүйц байгаль орчинд нөлөөлөл багатай усны нөөц байгааг харуулж байна. Төслийн хүрээнд бор нүүрснээс гаргаж авсан ус ашиглан устөрөгчийн үйлдвэрлэл явуулах боломжийг судалж байна.

Төслийн цахилгаан эрчим хүчийг өргөтгөл хийхээр төлөвлөсөн Чойбалсангийн ДЦС-аас хангахаар төлөвлөж буй. Зүүн бүсийн хүрэн нүүрс үндсэн түүхий эд болох ба хэмжээг нь урьдчилсан ТЭЗҮ-ээр тогтооно. DME болон устөрөгчийн үйлдвэрлэлд зориулж бор нүүрсийг хийжүүлэхдээ тогтсон дэс дарааллаар явдаг, ханган нийлүүлэгчийг сонгох, инженерийн нарийвчилсан зураг төсөл боловсруулах ажил төслийн дараагийн үе шатанд үргэлжилнэ.

Ур чадвар, чадавх, орон нутагт ажлын байр бий болгох

Загвар үйлдвэрт шаардлагтай мэргэжилтэй боловсон хүчин, ханган нийлүүлэлтийн сүлжээ, бизнесийн удирдлага, хүний ​​нөөц, ажиллах хүчний тоог урьдчилсан ТЭЗҮ боловсруулах явцад тогтооно. Ажилчдад зориулсан сургалтыг Чойбалсан хотын МСҮТ-д зохион байгуулна.

Төсөл хэрэгжсэнээр Дорнод аймаг, тэр дундаа Чойбалсан хотод шууд болон дам ажлын байр бий болно.

Зүүн Ази руу устөрөгчийн экспортлоход чиглэсэн хоёр дахь үе шатанд тээврийн дэд бүтэц хөгжүүлэх нь онц чухал байх болно. Зүүн бүсд төмөр замын шугамын өргөтгөл хийхээр төлөвлөж байгаа нь Хятадын Жинжоу далайн боомтоор дамжин тээвэрлэлт хийх боломж бүрдүүлэх төдийгүй цаашид далайн тээврийг хөнгөвчлөх, бүс нутгийн эдийн засгийн хөгжил, холбоосыг дэмжих юм.

Бодлого зохицуулалтад анхаарах зүйлс

Үндэсний аж үйлдвэржилтийн хороотой нягт холбоотой ажиллах шаардлагатай. Төслийн удирдагч нь үндэсний устөрөгч хөгжүүлэх стратегитэй болох явдлыг сурталчлан таниулж устөрөгчийн дотоодын үйлдвэрлэл, ашиглалтыг дэмжих, аж үйлдвэржилтийн зорилттой нийцүүлэх, эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийг дэмжин ажиллаж байна.

Төслийн эрсдэлт хүчин зүйлийн талаарх төсөөлөл

Загвар үйлдвэр нь Монгол Улсын зүүн хэсэгт, 1.7 тэрбум тонн хүрэн нүүрсний ордын нөөцтэй ойролцоо байрладаг. Устөрөгчийн дэлхийн эрэлт, үүний дотор хөх, ногоон төрлийн эрэлт өндөр байгаа ба устөрөгчийн зах зээл хөгжихийн хэрээр өсөх төлөвтэйтэй байна. Гэвч Монгол Улсад “CCS/CCUS”-ийг сайжруулсан аргаар газрын тос олборлолт (EOR) буюу СО2-г хөрсөнд нь барих геологийн хадгалалтыг ашиглах технологи туршигдаагүй, эдгээрийг зохицуулах эрх зүйн тогтолцоо дутмаг.

Устөрөгчийг олон улсын зах зээл рүү үр дүнтэй тээвэрлэх нь нэн чухал асуудал мөн. Төмөр замын цариг сонгох, тээвэрлэлтийн явцад хийн ууршилтыг багасгах зэрэг ложистикийн асуудлыг нухацтай авч үзэх шаардлагатай. Шингэн устөрөгчийг хадгалах, тээвэрлэх нэмэлт технологи хөгжүүлэх нь дэлхийн зах зээлийн эрэлт хэрэгцээ, төслийн үр ашгийг хангахад чухал ач холбогдолтой.

