Энэ бүлэгт сэргээгдэх устөрөгч хөгжүүлэх хөрөнгө оруулалтын бодлогын хүрээг авч үзлээ. Сэргээгдэх устөрөгч хөгжүүлэх үндэсний стратегитэй улс орны туршлагаас харахад устөрөгчийн болон ерөнхий хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах, бодлогын дэмжлэг үзүүлэх чиглэлд дутуу ажилласан нь харагддаг. Монгол Улс үндэсний устөрөгчийн стратегитэй болохоор ажиллаж буй энэ үед цэвэр эрчим хүч, бага нүүрстөрөгчийн технологид хөрөнгө оруулалт татахад үүсэж буй саад бэрхшээлийг арилгах боломжтой юм. Гол асуудал нь бусад түлштэй харцуулахад сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулалт татах нөхцлийг сайжруулах, салбарыг хөгжүүлэхэд зайлшгүй шаардлагатай хатуу болон зөөлөн дэд бүтцийг барьж байгуулах ажлыг эхлүүлэх, үйлдвэрлэлд сэргээгдэх устөрөгчийг хэрэглээг дэмжих юм.
Монгол Улсад сэргээгдэх устөрөгчийн стратеги боловсруулах ажилд
Абстракт
Монголын сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулалт татах хоёр арга зам бий. Нэгд, бодлого, эрх зүйн зохицуулалтаар үүсэж болзошгүй аливаа саад тотгорын олж тогтоон арилгаж хэрэгжиж буй төсөлд төр тодорхой үр дүнд хүргэх хүрээ тогтоохыг хязгаарлах арга юм. Хоёрт, чиглүүлэх арга буюу устөрөгчийн салбарын үндэсний хэмжээнд цар хүрээтэй хөгжүүлэхэд нийтийн хөрөнгийг дайчлан салбарын хөгжлийг дэмжих юм. Энэхүү стратегиэр хөрөнгө оруулалт, аж үйлдвэрийн “ногоон” бодлогыг хослуулан хэрэгжүүлнэ. Сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх үндэсний стратегитэй олон орон устөрөгч импортлох, дотооддоо үйлдвэрлэх эсэхээс үл хамааран төрөөс зохицуулах арга замыг сонгож байна. Учир нь бага нүүрстөрөгчийн үйлдвэрлэл өртөг зардлын хувьд өрсөлдөх чадвартай байх буюу “саарал” устөрөгчтэй үнийн хувьд ижил байж байж эдийн засгийн далайцаа хурдан хугацаанд хүрнэ. Хөрөнгө ихээхэн шаарддаг энэ салбарт өртгийн хугарлын цэг өндөр, ихэнх бага нүүрстөрөгчийн төсөл хөрөнгө оруулалтын эцсийн шийдвэр гаргах шатандаа хүрээгүй яваа юм (IEA, 2023[1]).
Хувийн хөрөнгө оруулалт, ялангуяа гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт (ГШХО)-ад шууд нөлөөтэй учраас өрөнгө оруулалтын ерөнхий хүрээ бүтцийн хувьд ач холбогдолтой. Шинэ тутам технологи дэлхийн өртгийн сүлжээнд нэвтрэх, шинэ мэдлэг, технологийн чадавхтай болоход ГХО-ын гүйцэтгэх үүргийн талаар сайтар судлагдсан сэдэв мөн. Тухайлсан, тодорхой зорилготой сэргээгдэх эрчим хүчний хөрөнгө оруулалтын бодлого, арга хэрэгсэлд салбарын хөгжлийн дэмжих санхүүгийн татаас, хөнгөлөлт, уг чиглэлд хөрөнгө оруулалтыг дэмжих үйл ажиллагаа юм. Монгол Улс устөрөгчийн салбараа өргөн хүрээнд хөгжүүлэхэд гадаад санхүүгийн эх үүсвэр ашиглах магадлалтай нөхцөл байдлаас харахад энэ бүлэгт ГХО-д чухалчлан үзлээ. Хөрөнгө оруулалт татах, дэмжих бодлогыг ерөнхийгөөс тухайлсан гурван чиглэлээр тодорхойлов. Үүнд хувийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих, ногоон болон бага нүүрстөрөгчид хийх хөрөнгө оруулалт татах, сэргээгдэх устөрөгч хөгжүүлэхэд чиглэсэн бодлогууд юм.
Устөрөгчид хөрөнгө оруулалт татахдаа Монгол Улс чиглүүлсэн арга хэрэглэх эсэх нь устөрөгч үйлдвэрлэлд “анхдагч” болох шийдвэрээс хамаарна. Монголын эрх баригчид нэн шинэлэг технологи ашиглан үйлдвэрлэл эрхлэгч анхдагч улс болох, эсхүл дэлхийн зах зээлд энэ технологи, дагасан дэд бүтэц хөгжиж дэлгэрсэн хойно чиглүүлсэн арга хэмжээ авч уг салбарыг хөгжүүлэх шийдвэр гаргахаас цаг хугацаа болон санхүүгийн нөөцөд нөлөөлнө. Хэрэв анхдагч болохоор шийдэх юм бол энэ бүлэгт өгүүлсэнчлэн хөрөнгө оруулалтын сайтар уялдаатай, томоохон бодлого хэрэгтэй болно. Энэ нь зөвхөн устөрөгчид технологи, дэд бүтэц, зах зээлд хамаарах хөрөнгө оруулалтын эрсдэлийг бууруулахад шууд нөлөөтэй.