Төсөл 4: Говь H2 төсөл

 

Төслийн нэр
Төслийн зураг, дүрслэл	Төслийн байршил
	Монгол Улсын өмнийн говийн бүс нутагт “Elixir Energy” метан үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны хүрээнд НОМГОН төсөл хэрэгжиж байна. Энэ талбай нь томоохон уурхайнуудтай (Оюутолгой, Тавантолгой) ойролцоо байрладаг бөгөөд эдгээр уурхай эхний ээлжинд ашиглах хийх төлөвтэй. Устөрөгчийн хаб байгуулж буй БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Бугат хотоос 400 км-ийн зайд байрлаж буй нь уг төслийг Хятадын хойд нутгийн аж үйлдвэрүүдтэй холбох боломж бүрдүүлж байна.
Төслийн үндсэн техникийн болон санхүүгийн шинж чанар
Ашиглалтын үед Н2-ын тооцоолсон нийт үйлдвэрлэл жилд (хамаарах үе шаттайгаар)	Мэдээлэл байхгүй
Төслийн төлөв байдал (урьдчилсан ТЭЗҮ, ТЭЗҮ, барилга байгууламж, үйл ажиллагаа)	Урьдчилсан ТЭЗҮ боловсруулж дууссан, Урд талын инженерийн дизайн (FEED) үе шат эхэлсэн. 2023 оны VIII сарын байдлаар төслийн гүйцэтгэгч инженерийн зөвлөх компани дараагийн шатны ТЭЗҮ-ийг 1-1.5 жилийн дотор дуусгахаар төлөвлөж байна.
Эхлэх огноо (хэрэв ашиглалтад ороогүй бол төлөвлөгөөт хугацааг бичнэ)	Тодорхойгүй боловч 2023 оны VIII сарын байдлаар хөрөнгө оруулалтын эцсийн шийдвэр (FID) хүлээгдэж буй, Инженерийн зураг төслийн урьдчилсан (FEED) үе шат 2024 оны IV, 2025 оны I улиралд эцэслэгдэнэ. 2024 оны IX сард эхлэх огноог олон нийтэд нээлттэй мэдээлнэ гэсэн хүлээлт бий
Бууруулах зардал тонн CO2 эквивалент (tCO2-e)	Мэдээлэл байхгүй
Электролиз төхөөрөмжийн үйлдвэрлэх хүчин чадал	Мэдээлэл байхгүй
Электролиз төхөөрөмж нэг бүрийн ашиглалтын хугацаа	Мэдээлэл байхгүй
Электролиз төхөөрөмж нэг бүрийн цахилгаан зарцуулалт	Мэдээлэл байхгүй
Эрэлтийн гол эх үүсвэр	Үйл ажиллагааны эхний үе шатанд Монгол Улсын (Өмнийн говийн бүс) уул уурхайн операторууд, ялангуяа нүүрстөрөгч халах зорилготой хөрөнгө оруулагчтай болон/эсвэл зохицуулалтын хөшүүрэгтэй үндэстэн дамнасан компаниудад анхаарлаа хандуулах
Үйлдвэрлэлийн байршлын нөхцөл (тусгайлан төвлөрсөн эсхүл тархсан)	Үйл ажиллагааны хоёр дахь үе шатанд БНХАУ-ын хойд хэсэгт байрлах аж үйлдвэрийн үйлчлүүлэгчидтэй хийсэн гэрээ хэлэлцээрийн дагуу өргөтгөлийн бизнес төлөвлөгөө гарна.
Төлөвлөсөн үйлдвэрлэлийн өртөг	Төсөлд ногоон устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн зардлыг килограмм тутамд 3 орчим ам.доллароор тооцсон боловч зардлын нарийвчилсан задаргааг хийгээгүй байна.
Төлөвлөсөн дотоодын эрэлт	Мэдээлэл байхгүй
Нийт хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээ	Мэдээлэл байхгүй
Түншилж буй аж ахуйн нэгжийн нэрс.	Нэгдүгээр шат: 110-130 сая ам

I Зөвлөлдсөн нэмэлт эх сурвалж: (AECOM, 2023[2])

Танилцуулга, төслийн тойм

“Говь Н2” түншлэлийн төслийг Монголд арав гаруй жилийн туршлагатай “Elixir Energy”, 85%-ийг Toyota Tsusho, 15%-ийг “SoftBank” групп тус тус эзэмшдэг Японы “Terras Energy” компани хэрэгжүүлж байн. Энэтөсөл өмнийн говийн бүс нутагт “Elixir Energy” компанийн одоо байгаа метан үйлдвэрлэлийн талбайн (НОМГОН төсөл) ойролцоо байрлан салхи, нарны эрчим хүчийг ашиглан ногоон устөрөгч үйлдвэрлэх зорилготой. Үүнд сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх зай хураагуур, ногоон устөрөгчийн үйлдвэрлэл, устөрөгч нийлүүлэхбайгууламжууд багтаж, хурдацтай хөгжиж буй Хятадын устөрөгчийн зах зээлд чиглэнэ.

Олон улсын эрчим хүчний зөвлөх үйлчилгээ “AECOM” төслийн урьдчилсан ТЭЗҮ-ийг боловсруулжж дуусгасан ба 2023 оны VIII сарын байдлаар инженерийн зураг төсөл (FEED) шатанд, инженерийн зөвлөх үйлчилгээ үзүүлэхээр баталгаажаагүй явж байна. Урьдчилсан ТЭЗҮ-д ашигласан дуу чимээ мэдрэгч (SODAR) цамхаг ашиглан урьдчилсан судалгаа хийсэн ба санхүүжилтийн хэлэлцээр хийхэд чухал мэдээлэл болсон. Төсөл эхний ээлжинд дотоодод устөрөгч үйлдвэрлэхэд төвлөрч дараагийн дараагийн үе шатанд Хятад руу үйлдвэрлэлийн зориулалтад экспортлохоор төлөвлөж байна.

Дотоодын болон Хятадын зах зээлийн эрэлт хэрэгцээг тодорхойлохоор яриа хэлэлцээ өрнөж байгаа ба офф тэйк гэрээ байгуулах ажил хүлээгдэж байна. Одоо байгаа болон төлөвлөж буй дэд бүтэц, тэр дундаа Бугат дахь Хятадын устөрөгчийн хабтай ойр, стратегийн хувьд чухал ач холбогдолтой . Усны нөөцийн менежментийн хувьд боловсруулах шат дамжлагатай холбоотой дэд бүтэц байгуулах шаардлага тулгамдсан асуудал хэвээр байна.

“Говь Н2” төсөл нь тодорхой эрэлтийн төсөөлөл, санхүүгийн шийдвэр гаргах, үйлдвэрлэл өргөжүүлэхэд шаарддлагатай Хятадын эрэлт хэрэгцээг тодруулаагүй байна. Төсөлд ногоон устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн зардлыг нэг кг тутамд 3 ам.доллароор тооцсон боловч зардлын нарийвчилсан задаргааг өгөөгүй.

Үндэстэн дамнасан корпорацуудын нүүрстөрөгч тэглэх хүчин чармайлтаас улбаатайгаар уул уурхайн салбараас дотоодын эрэлт хэрэгцээ голчлон үүснэ гэсэн хүлээлттэй. Төсөл нь эцсийн хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргахын өмнө оффтэйк гэрээ байгуулах шаардлагатай, зөрүү тооцох гэрээ (CFD) ашиглах талаар тодорхой төлөвлөгөө байхгүй.

Монгол, Хятадын эцсийн хэрэглэгчидтэй хамтран ажиллаж байгаа бөгөөд аммиак зэрэг устөрөгчийн деривативууд судлах боломжтой боловч тодорхой мэдээлэл өгөөгүй. Туршилтын эхний шатны хөрөнгө оруулалтыг 110-130 сая ам.доллароор тооцсон, нарийвчилсан задаргаа болон тэлэх хэрэгцээ шаардлага тодорхойгүй хэвээр. Монгол Улсын Ногоон Санхүүгийн Корпораци, АХБ зэрэг хөгжлийн банк санхүүгийн байгууллагад хувь эзэмшүүлэх замаар нэмэлт санхүүжилт эрэлхийлж байна.

Төслийн нөхцөл, түүхий эдийн хэрэгцээ

“Говь Н2” төсөл усны хэрэгцээгээ үнэлж, ойр орчмын уурхайн үйл ажиллагаанаас олборлох, боловсруулах, хог хаягдлын менежментийн талаарх горимыг судалж байна. Нөөц хүрэлцээтэй гэдэгт итгэлтэй байгаа ч говийн бүс нутгийн нийгэм, улс төрийн эмзэг байдлаас үүдэн ус болзошгүй эрсдэлд тооцно. Үйл ажиллагааг оновчлохын тулд устөрөгчийн станцтай усан хангамжийг хамтад нь байрлуулах зэрэг асуудал төлөвлөгөөнд тусгагдсан.

Нар салхины станцаас авах цахилгаанаар эрчим хүчээ хангана. Сүлжээнд холбох хоёр хувилбар бий. Үүнд: 1) Илүүдэл сэргээгдэх эрчим хүчийг зай хураагуурт хадгалах эсвэл 2) Сүлжээнд нийлүүлэх. Сүлжээнд холбогдох хөрөнгө оруулалтын шаардлага нь хүчин сүлжээний хүчин чадлаа өргөтгөх, шинэ ДЦС-ын бүтээн байгуулалтаас хамаарна.

Технологи хөгжүүлэх стратеги боловсруулахдаа дэлхийд салбартаа тэргүүлэгчдийн санал хүсэлтийг тусгаж авснаар эцэслэх шатандаа байна.

Ур чадвар, чадавх, орон нутагт ажлын байр бий болгох

“Говь Н2” төсөл нь эхний шатанд уул уурхайн салбарын хэрэглэгчдээ устөрөгчөөр хангахын тулд орон нутгийн тээврийн дэд бүтэц, магадгүй авто зам ашиглахаар төлөвлөж байна. Тодорхой зохицуулалт хүлээгдэж буй. Төслөө өргөжүүлэхэд Монгол, Хятадын хооронд устөрөгч тээвэрлэх шугам хоолойн дэд бүтцэд шинэ хөрөнгө оруулалт шаардлагатай. Худалдааны сүлжээнд холбогдох дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих зорилгоор АХБ зэрэг хөгжлийн банкнууд зөвлөж байгаа юм.