Монгол Улс мөн устөрөгчийн хөрөнгө оруулалтад шууд бусаар чиглүүлсэн арга хэмжээ авах шаардлагатай ба энэ нь бага нүүрстөрөгчийн технологийг ерөнхийд нь хөгжүүлэхэд үүсэж буй саад бэрхшээлд төвлөрсөн, хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулахад төвлөрнө. Энэ чиглэл гурван үндсэн чиглэлд бодлогын зохицуулалт хийнэ. Нэгд, хувийн хэвшлийн хэрэгжүүлж буй устөрөгчийн туршилтын төслийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд чиглэнэ. Хоёр дахь нь бага нүүртөрөгч болон байгаль орчны тогтвортой байдлыг хангах зорилтыг уялдуулан хөрөнгө оруулалтын хүрээнд тусгана. Үүний үр дүнд төр засаг ганцхан технологид уягдалгүйгээр устөрөгчийн салбарыг хөгжүүлэх боломжтой. Энэ нь Бүлэг II-т томьёолсон аж үйлдвэр инновацийн бодлоготой ижил учир шалтгаантай. Хэрэв “ногоон” хөрөнгө оруулалтын эдийн засаг, нийгмийн үр ашгийг төр, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулагчид бүрэн дүүрэн ойлгоогүй, энэ нь байгаль орчны үнэ цэнийг бүрэн гүйцэд тодорхойлж чадаагүйгээс улбаатай бол уламжлалт түлшинд суурилсан технологийн давуу байдал хэвээр байна. Сайтар төлөвлөсөн, тодорхой зорилгод хүргэх хөрөнгө оруулалтын бодлогын арга хэмжээ энэхүү тэнцвэргүй байдлыг арилгахад тустай. Энэ бүлэгд тодорхойлсон арга хэрэгслийг хослуулан хэрэглэснээр Монгол Улс эдийн засгийн нөхцөл байдал, засгийн газрын зорилтод нийцсэн устөрөгчийн салбарт хөрөнгө оруулалт татах, дэмжих аргачлал бий болгож чадна.
Гуравт, Монголын устөрөгчийн салбарт хийх хөрөнгө оруулалтад анхаарах онц чухал нэг асуудал бол төр засгаас авах бодлогын арга хэмжээ ямар байхаас үл хамааран сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт маш их хөрөнгө оруулалт шаардлагатай. Тогтвортой, бага өртөгтэй сэргээгдэх эрчим хүчээр хангаж байж өрсөлдөх чадвартай сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэнэ. Монголын сэргээгдэх эрчим хүчний нөөц боломж тус улс устөрөгчийн үйлдвэрлэгч болоход гол давуу тал нь юм. Устөрөгч “ногоон” эсхүл “сэргээгдэх” гэж тооцогдохын тулд электролиз ажиллуулах эрчим хүч нь сэргээгдэх үүсвэрээс хангагдсан байх шаардлагатай. Одоогийн байдлаар үйлдвэрлэлийн технологиос хамаарч электролиз төхөөрөмж 1 кг устөрөгч үйлдвэрлэхэд 45-83 кВт.ц (шүлтлэг электролиз 50-78кВт.ц, хатуу оксид электролиз илүү үр ашигтай буюу 45-55кВт.ц) цахилгаан хэрэглэдэг (OECD, 2022[2]). Ихэнх сэргээгдэх устөрөгчид хийсэн судалгааны дүнгээс харахад өрсөлдөх чадвартай устөрөгч үйлдвэрлэх төсөл нар салхины эрчим хүчний нэг кВт.ц тутамд ойролцоогоор хоёр америк центээр тооцсон тэгшитгэсэн үнэ тариф ашиглах шаардлагатай болдог. 2021 оны байдлаар шинээр гарсан өргөн хэрэглээний нарны хавтангийн хувьд арай өндөр буюу дунджаар ам $0.048 /кВт.ц, салхиных ам. $0.033/кВт.цаг байжээ (IRENA, 2022[3]). Өргөн хэрэглээнд ашиглах устөрөгчийн салбартай болохын тулд Монгол улс сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх чадвараа огцом нэмэх шаардлагатай. Зөвхөн нэг туршилтын төсөлд нэмэлт 600 мегаватт (мВт) нар, салхины эрчим хүч хэрэгтэй байгаа нь 2024 оны байдлаар суурилагдсан байгаа 283мВт чадлаас хоёр дахин их төдийгүй сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх зардал бага байж гэмээ нь өрсөлдөх чадвартай болно. Иймд Монголын сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулалт татах нөхцөл сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжих, цаашид өсөн нэмэгдэхэд хүчтэй нөлөөлөх учраас энэхүү бүлэгт хөрөнгө оруулалтын орчинг онцгойлон авч үзлээ.
Энэ бүлэгт Монгол Улсад сэргээгдэх устөрөгч хөгжүүлэхэд хөрөнгө оруулалтын ач холбогдлыг судлан үзэж, авч хэрэгжүүлэх шаардлагатай арга хэмжээ, үндэсний стратегидээ тусгах арга хэрэгслийг тодорхойлов. Бүлэг III бүтэц нь устөрөгчийн салбар хөгжүүлэх үндэсний стратегийн хүрээнд хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөө, бодлого боловсруулж буй олон улсын туршлага Хэсэг 3.2-т танилцуулж, дараагийн хэсэгт нь Монголын сэргээгдэх эрчим хүчний салбарын дотоодын үйлдвэрлэлийн өрсөлдөх чадварт нөлөөлөх боломжийг үнэлэв. Хэсэг 3.4-т Монголын хөрөнгө оруулалтын бодлогын хүрээ, сэргээгдэх устөрөгч хөгжүүлэх орчныг үнэллээ. Зөөлөн болон хатуу дэд бүтэц урт хугацааны салбарын хөгжилд хөрөнгө оруулалт татах бүрэлдүүлэгч хүчин зүйл болох талаар томьёолов.
Сэргээгдэх устөрөгчийн талаарх бодлогын тухай яриа хэлэлцээ ихэнхдээ үйлдвэрлэлийг хурдан хугацаанд тэлж, үнээ “хүрэн” эсхүл “саарал” хувилбартай нь өрсөлдөхүйц хэмжээнд хүргэж, энэ зууны дунд үе гэхэд нүүрстөрөгч тэглэх зорилгодоо хүрэх шийдлийн талаар ярьдаг. Үүний өнгө болон дотоодын хэрэглээ өснө гэсэн таамаглал, үр хөврөлдөө байгаа технологийн эдийн засаг, бага нүүрстөрөгчийн ашиг тусыг олж харсан их олон улс орон сэргээгдэх устөрөгчийн үндэсний стратеги боловсруулахдаа хөрөнгө оруулалтыг чухалчлан үзсэн төдийгүй зарим талаараа илүү өргөн түвшинд стратегиэ харж, өөр бусад үйлдвэрлэлийн аргыг (ө.х., уламжлалт шатахуунд суурилсан С-БХХ). Эдгээр стратегийн нийтлэг шинж нь үйлдвэрлэл, бүтээгдэхүүн, дериватив дайвар, салбарын зах зээл, үйлдвэрлэлийн өртөг зардлыг тодорхой түвшинд хүргэхийг зорьсон байдаг. Бага нүүрстөрөгчийн устөрөгчийн чиглэлд хийсэн эдийн засгийн тооцоо судалгаанаас харахад устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн зардал кг нь 1-3 ам.доллар байж “саарал” устөрөгчтэй өрсөлдөх боломжтой бол сайн төслийн хувьд кг нь 3 ам.доллар, байршил, нөхцөл муутай төслийн 10 гаруй ам. долларт хүрэхээр байна (OECD/The World Bank, 2024[4]). Улс орнууд мөн улс орны алсын хараатай холбоотойгоор хөрөнгө оруулалтын хэмжээг тодорхойлдог. Жишээ болгон Хүснэгт 3.1-д нийт хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 77-330 тэрбум ам. долларт хэлбэлзэж байгаа ба ихэнх нь хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалт байх юм.