Бодлого зохицуулалтад анхаарах зүйлс

“Говь Н2” төсөл төсвийн санхүүжилт хүлээн аваагүй. Гэвч Монгол Улсын сэргээгдэх эрчим хүч, метан хийн салбарт туршлагатай түншүүдийнхээ дэмжлэгтэйгээр лиценз, зөвшөөрөл олгох үйл явцыг удирдан чиглүүлж байна. Ногоон устөрөгчийн хөгжлийн зохицуулалтын тайланг Монгол Улсын Эрчим хүчний яаманд хүргүүлсэн. Монгол Улсад электролиз төхөөрөмжийн болон ногоон устөрөгчийн стандарт байхгүй байгааг хүлээн зөвшөөрч, Засгийн газартай хамтран шаардлагатай зохицуулалтыг бий болгохоор зорьж байна.

Төслийн эрсдэлт хүчин зүйлийн талаарх төсөөлөл

“Говь Н2” төслийн хүрээнд туршилт үйлдвэр барих ажил үндсэндээ уул уурхайн компанитай гэрээ байгуулахаас хамаарна гэж үзэж байна. Дэд бүтэц, үйл ажиллагаанд их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийхээс өмнө устөрөгчийн баталгаатай зах зээлээ баталгаажуулах нь санхүүгийн эрсдэлийг бууруулах зорилготой.

Төсөл 5: HYRASIA ONE төсөл

 

Төслийн нэр
Төслийн зураг эсвэл дүрслэл	Төслийн байршил
	Баруун Казахстан дахь “Мангыстау” нутаг
Төслийн үндсэн техникийн болон санхүүгийн өгөгдөл
Ашиглалтын үед Н2-ын тооцоолсон нийт үйлдвэрлэл жилд(холбогдох бол үе шаттайгаар)	2032 он гэхэд HYRASIA One нь 2 сая тонн ногоон устөрөгч буюу 11 сая тонн ногоон аммиак үйлдвэрлэнэ.
Төслийн төлөв байдал (урьдчилсан ТЭЗҮ, ТЭЗҮ, барилга байгууламж, үйл ажиллагаа)	ТЭЗҮ
Эхлэх огноо (хэрэв ашиглалтад ороогүй бол төлөвлөгөөт хугацааг бичнэ)	2032
Бууруулах зардал тонн CO2 эквивалент (tCO2-e)	Мэдээлэл байхгүй
Электролиз станцын үйлдвэрлэлийн хүчин чадал	20 ГВт электролизерийн хүчин чадалтай
Электролиз төхөөрөмж бүрийн ашиглалтын хугацаа	Мэдээлэл байхгүй
Нэгж электролиз төхөөрөмжийн цахилгаан зарцуулалт	Мэдээлэл байхгүй
Эрэлтийн гол эх үүсвэр	Мэдээлэл байхгүй
Үйлдвэрлэлийн байршлын нөхцөл (тусгайлан төвлөрсөн эсхүл тархсан)	Мэдээлэл байхгүй
Төлөвлөсөн үйлдвэрлэлийн өртөг	Мэдээлэл байхгүй
Төлөвлөсөн дотоодын эрэлт	Мэдээлэл байхгүй
Нийт хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээ	40-50 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийхээр төлөвлөж байгаа тус компани 2026 он хүртэл 5-6 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийхээр төлөвлөж байна.
Түншилж буй аж ахуйн нэгжийн нэрс.	“Svevind Energy” групп

I Зөвлөлдсөн нэмэлт эх сурвалж: (Svevind Energy Group, 2024[3])

Танилцуулга, төслийн тойм

HYRASIA ONE төслийн удирдагч ХБНГУ-ын Свевинд компани баруун Казахстаны Мангистау хотод төвлөрсөн сэргээгдэх эрчим хүчний томоохон санаачлагч юм. Хоёр сая тонн ногоон устөрөгч эсвэл 11 сая тонн ногоон аммиак үйлдвэрлэх 20 ГВт-ын хүчин чадалтай 40 ГВт-ын салхи, нарны эрчим хүчний цогцолбор байгуулахаар төлөвлөж байна. Мөн ус давсгүйжүүлж боловсруулах шинэ үйлдвэр хамаарна.

2022 оны X сард Казахстаны Засгийн газартай Хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулсан. Урьдчилсан инженерийн зураг төсөл (FEED), Байгаль орчин, нийгэмд нөлөөлөх байдлын үнэлгээг 2023-2026 онд хийхээр төлөвлөж байна. “FEED”-ийн бэлтгэл ажил, геологийн судалгааны ажил 2023 оны VI сард эхэлсэн. 2027 он гэхэд бүтээн байгуулалт эхэлж, 2030 он гэхэд ашиглалтад орж, 2032 он гэхэд бүрэн хүчин чадалдаа хүрнэ.