Тэмдэглэгээ: (*) 2050 он гэхэд хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтын нийт дүн
Эх сурвалж: Өөрийн судалгаа.
Улс орнуудын устөрөгчийн үндэсний стратегийг гурван бүлэгт хувааж үзэж болно. Үүнд: импортлогч, экспортлогч, өөрийгөө хангахад чиглэгдсэн. Герман, Япон, Солонгос, ЕХ сэргээгдэх устөрөгч импортлогчийн байр сууринаас стратегиэ боловсруулж нүүрстөрөгч халах хэрэгцээгээ хангана гэж үзсэн бол Хятадын дотоод зах зээлийн хэрэгцээ өндөр тул сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн өсөлтөө бусад салбартаа шингээж, өөрөө өөрийгөө хангах стратеги баримтална. Бусад улсууд экспортод гаргах стратеги баримталж байгаа юм. Дотоод зах зээл нь жижиг учраас Монголын хувьд амбицтай зорилтоо хангахад илүү тохиромжтой загвар байж болохыг Бүлэг I-д тодорхойлсон билээ. Канад, Чили, Морокко, Намиби, Оман улсууд экспортлогч стратегитэй. Эдгээр улсууд сэргээгдэх устөрөгчийн дэлхийн зах зээлд хүчтэй өрсөлдөгч болох амбицтай байгаа ба тэдний туршлагаас нь суралцах боломжтой.
Салбарын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхэд хэрэгтэй хөрөнгө оруулалтын хэмжээ эрсдэл хувааж хөрөнгө санхүү босгоход олон улсын санхүүгийн байгууллагууд бодлогын яриа хэлэлцээг хувийн салбартай өрнүүлэхэд хөгжиж буй улс орнуудад туслахад чухал үүрэгтэй. Хөгжиж буй орнуудын санхүүгийн нөөц хязгаарлагдмал учраас төсвөөс санхүүжүүлж эрсдэл хуваан үйлдвэрлэл нэмэгдүүлэх боломжгүй. Иймд олон улсын түнш байгууллагууд байгалийн өгөгдөл, нөхцөл сайтай улс орнуудад эх үүсвэрийг цэвэр устөрөгч дотооддоо хөгжүүлж, үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлэхэд чиглүүлэхэд нь туслалцаа үзүүлэх хэрэгтэй. Дэлхийн Банкны ЭЗХАХБ-тай хамтран боловсруулсан тайланд дунд, том хэмжээний “зам заагч” (100 мВт-с 1гВт хүртэл) 10 гВт нийт чадалтай том төслийг дэмжих дэлхийн санаачилга гаргах талаар дурджээ. Энэ санаачилгын зорилго нь сэргээгдэх устөрөгчийн төсөл хэрэгжүүлэх нь хөгжиж буй орны хувьд хэрэг зэрэг үр дүнтэй болохыг харуулах юм. Уг санаачилгын зорилтыг тайланд дэлгэрэнгүй тодорхойлжээ (Хайрцаг 3.1) (OECD/The World Bank, 2024[4]). Европын Сэргээн Босголт Хөгжлийн Банк (ЕСБХБ) ногоон хөрөнгө оруулалтын хүрээнд сайтар боловсруулсан сэргээгдэх устөрөгчийн төсөл санхүүжүүлэх боломжтой. Хөгжиж буй орнуудын хувьд сэргээгдэх эрчим хүчний томоохон тоглогч болоход олон улсын санхүүгийн байгууллага (ОУСБ), олон талт хөгжлийн банк (ОТХБ)-уудын санхүүжилт авахад тавьдаг шаардлагыг ойлгох нь чухал ач холбогдолтой.
Цэвэр устөрөгчийн төсөл хөгжүүлэхдээ өртгийн сүлжээний дагуу тооцож үзэх ёстой хүчин зүйлийн жагсаалт, заавар гаргах;
Хэрэгжиж буй төслүүдэд үндэслэн төсөл эрэмбэлэх, үнэлэх арга хэрэгслийг бий болгох;
Саад болох гол цэгийг тогтоож, арилгах;
Төслийн чанарыг сайжруулж, хөрөнгө босгох чадварыг нэмэгдүүлэх;
Төсөлд санхүүгийн дэмжлэг авах (ОТХБ зэрэг донор, сантай) хамтарсан механизм бий;
Дэлхийн Банкны группын Олон Улсын Санхүүгийн Корпорац (ОУСК)-ын зарчмыг мөрдөж, тогтвортой, нийгэм эдийн засгийн тэгш эрхийг хангасан төсөлд тустай үйл ажиллагааг тодорхойлох.