“HYRASIA ONE” төсөл нь экспортын болон дотоодын хэрэглээнд анхаарч, Казахстаныг ногоон устөрөгчийн томоохон үйлдвэрлэлээр Европ, Азийн зах зээлд том тоглогч болгох зорилготой юм. Бордоо, хими, цемент үйлдвэрлэл зэрэг салбарыг хөгжүүлэхийн зэрэгцээ бүс нутгийн худалдаа, эрчим хүчний солонгоруулалтыг дэмжих төлөвтэй байна. Нар, салхины эрчим хүч, электролиз станцад устөрөгч үйлдвэрлэх, хувиргах үйлдвэр, Курык боомтын ойролцоох экспортын терминал зэргийг нэгтгэнэ.

Хөрөнгө оруулалтын зардлыг 40-50 тэрбум ам.доллароор төлөвлөж байгаа бол 5-6 тэрбум ам.долларын анхны хөрөнгө оруулалтыг 2026 он гэхэд “FID” хийхээр төлөвлөж байна. Казахстаны Засгийн газартай байгуулсан Хөрөнгө оруулалтын гэрээний хүрээнд цаашид хөрөнгө оруулалт татахыг зорьж байна.

Төслийн нөхцөл, түүхий эдийн хэрэгцээ

Төслийн үндсэн түүхий эд нь нар, салхи, ус юм. Салхины хурд ихтэй, нарны тусгал өндөртэй бүсэд байрладаг тул нөөцийн нарийвчилсан мэдээлэл алга байна. Каспийн тэнгисээс ус татаж, давсыг ялгана. 20 ГВт-ын хүчин чадалтай электролиз станц, давсгүйжүүлэх шинэ үйлдвэр дэмжигдсэн.

Ойролцоогоор 34,000 хавтгай дөрвөлжин км талбайг судалгаанд зориулж нөөцөлсөн ба 50 км2 талбайг үйлдвэрлэл явуулахад зориулна. Төсөл нь 20 ГВт-ын хүчин чадалтай электролиз станц болон зэрэгцээ 40 ГВт нар, салхины цахилгаан станцыг хөгжүүлэх зорилготой. Сүлжээний хүчин чадал, эрчим хүчний хэрэглээний талаарх мэдээлэл тодорхойгүй, цахилгаан болон устөрөгчийн станцыг айлсуулан барина.

Ур чадвар, чадавх, орон нутагт ажлын байр бий болгох

Төсөл хэрэгжсэнээр 1800 байнгын ажлын байр, бүтээн байгуулалтын явцад 3500 ажлын байр бий болно гэж тооцоолж байна. Бүс нутгийн газрын тос, байгалийн хийн экспортын туршлага ногоон устөрөгчийн үйлдвэрлэлд шилжих үндэс суурийг бүрдүүлдэг. Каспийн тэнгисийн Курык боомтын ойролцоо байрлах уг төсөл төмөр зам, усан онгоц, дамжуулах хоолойг ашиглан өдөрт 32 мянган тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай тээврийн сүлжээг бий болгоно. Гэвч доор дурдсанчлан одоогийн тээврийн сүлжээний хязгаарлалт экспортын интеграцийн үр ашгийг бууруулах эрсдэлтэй.

Бодлого зохицуулалтад анхаарах зүйлс

Казахстаны Свевинд төсөл нь Засгийн газрын хүчтэй дэмжлэгтэй, ирээдүйн хөрөнгө оруулалтын чухал санаачилга мөн. Гэвч ногоон устөрөгчийн зохицуулалтын тогтолцоо байхгүйгээс хөгжүүлэгчид бэрхшээлтэй тулгардаг. Одоогийн байдлаар саарал химийн бодисын зохицуулалтаар зөвхөн устөрөгчийг үйлдвэрлэлийн хий гэж ангилд тооцдог, энэ нь төсөл батлахад хүндрэл учруулж байна. Шаардлагатай зөвшөөрлийг баталгаажуулах нь бас нэг том бэрхшээл мөн. Экспортын үйл ажиллагаатай холбоотой тул олон улсын дүрэм журамд нийцүүлэх, ялангуяа Европын Холбооны зах зээлд нэвтрэх талаар хүчин чармайлт гаргаж байна. Эдгээр зохицуулалтын асуудлыг шийдвэрлэх нь төсөл урагшлахад зайлшгүй шаардлагатай.

Төслийн эрсдэлт хүчин зүйлийн талаарх төсөөлөл

Логистикийн гол бэрхшээл төслийн амжилтад эрсдэл учруулж болзошгүй. Ираны төмөр замын эгц налуу зам тээвэрлэлтийг удаашруулж, илүү үнэтэй болгодог бол Туркийн гатлага онгоцны хязгаарлагдмал хүчин чадал саад учруулж, ногоон аммиакийн Европ руу шилжүүлэх хөдөлгөөнийг саатуулж бүр хязгаарлаж болзошгүй. Эдгээр асуудлууд төслийн үр ашиг, Европын экспортын эрэлтийг хангах чадварт нөлөөлж болзошгүй.