Эх сурвалж: (OECD/The World Bank, 2024[4])
Экспортлогчдын хөрөнгө оруулалтын стратеги дотоодын хөрөнгө болон сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэх, экспортлох давуу талтаа дулдуйдсан байдаг. “Анхдагч” улс орнуудын хөрөнгө оруулалтын үндэсний стратеги тухайн улсын өрсөлдөх давуу тал дээр суурилсан байна. Жишээлбэл, Хятад улс сэргээгдэх эх үүсвэрээс гаргасан тог цахилгааны үнийг тэнцвэржүүлснээр экспортод өрсөлдөх чадвараар тэргүүлэгч улс болно гэж зорьж буй. Морокко түншүүдийнхээ хамтаар тус улсын нар, салхины эрчим хүчний нөөц болон ЕХ-ны зах зээлд далайгаар дамжин хүрэх гарцыг онцолж буй (NewClimate Institute, 2023[5]). Шугам хоолой, боомт зэрэг устөрөгч тээвэрлэхэд зориулан өөрчлөх, тохируулах боломжтой бэлэн дэд бүтэцтэй байх нь гол давуу тал болно. Австрали, Чилийн далайн боомтууд бусад улсын зах зээлд хүрэх боломж олгож, алс холын ЕХ хүртэл эдгээр улсуудын сэргээгдэх устөрөгч ханган нийлүүлэх боломжтой гэж үзэж буй. Эцэст нь улс орны хөрөнгө оруулалтын стратеги дотоод зах зээлээ хөгжүүлэхийг зорьдог. Жишээлэхэд уул уурхайн томоохон тоглогч Чили эдийн засгийн энэ салбартаа сэргээгдэх устөрөгч хэрэглэхээр төлөвлөж байгаа бол Морокко ногоон аммиакийн бордоо үйлдвэрлэн импортын саарал аммиакийг халах зорилго тавьжээ. ustries. Сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлээс гарсан бүтээгдэхүүнийг дотооддоо хэрэглэх нь устөрөгчийн үндэсний стратеги хэрэгжүүлэх эхний шатанд дэмжлэг болно гэж үзлэг. Энэ нь тээвэр, зам харилцааны хувьд экспорттой харьцуулахад дэд бүтэц бага шаарддаг, дотооддоо туршилтын төсөл хэрэгжүүлж үр дүнг нь нягталж үзэх боломж олгодог юм.
Сэргээгдэх устөрөгчийн талбарт “анхдагчид” болохоор зорьж буй хөгжиж буй орнууд том хэмжээний хөрөнгө оруулалтын төсөл гадаад түншүүдтэй хамт эхлүүлсэн байдаг. Сэргээгдэх устөрөгчийн экспортлох стратеги боловсруулж буй хэд хэдэн улс гадаад хувийн хөрөнгө оруулагчид, засгийн газрын хүчтэй дэмжлэгтэйгээр томоохон төсөл, гол дэд бүтцээ хөгжүүлж байна. Намиби улс ЕХ, Бельги, Герман, Япон улсуудтай Харилцан ойлголцлын санамж бичиг зуржээ. Хайфэн Намибиа (Hyphen Namibia) нэртэй 10тэрбум долларын хөрөнгийн үнэлгээтэй гега далайцтай сэргээгдэх эрчим хүчний төсөл хэрэгжүүлэхээр тохирчээ. Төслийн жилийн үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нь 350 кТн юм (NewClimate Institute, 2023[5]). Төслийг Германы эрчим хүчний томоохон үйлдвэрлэгч зэрэг хоёр гадаад хувийн хөрөнгө оруулагчид дэмжиж байна. Монголтой ойр хэрэгжиж буй өөр нэг тод жишээ бол Казакстан (тус улс устөрөгчийн стратегиэ 2024 оны тавдугаар сард зарласан)-ы Свевинд (Svevind) болон Узбекистаны (энэ тайланг бичиж байхад тус улс үндэсний стратегиэ тодорхойлоогүй байв) AКВА (ACWA) төслүүд юм.
Сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэгч болоход Монгол Улсын харьцангуй давуу тал нь бүрэн нээж олоогүй байгаа сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх нөөц бололцоо юм. Тус улс 2.13 тВт салхиар 2600 тВт.ц (тВт.ц) эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадалтай гэж тооцоолсон нь 2022 оны Хятадын эрчим хүчний хэрэглээний 25%-тай тэнцэж, дотоодын 7.27 тВт.ц хэрэглээг хамаагүй давсан үзүүлэлт мөн (IRENA, 2016[6]) (IEA, 2023[7]). Дээр дурдсан салхины нөөцөөс нутгийн өмнөд, зүүн өмнөдөд байрлах 400 гВт-г нь үр дүнтэйгээр ашиглах боломжтой (World Bank, 2020[8]). Гэхдээ бодит үйлдвэрлэл хамаагүй их байх төлөвтэй. Монголын салхины эрчим хүчний нөөцийг судалсан хамгийн нэр хүндтэй ажлыг 2001 онд АНУ-ын Үндэсний сэргээгдэх эрчим хүчний лаборатори (СЭХҮЛ)1 гүйцэтгэсэн. СЭХҮЛ тодорхойлсон нөөц, байршил нь зөв, түүнээс хойш 20 гаруй жилийн хугацаанд салхин сэнсний турбины чадал мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн. Тухайн үед 40 метр өндөрт байх салхин сэнсний турбин 500кВт чадалтай байсан бол 2023 онд дундаж өндөр нь 100м болж, чадал нь 3-4мВт-д хүрчээ (IRENA, 2023[9]).
Үйлдвэрлэлийн нөөц хамгийн өндөр бүс нутаг нь өмнийн говьд төвлөрсөн (ЗурагЗураг 3.1). Хамгийн том газар нутагтай аймаг болох Өмнөговь салхи хамгийн сайтай, ойролцоогоор 300 000 мВт эрчим хүч гаргах боломжтой (IRENA, 2016[6]). Хөрш Баянхонгор, Дундговь, тус улсын хамгийн том Сайншандын 55 мВт салхин станц байдаг Дорноговь аймгууд салхины нөөц ихтэй. Төвлөрөл хамгийн боломжтой салхиар эрчим хүч үйлдвэрлэх нөөц нутгийн өмнөд хэсгээр байгаа нь томоохон аж үйлдвэр, Улаанбаатар хоттой ойр дөхүү юм. Өмнөд, зүүн өмнөд бүсэд салхины хүчний ашиглалт (СХА) нь 17.5-31.6% байна. Бүх аймгуудын 13 нь 20 000 мВт эрчим хүч үйлдвэрлэх салхины нөөцтэй, наймд нь энэ үзүүлэлт 50 000 мВт давдаг (IRENA, 2016[6]). Эдийн засгийн хувьд бүх аймагт салхин станц барих боломжгүй ч салхины нөөцийн чанар нь сайн учраас алслагдсан бүс нутагт үндэсний эрчим хүчний сүлжээнд холбохгүйгээр салхин станц байгуулах боломж их байгааг харуулж буй.
Монголын салхины нөөц өмнөд, зүүн өмнөд бүсдээ төвлөрдөг
Эх сурвалж: (World Bank/Global Wind Atlas, 2023[10])
2023 онд Монгол Улсад суурилагдсан салхин эрчим хүчний чадал 155 мВт. Суурилагдсан салхин эрчим хүчний чадал нь 2021 оны байдлаар Монголын нийт эрчим хүчний чадал 564 гВт.ц-ийн 10 хувьтай тэнцүү гэж ОУСЭХА мэдээлжээ (ОУЭХА арай багааар буюу 480 гВт.ц гэж мэдээлсэн ба энэ дүн 2020 онд 420 гВт.ц болж буурчээ). Энэ нь 2021 оны нийт сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэлийн 70.4%, нийт эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн 7%-тай тэнцүү үзүүлэлт юм (IEA, 2023[7]) (IRENA, 2022[11]) (Ministry of Energy of Mongolia, 2022[12]). Одоо байгаа салхин станцын хүчин чадал бага. “Төрөөс эрчим хүчний салбарт барих бодлогын баримт бичиг”-ийг 2015 онд баталснаас хойш 10 4мВт салхины эрчим хүчний чадал нэмсэн ч 2018 оноос хойш чадлаа нэмээгүй (New Climate Institute, 2020[13]). Засгийн газар 2030 он гэхэд 252 мВт салхин станц шинээр барина гэж төлөвлөж буй (Government of Mongolia, 2023[14]).
Монгол Улс өмнөд зүүн өмнөд бүсдээ төвлөрсөн нарны эрчим хүчний хангалттай нөөцтэй. Жилд 270-300 цэлмэг өдөр тохиож, 2250-3300 цаг нартай байдаг. Нарны тусгал тогтмол өндөр, 23561 км2 газар нутгийг хамарч, 3.4-5.4 кВт.ц/м2 нарны эрчим хүч үйлдвэрлэх боломжтой. Тооцоогоор жилд 4774 тВт.ц эрчим хүч нарнаас үйлдвэрлэх чадалтай гэж үзвэл 700 гВт чадал суурилуулах боломж байна. Салхитай ижил, нарны эрчим хүчний нөөц Монголын өмнөд, зүүн мөсөд төвлөрсөн. Өмнийн говийн бүс нутаг ялангуяа нарны эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадал сайтай, СЭХҮЛ-ийн тооцоогоор Монголд 1092 тВт.ц эрчим хүчийг 5542 км2 газар нутагт үйлдвэрлэх боломжтой (Зураг 3.2).
Нарны эрчим хүчний нөөц, өмнөд бүсийн аймгуудад төвлөрсөн
Эх сурвалж: (World Bank/Global Solar Atlas, 2023[15])
Нарны эрчим хүчний нөөц өндөр ч суурилуулсан нарны станцын чадал бага хэвээр. Одоогоор нарны станцын суурилуулсан хүчин чадал 90 мВт, нэмэлт Эрчим хүчний яам нэмж 35 мВт чадал суурилуулахаар төлөвлөж буй (Ministry of Energy of Mongolia, 2022[12]). Баруун бүсэд шугам сүлжээний алдагдлыг бууруулах зорилготой хэд хэдэн төсөл хэрэгжиж байгаа юм. Шугам сүлжээнд нүүрстөрөгчийг халах, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг нэмэгдүүлэхэд бага нэмэртэй ч орон нутгийн иргэдийг эрчим хүчээр хангахад шийдвэрлэх үүрэгтэй. 2002 оноос хойш Дэлхийн Банкны туслалцаатайгаар жилд 5000 кВт үйлдвэрлэх чадалтай 100 000 нарны хавтан хөдөөд суурилуулжээ. Үүний үрээр Монголын хүн амын тал, ойролцоогоор нүүдэлчин малчдын 70% -ийг эрчим хүчээр хангаж байна (IRENA, 2016[6]).
Усны хомсдолын асуудалтай ч Монгол Улсын хойд бүсэд усан цахилгаан станц барих боломжтой. Жилийн ууршилт ерөнхийдөө бага, нутгийн хойд, зүүн хойд Оростой хиллэдэг газраас урагш тал хээр, говийн бүс рүү чийг шилждэг. Говь талын бүсд хур тунадас улирлын чанартай ордог, гол мөрөн нуур хөлдсөн өвлийн цагт цас бага. Монголын усны нөөц, бага нүүрстөрөгчийн устөрөгч хөгжүүлэх нөхцлийн талаар Бүлэг II-т дэлгэрэнгүй тодорхойлсон билээ.
Усан цахилгаан станц нэмэлтээр бий болгох сэргээгдэх эрчим хүчинд жин дарна. Уламжлалт бус түлшнээс нэмэлтээр 360 мВт цахилгаан эрчим хүчний системд нийлүүлэхээр ЭХЯ төлөвлөж байгаа ба 315 мВт-ыг Эгийн голын УЦС гаргана (Ministry of Energy of Mongolia, 2022[12]). Эг УЦС-ын барилгын ажил 2016 онд Хятадын 1 тэрбум долларын зээлийн хөрөнгөөр эхэлсэн нь Монгол Улсын хувьд уснаас эрчим хүч гаргах анхны төсөл мөн. Гэвч биологийн олон янз байдал, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөтэй холбоотой асуудал үүссэн нь Монголын хойд нутгийн гол мөрөн цутгадаг Оросын Байгаль нууртай холбоотой (IRENA, 2016[6]). ЮНЕСКО-оор зуучлуулсан яриа хэлэлцээ Орос Монгол хоёр улсын хооронд өрнөсөн нь хил дамнан гарах үр нөлөөний талаар юм. ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн Өвийн Төвөөс Эг УЦС-ийн төслийн дамнасан байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээ төдийгүй Шүрэн Орхон УЦС-ын төслүүдийн Бүс нутгийн байгаль орчны үнэлгээтэй холбоотой нэмэлт мэдээлэл ирүүлэхийг хүссэн билээ. 2024 оны зуны байдлаар Монголын талын эрх баригчид мэдээлэл ирүүлээгүй байна (UNESCO, 2023[16]).