Төсөл 6: GH2 ACWA эрчим хүчний төсөл

 

Төслийн нэр
Төслийн зураг эсвэл дүрслэл	Төслийн байршил
	Ногоон устөрөгчийн үйлдвэр: Ташкент хотоос 45 км зайд, Чирчик хотод байрладаг. Баш 52 МВт-ын салхин цахилгаан станц: Бухар мужийн Гиждуван дүүрэгт Аякагитма усан сангийн зүүн хойно 8хотгор) байрладаг. Ногоон аммиакийн үйлдвэрлэл: Навои эсвэл Сырдаръяа боловсруулах үйлдвэрийн ойролцоо байрладаг.
Төслийн үндсэн техникийн болон санхүүгийн шинж чанар
Ашиглалтын үед Н2-ын тооцоолсон нийт үйлдвэрлэл жилд (холбоотой үе шаттайгаар)	Жилд 3000 тонн ногоон устөрөгч
Төслийн төлөв байдал (урьдчилсан ТЭЗҮ, ТЭЗҮ, барилга байгууламж, үйл ажиллагаа)	Мэдээлэл байхгүй
Эхлэх огноо (хэрэв ашиглалтад ороогүй бол төлөвлөгөөт хугацааг бичнэ)	Хоёр үе шаттайгаар COD ашиглалтад орно
Бууруулах зардал тонн CO2 эквивалент (tCO2-e)	2024 оны 9-р сарын 1 гэхэд HPA-д зориулсан COD-1
Электролиз станцын үйлдвэрлэлийн хүчин чадал	2025 оны 1-р сарын 1 гэхэд PPA-д зориулсан COD-2
Электролиз төхөөрөмж бүрийн ашиглалтын хугацаа	Мэдээлэл байхгүй
Нэгж электролиз төхөөрөмжийн цахилгаан зарцуулалт	20 МВт электролизер
Эрэлтийн гол эх үүсвэр	Мэдээлэл байхгүй
Үйлдвэрлэлийн байршлын нөхцөл (тусгайлан төвлөрсөн эсхүл тархсан)	Мэдээлэл байхгүй
Төлөвлөсөн үйлдвэрлэлийн өртөг	Узбекистаны Үндэсний цахилгаан эрчим хүчний сүлжээтэй (NEGU) байгуулсан 25 жилийн гэрээний хугацаанд сүлжээнд нийлүүлсэн сэргээгдэх эрчим хүчийг 100% худалдан авна
Төлөвлөсөн дотоодын эрэлт	Мэдээлэл байхгүй
Нийт хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээ	Мэдээлэл байхгүй
Түншилж буй аж ахуйн нэгжүүдийн нэрс.	Мэдээлэл байхгүй

Зөвлөлдсөн нэмэлт эх сурвалж: (ACWA Power, 2023[4])

Танилцуулга, төслийн тойм

2023 оны I сард Узбекистаны Эрчим хүчний яам болон ACWA Power компани бордоо үйлдвэрлэлд байгалийн хийн хараат байдлыг бууруулах зорилгоор Ташкент хотод устөрөгчийн ногоон байгууламжийг хөгжүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурав. ACWA Power (ACWA) нь Саудын Арабд төвтэй, дэлхийн 77 улсад 78.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгөтэй, 2019 оноос хойш Узбекистанд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тус компани Узбекистаны аж үйлдвэрлэлд нүүрстөрөгч халах, ялгарлыг бууруулах арга хэмжээг дэмжин ногоон устөрөгч, аммиакийн үйлдвэрлэлд анхаарлаа хандуулж буй. Энэ нь удахгүй гарах Хилийн нүүрстөрөгч тохируулгын механизм (CBAM) -тай уялдуулах юм

ACWA Power компани Узбекистанд ногоон устөрөгч үйлдвэрлэх байгууламж, ногоон аммиакийн үйлдвэр гэсэн хоёр төслийг боловсруулж байна.