Усан цахилгааны нөөц ашиглах асуудал газар зүйн байрлалын хувьд төвөг чирэгдэлтэй. Байршлын үл нийцэл буюу усан цахилгааны нөөц нутгийн хойд хэсэгт байгаа бол аж үйлдвэрлэл Улаанбаатар нийслэл, төв болон өмнөд бүсийн нутагт байгаа нь нар, салхины нөөцөөс өөр нөхцөл байдалтай. Хоорондоо холбоо муутай Монголын эрчим хүчний таван систем шугамын алдагдал өндөртэй дамжуулах сүлжээгээр хэрэгцээт газар нь хүргэнэ гэдэг өнөөгийн дэд бүтцийн хувьд маш үнэтэй, үр ашиг муутай бизнес юм. Үүнээс гадна нутгийн хойд бүсэд УЦС барих асуудлыг дээр дурдсан Байгаль нуурт үзүүлэх нөлөөнөөс хамаарч Орос эсэргүүцэж буй нь асуудлыг хүндрүүлж байна (IRENA, 2016[6]).
Сэргээгдэх эрчим хүч хөгжүүлэхэд учирч буй бэрхшээлийг хэрхэн яаж даван туулах төлөвлөгөө гаргах нь сэргээгдэх устөрөгчид хөрөнгө оруулах таатай нөхцөл бүрдүүлэхэд дэмтэй. Туршилтын төслүүд нэгдсэн шугам сүлжээнд холбогдолгүйгээр хэсэгчилсэн байдлаар сэргээгдэх эх үүсвэрээс тог гаргаж электролиз төхөөрөмжийг хангахаар төлөвлөсөн. Илүүдэл тогоо зарах нь илүү сайн бизнес загвар байж болох тул богино хугацааны хөрөнгө оруулалтыг хүртэл дэмжих нь зөв. Урт хугацаандаа сэргээгдэх устөрөгчийг өргөн хүрээнд хөгжүүлэхэд нүүрстөрөгчийн ялгаралгүй шугам сүлжээнд холбогдож байж тогны хэрэглээг нь хангах боломжтой. Дараах хэсэгт сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэхэд шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын бодлогын хүрээг авч үзсэн ба энэ нь цаашдаа сэргээгдэх устөрөгчийн хөрөнгө оруулалтын дүр зургийг тодорхойлох юм.
3.4.1. Хөрөнгө оруулалт татах, сэргээгдэх устөрөгч хөгжлийг дэмжих нь
Төв Азийн бусад улстай ижлээр Монгол харьцангуй нээлттэй хөрөнгө оруулалтын эрх зүйн орчинто юм. Гадаадын хөрөнгө оруулалтад эдийн засгийн салбарууд нь эрх зүйн хувьд хэр зэрэг нээлттэйг харуулдаг ЭЗХАХБ-ын ГШХО-ын зохицуулалтын индексээр үнэлэхэд Монгол нь ЭЗХАХБ-ын дундаж түвшинтэй ижил байна (Хайрцаг 3.3), (Зураг 3.3). Энэ нь төрөөс гадаадын хөрөнгө оруулалтад өргөн хүрээнд нээлттэй хандаж, дэмжсэн бодлого явуулдгийг харуулж буй ба гадаадын улс орнуудын үнэлгээ үүнийг мөн нотолдог (U.S. Department of State, 2023[17]). Гэхдээ Монголын хувьд de jure гадаадын хөрөнгө оруулалтад ээлттэй байдал нь de facto ижил нөхцөл байдалтай гэсэн үг биш. Дагалдах дүрэм журмаар зохицуулсан саад тотгор хөрөнгө оруулалт татахад их хэвээр, энэ нь цэвэр эрчим хүч, бага нүүрстөрөгчийн боломжийг хумьж байгаа юм. Төв Азийн бусад улстай адилаар хуулийн зохицуулалтыг хэлбэрэлтгүй, ил тод, найдвартай хэрэгжүүлэх асуудал учир дутагдалтай хэвээр. ГШХО ихтэй, улс орны эдийн засгийн хөдөлгөгч болох уул уурхайн салбарын жишээнээс харахад томоохон төсөл хэрэгжүүлж байгаа гадаадын хөрөнгө оруулагчид хууль шүүхийн асуудалтай нүүр тулах боломжтой.
Тэмдэглэгээ: 1 = хатуу хязгаарлалт 0 = нээлттэй.
Эх сурвалж: (OECD, 2023[18])
Нүүрстөрөгчийн хэрэглээг халахад хэцүү үйлдвэрлэлд хэрэгжүүлэх бага нүүрстөрөгчийн төслийг илүү дэмжсэн, эсхүл түүнд чиглэсэн тодорхой зохицуулалт байхгүй боловч засгийн газар сэргээгдэх эрчим хүчний төсөл дэмжсэн, тодорхой дэмжлэг үзүүлэх эрх зүйн хүрээг боловсруулж эхэлжээ. 2013 онд баталсан Хөрөнгө оруулалтын тухай хууль энэ чиглэлд хийсэн томоохон ажил мөн бөгөөд хэдий хамрах хүрээг тодорхойлоогүй ч хуулийн Заалт 12-д инновац шингээсэн төслийг татвараас чөлөөлөхөөр заажээ. Тус хуульд 2024 онд нэмэлт өөрчлөлт хийхээр Засгийн газар хуулийн төсөлд нээлттэй санал авч байна (Government of Mongolia, 2023[19]). Нэмэлт өөрчлөлтөөр лиценз, зөвшөөрөл өгөх зэрэг чухал асуудлаар шууд болон шууд бус дэмжлэгийн арга хэмжээг тусгасан ба урт хугацаатай (60 хүртэл жил) газар эзэмших гэрээ байгуулах, (нэмж 40 хүртэл жилээр) хугацааг сунгах, экспортын чиглэлтэй төсөлд санхүүгийн хөнгөлөлт, чөлөөлөлт, виз ажиллах зөвшөөрөлтэй холбоотой дэмжлэг үзүүлэх, эдийн засгийн тусгай бүс, технологийн паркад нэвтрэх боломж олгох зэрэг юм (Government of Mongolia, 2013[20]). Шинээр байгуулагдсан Хөрөнгө оруулалт, худалдааны газар (ХОХГ)-ын мэдээллийн сайтад бичсэнээр Хөрөнгө оруулалтын тухай хууль нь сэргээгдэх эрчим хүч, инновцын чадавхыг нэмэгдүүлэх чиглэлийн хөрөнгө оруулалтын төсөл тогтвортой байдлын гэрчилгээ авах хүсэлт гаргах боломжтой ба зарим татвар (ААНОАТ, гаалийн татвар, НӨАТ, АМНАТ)-ыг хөрөнгө оруулалтын хэмжээнээс хамаарч хуульд заасан хугацаанд (5-18 жил) тодорхой хувь хэмжээгээр тооцон төлөх боломжтой (PwC, 2023[21]).