Ногоон Н2 үйлдвэрлэл: Устөрөгчийн байгууламж нь Ташкент хотоос 45 км зайд, Узкимёсаноат/МАКСАМ-Чирчик-Навои бордооны үйлдвэрийн ойролцоо байрлана. Жилд 20МВт-ын электролиз станц 3000 тонн ногоон устөрөгч үйлдвэрлэх ба 85-100 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийхээр төлөвлөж, 2024 оны сүүлээр үйлдвэрлэлээ эхлүүлэх төлөвтэй байна. Устөрөгчийн станцаас гадна ACWA Power нь 52 МВт-ын салхин станц (WF) Бухар мужийн Баш хотод барина. Уг станц 80 МВт-ын хүчин чадалтай, сүлжээнд цахилгаан нийлүүлж, устөрөгчийн байгууламжийг тэжээх юм. Энэхүү салхин цахилгаан станц нь одоо баригдаж байгаа ACWA Power Bash 500 МВт-ын салхин станц (WF)-тай хамт байрлана. Төслүүдийг ACWA Power болон Uzkimyosanoat ХК (UKS)-ийн хамтарсан компани удирдах ба ACWA 80%, UKS 20% эзэмшинэ. UKS нь тусгай зөвшөөрөл, лиценз, инженерчийн шийдэл, газар чөлөөлөх ажлыг хариуцаж, сүлжээний холболтыг хөнгөвчлөхийн зэрэгцээ өөрийн харьяа байгууллагаар дамжуулан үйлдвэрлэсэн устөрөгчийн 10% -ийг худалдаж авна. ACWA Power UKS Green H2 хамтарсан компани салхин станц болон холбогдох дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт, санхүүжилт, барилга угсралт, ашиглалт, засвар үйлчилгээ зэрэгт хяналт тавих юм. “Узкимёсаноат” төрийн өмчит үйлдвэрийн газартай 15 жилийн хугацаатай устөрөгч худалдан авах гэрээ, Узбекистаны Үндэсний цахилгаан эрчим хүчний сүлжээ компанитай эрчим хүч худалдан авах гэрээ байгууллаа.

Ногоон аммиакийн үйлдвэрлэл: Ногоон аммиакийн төслийг хоёр үе шаттайгаар хэрэгжүүлж, жилд 500,000 тонн ногоон аммиак үйлдвэрлэн хийн хэрэглээг жилд 0.6 сая МВт-аар бууруулах ъзорилготой. Уг байгууламж Навои эсвэл Сырдаръяа боловсруулах үйлдвэрийн ойролцоо байрладаг. 3.5-4 тэрбум ам.долларын өртөгтэй уг төсөлд 2 ГВт сэргээгдэх эрчим хүч, 1 ГВт-ын электролиз станцын бүтээн байгуулалт багтсан. 2023 онд Хамтарсан бүтээн байгуулалтын гэрээ байгуулсан. Ногоон аммиак төсөл нийт хөрөнгө оруулалтын дийлэнх хувийг эзэлж, 30 жилийн хугацаанд нэг тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт шаардлагатай, 1-2 тэрбум ам.долларын үйл ажиллагааны зардалтай. Төсөл нь дөрвөн тэрбум ам.долларын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт татах зорилготой ч зардлын нарийвчилсан задаргааг хараахан зарлаагүй байна.

Гадаад, дотоод эрэлт, үйлдвэрлэлийн зардлын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл хараахан гараагүй.

Төслийн нөхцөл, түүхий эдийн хэрэгцээ

Ногоон устөрөгчийн төслийн хувьд сэргээгдэх эрчим хүч, ус нь үндсэн түүхий эд болно. Усны хэрэгцээ, хангамжийн талаар тодорхой мэдээлэл хараахан гараагүй байна. Одоо хэрэгжиж буй “Баш салхи” төслийг өргөтгөж, 52 МВт цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэн 175 ГВт.ц цахилгаан эрчим хүчийг үндэсний сүлжээнд нийлүүлэхийг зорьж байна. Энэ цахилгааныг устөрөгчийн үйлдвэр рүү татна. Үйлдвэрлэсэн ногоон устөрөгчөө Узкимёсаноатын ногоон шээг/шивтэр/ мочевины үйлдвэрт зарна

Ногоон аммиакийн төсөлд 500,000 тонн ногоон аммиак үйлдвэрлэхийн тулд ойролцоогоор 2 ГВт сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр, төслийн нэг хэсэг болох 1 ГВт хүчин чадалтай электролиз станц шаардлагатай. Сэргээгдэх эрчим хүчний байгууламжуудыг ногоон аммиакийн үйлдвэртэй хамт байрлуулах уу, эсвэл ногоон устөрөгчийн төсөлтэй адилаар үндэсний сүлжээнд холбогдон эрчим хүчээр хангах уу гэдгийг тодорхой заагаагүй байна. Энэ төслийн усны хэрэгцээг ихэвчлэн электролиз станцад ашиглах ба ойролцоогоор 4500 м³/хоног гэж тооцоолсон.

Ур чадвар, чадавх, орон нутагт ажлын байр бий болгох

Ногоон устөрөгч болон ногоон аммиакийн төслүүд нь барилг угсралтын болон ашиглалтын үе шатанд ажлын байр үүсгэнэ.

Барилгын ажлын явцад 100 орчим ажлын байр шинээр бий болгоно. Барилгын ажил ид өрнөж байх үед нийт ажиллах хүчний 50 хүртэлх хувийг орон нутгаас авна. Ашиглалтын үе шатанд салхин станцад 16 орчим ажлын байр, ногоон устөрөгчийн үйлдвэрт 10 орчим ажлын байр бий болно. Баш 52 МВт-ын болон Баш 500 МВт-ын салхин станцыг хамтад нь байгуулснаар нийт 35-40 ажилчин хоёр салхин цахилгаан станцын ашиглалт, засвар үйлчилгээг хийх боломжтой.

Ногоон аммиак төслийн дөрвөн жилийн барилга угсралтын үе шатанд 3000 орчим ажлын байр бий болгоно гэж тооцоолж байгаа бөгөөд ашиглалтын арван жилийн хугацаанд 200-250 орчим ажлын байр бий болно.

Ногоон устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг дэмжихийн тулд одоо байгаа дэд бүтцийг хөшүүрэг болгон сайжруулна. Төслийн хүрээнд багтсан сүлжээг өргөтгөх, сайжруулах зэрэг нэмэлт дэд бүтэц шаардаж магадгүй. Хэдийгээр бордоо тээвэрлэх дэд бүтэц бий болсон ч агуулах, үйлдвэрлэлийн талбай, бусад байгууламж зэрэг дэд бүтцийн шинэ бүрэлдэхүүн хэсгүүд зайлшгүй шаардлагатай.

Бодлого зохицуулалтад анхаарах зүйлс

Эрх зүйн таатай орчин бүрдүүлэхэд төрөөс оролцогч талуудын хамтын ажиллагаа шаардлагатай болсон. I үе шатны ололт амжилтад тулгуурлан Олон улсын сэргээгдэх эрчим хүчний гэрчилгээ (iRECs), зах зээл бий болгох гм ажлыг эхлүүлсэн. Аж үйлдвэрлэлийн шинэчлэлтэй холбоотой бэрхшээл, сорилтыг даван туулахад төрийн дэмжлэг маш чухал байв. Эдгээр төслийг үргэлжлүүлэх таатай орчныг бүрдүүлэхэд дээд удирдлагын амлалт чухал үүрэг гүйцэтгэсэн билээ.

Төслийн санхүүжилт, эрсдэл хуваах арга, төслийн ерөнхий бүтэц зэрэг нь Узбекистаны Эрчим хүчний яам, Аж үйлдвэр, мэдээллийн технологийн яамны бодлогын дэмжлэгтэйгээр тулгамдсан олон асуудлыг шийдвэрлэж чаджээ.

Төслийн эрсдэлт хүчин зүйлийн талаарх төсөөлөл

ACWA Power газар хөрсний экологи, агаарын чанар, дуу чимээ, чичиргээ, хөрс, геологи, гүний болон гадаргын ус, замын хөдөлгөөн ба тээвэр, дэд бүтэц, инженерийн шугам сүлжээ, археологи, соёлын өв, ландшафт болон үзэгдэх орчин, сүүдэрлэлт, хатуу хог хаягдал, бохир усны менежмент, нийгэм- эдийн засаг, иргэдийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, түүнчлэн хөдөлмөрийн нөхцөл, хүн амын шилжилт хөдөлгөөний нөлөөллийн үнэлгээг хийсэн байна.

Гол эрсдэл, бууруулах стратеги ажиллагаа:

Амьдрах орчин алдагдах: Талбай цэвэрлэх, ухах зэрэг барилгын ажил нь ургамал, ан амьтанд эрсдэл учруулж, бүс нутгийн экосистемийг доройтуулж болзошгүй. Энэ нөлөөг багасгахын тулд салхин үүсгүүр, дэд станцын эргэн тойронд 30 метр хамгаалалтын бүс байгуулж, хөрсний элэгдлээс сэргийлж орох гарах гарц зам, дэд станцуудын барилгын ажлын үлдээх ул мөрийг хянана.

Агаарын чанар: Барилгын үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй тоосжилт, бохирдуулагчийн ялгарал нь ургамал, ан амьтанд сөргөөр нөлөөлдөг. Үүнийг шийдвэрлэхийн тулд байгаль орчин болон ойр орчмын хүн амыг хамгаалах нөлөөллийн үнэлгээ, нөлөөллийг бууруулах стратегиэ тодорхойлсон Биологийн олон янз байдлын менежментийн төлөвлөгөө боловсруулсан.

Эдгээр арга хэмжээ нь байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг багасгах, төсөл хариуцлагатай хэрэгжүүлэх хөгжүүлэх үйл ажиллагааг хангах зорилготой юм.

Ашигласан материал

[4] ACWA Power (2023), Bash 52MW Wind Farm Republic of Uzbekistan: Environmental & Social Impact Assessment Volume 2 - Addendum to the Bash 500MW WF ESIA.

[2] AECOM (2023), Gobi Green H2 Prefeasibility Study, https://aecom.com/au/projects/gobi-green-h2-prefeasibility-study/.

[1] Petro Matad Limited (2024), Petro Matad Limited Operational Update, https://markets.ft.com/data/announce/full?dockey=1323-16439481-5TDTQH3AKNPG7UR7F088D307FA.

[3] Svevind Energy Group (2024), About Hyrasia One, https://hyrasia.one/the-project.