Инновац, сэргээгдэх эрчим хүчний дэд бүтцийн тоног төхөөрөмж импортлоход хэд хэдэн хөнгөлөлт, хялбарчилсан горим нэвтрүүлэх эрх хуулийн дагуу эдлэх боломжтой. Гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн Заалт 1-ийн дагуу инновацийн бараа бүтээгдэхүүнд ашиглах зорилгоор импортолсон тоног төхөөрөмжийг татвараас чөлөөлнө. Одоогоор энэ хөнгөлөлт чөлөөлөлт сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэхтэй холбоотой хөрөнгөд үйлчлэхгүй. Тухайлбал импортолсон нарны хавтанг 5.5% гаалийн татвараар чөлөөлдөг. Зарим бараа бүтээгдэхүүн, ялангуяа сэргээгдэх эрчим хүчний чиглэлийн судалгаа, туршилт, үйлдвэрлэлд шаардлагатай тоног төхөөрөмж, дагалдах хэрэгсэл, сэлбэг эд ангийг гаалийн болон НӨАТ-с чөлөөлдөг нь инновац шингээсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх явдлыг дэмжиж буй хэлбэр юм (Government of Mongolia, 2012[22]) (Government of Mongolia, 2008[23]). Эрчим хүчний хэмнэлтийн тухай хуулиар эрчим хүчний хэмнэлттэй барилга барих, машин тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэх эсхүл импортлоход санхүүгийн дэмжлэг үзүүлдэг. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хууль, ялангуяа Зүйл 22.5.3-д байгалийн баялгийг үр ашигтай ашиглан байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөө, хог хаягдлыг бууруулсан бол татварын хөнгөлөлт эдэлнэ. Байгаль орчинд найртай арга техник, тоног төхөөрөмж ашиглан ногоон үйлдвэрлэл эрхлэх явдал уг хөнгөлөлтөд хамаарна (Government of Mongolia, 2015[24]).үл
ЭЗХАХБ-ын ГШХО-ын зохицуулалтын индекс нь хөдөө аж ахуй, уул уурхай, эрчим хүч, үйлдвэрлэл, үндсэн үйлчилгээ (тээвэр, барилга, түгээлт, харилцаа холбоо, үл хөдлөх хөрөнгө, санхүүгийн болон мэргэжлийн үйлчилгээ)-г багтаасан 22 бүлэгтэй. Хуулийн зохицуулалтыг 0 (нээлттэй)-с 1 (хатуу) оноогоор үнэлнэ. Салбар бүрийн үзүүлэлтийг нэгтгэн жигнэсэн дунджийг тооцож гаргана.
Салбар бүрийг дараах үзүүлэлтээр үнэлнэ. Үүнд:
Зөвшөөрөгдсөн гадаад эзэнтэй хөрөнгийн хэмжээ;
ГШХО хийх хүсэлтийг хянах, зөвшөөрөл олгох үйл явц;
Голлох гадаад ажилтны тоонд тавих хязгаарлалт
Газар өмчлөх, охин компани байгуулах зэрэгт тавих бусад хязгаарлалт.
Индекс тогтооход тооцсон үзүүлэлтүүд нь ГШХО-д хууль эрх зүйгээр тогтоосон хаалтыг авч үздэг. Үүнд Гадаад худалдааны гэрээ (ГХГ)-ний заалт, ЭЗХАХБ-ын гишүүн орнуудын хувьд зөвхөн дотоодын бизнесүүдийн эдэлдэг хөнгөлөлт хамаардаг. ГШХО-ын индекс хуулийн заалтыг хэрэгжүүлж байгаа эсэх, хэрэгжүүлж буй арга замыг үнэлдэггүй. Зөвхөн гадаадын хөрөнгө оруулагчдад хамаарах арга хэмжээ, хуулийн зохицуулалт үнэлгээний гол шалгуур үзүүлэлт юм. Гадаадуудыг ялгаварласан төрийн өмч, төрийн монополийг үнэлэхгүй. Эдийн засгийн тусгай бүс, экспортод чиглэсэн хөрөнгө оруулалт буюу гэрээт гадаад улсыг ГШХО-ны индексэд оруулж тооцохгүй.
Эх сурвалж: (Kalinova, Palerm and Thomsen, 2010[25])
2023 онд Засгийн газар Хөрөнгө оруулалт, худалдааны газар (ХОХГ) шинээр байгуулсан. Эдийн засгийн хөгжлийн яамны харьяа уг агентлаг хэрэглэгчдэд зориулсан вэб хуудсандаа төрөөс гадаадын хөрөнгө оруулалтыг сонирхож буй салбаруудыг жагсаажээ. Үүнд металурги, уул уурхай, тээвэр логистик, сэргээгдэх эрчим хүч, хөдөө аж ахуй багтжээ. Салбар бүрээр нь холбогдох хууль, эрх зүйн зохицуулалтыг тодорхой тоймлон бичсэн байна. Шинэхэн байгуулагдсан учраас ХОХГ хэр үр дүнтэйг үнэлэх нь төвөгтэй. Гэхдээ засаг төрийн сэргээгдэх устөрөгчийн амбиц, ГШХО татах чухал асуудлыг тооцон үзэхэд тус байгууллага устөрөгчийн салбарт хөрөнгө оруулалт татах, хөрөнгө оруулагчид хууль эрх зүйн зохицуулалтын төр худалдан авах боломж, дэмжлэгийг талаар мэдээлэл өгөх, бусад бага нүүрстөрөгчийн боломжийг таниулахад идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэх боломжтой. НҮБ ХХ-ийн “Монголын ТХЗ-ын хөрөнгө оруулагчдын зураглал” зэрэг хөгжлийн түншүүдтэй үйл ажиллагааг нийцүүлэх замаар ХОХГ-ын үйл ажиллагаа, төр засгийн хөрөнгө оруулалт татах амбицыг улам бэхжүүлэх боломжтой (UNDP, 2023[26]).
Хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах урт хугацааны хөгжлийн стратеги (ХХЯБ-УХХС) боловсруулах хүчин чармайлт амжилтад хүрвэл цэвэр эрчим хүч, бага нүүрстөрөгчийн технологид оруулах хөрөнгө оруулалтыг нэмэх боломжтой. Уг стратегийг чамбай хийж хэрэгжүүлэх зорилт тавих нь оролцогч талуудад Парисын гэрээнд заасан зорилтод хүрэх эдийн засгийн өөрчлөлтөд хүргэх бага нүүрстөрөгчийн төсөлд хөрөнгө оруулах тодорхой дохио болно. ХХЯБ-УХХС болон хэрэгжүүлэх замын зураглалд нийт эдийн засагт нүүрстөрөгчийг халахад салбаруудын оруулах хувь нэмрийг тодорхойлохдоо тодорхой хэмжигдэх боломжтой зорилт тавьж, холбогдох дэмжих арга хэмжээг тодорхойлох хэрэгтэй. Шилжилт хийхэд онц ач холбогдолтой салбарт нүүрстөрөгчийг үнэлэх арга хэрэгсэл, төсвийн хөрөнгө оруулалт хийх зэрэг төрөөс санхүүгийн болон санхүүгийн бус хүчтэй дэмжлэг үзүүлэх нь салбарын хувьд нүүрстөрөгчийг халах зорилтыг хангах төслийн дэд бүтцийг барихад хурдасгагч болох боломжтой (OECD/The World Bank/UN Environment, 2018[27]). Монгол Улс олон улсын түншүүдтэй хамтран ХХЯБ-УХХС боловсруулах ажлыг эхлүүлсэн ба хэдий уг ажил эхлэлийн шатандаа явж байгаа боловч чамбай төлөвлөгөө гаргаж, төр засаг уг төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхийг чин сэтгэлээсээ чармайн ажилласан тохиолдолд төлөвлөгөө тогтвортой хөрөнгө оруулалт татахад чухал ач холбогдолтой.
Үүнтэй нэгэн ижлээр сэргээгдэх устөрөгчийн үндэсний чамбай стратеги боловсруулах нь уг салбарт хөрөнгө оруулалт татахад тустай юм. Салбарын өсөлт хөгжилтийг тодорхойлсон шинэлэг алсын хараа хөгжүүлж, төслийн эхэн үед хэрэгцээг бий болгох зэргээр төсөл хөгжүүлэхийг дэмжих бодлого хэрэгжүүлэх явдлыг тусгасан үндэсний стратегитэй байх нь хөрөнгө оруулагчдын анхаарлыг татна. Сайтар тооцоолсон, эдийн засгийн шинжилгээнд үндэслэсэн стратеги хөрөнгө оруулагчид бизнес төлөвлөгөө боловсруулахад тустай. Сэргээгдэх устөрөгч нэн шинэлэг технологи учраас чамбай төлөвлөгөө, эдийн засгийн шинжилгээ, таамаглал боловсруулах нь сайтар баримтжуулсан зөвлөлдөх үйл явцад тулгуурлаж явагдна. Ийм учраас үндэсний стратеги боловсруулахдаа улс орнууд салбар бүрийн төлөөллийг оролцуулсан зөвлөлдөх платформ бий болгож, стратеги төлөвлөгөөг чамбай боловсруулахад мэдээлэл өгөх, хэрэгжилтийг хянадаг туршлагатай (Хайрцаг 3.3).
Сэргээгдэх устөрөгч зэрэг инновац шингээсэн бага нүүрстөрөгчийн технологи нэвтрүүлж, өргөн хүрээнд ашиглахад өндөр түвшинд бүх оролцогч талууд хамтрах шаардлагатай. Олон орон устөрөгч хөгжүүлэх үндэсний стратеги хэрэгжүүлэх зорилгыг удирдан зохион байгуулах нстүүц бүтэц байгуулсан байдаг. Бүрэлдэхүүнд нь сайд, төрийн албан тушаалтнуудаас эхлээд салбарын төлөөлөл, шинжлэх ухааны байгууллагууд хүртэл олон янзын оролцогч талуудыг багтаадаг. Зарим улсад уг бүтцийн дэргэд стратеги хэрэгжүүлэхтэй холбоотой тухайлсан асуудлаар нэмэлт газар байгуулсан нь бий.
Морокко улс стратегиэ хэрэгжүүлэх Устөрөгчийн үндэсний хороо - Commission Nationale de l’Hydrogène -ийг 2019 онд байгуулжээ. Эрчим хүч, уул уурхай, байгаль орчны сайдаар толгойлуулсан уг хороонд төрийн яамд, Мороккогийн бизнесийн холбоо-- Confédération Générale des Entreprises du Maroc зэрэг бизнесийн байгууллагын холбоод, судалгааны төвүүд, төрийн өмчийн аж ахуйн нэгжийн төлөөлөл бий.
Чили улс Устөрөгчийн яамд дундын удирдах хороо - Consejo Interministerial de Hidrogeno Verde байгуулсан ба хэд хэдэн төрийн яамд төдийгүй бүс нутгийн засаг дарга нар багтжээ. Уг зөвлөлийн зорилго нь 2023 оны долоодугаар сард байгуулагдсан Удирдах зөвлөл - Comité Estratégico зэрэг стратеги хэрэгжүүлэгч байгууллагууд, оролцогч талуудын хийж буй ажлыг үнэлж дүгнэх юм. Зөвлөлийн гол зорилго нь 2023-2030 онд ногоон устөрөгч хөгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулж, үр хөврөлийн шатанд байгаа уг салбарыг хөгжүүлэхэд түлхэц үзүүлэх юм (Government of Chile, 2023[48]).
Канадад мөн Удирдах хороо байгуулсан ба үйл ажиллагааны зорилго нь устөрөгч хөгжүүлэх стратеги хэрэгжүүлэх ажлыг удирдан зохион байгуулах, ажлын хэсгийг удирдлагаар хангах юм. Уг удирдах хороо ахиц дэвшлийг хянаж, үйл ажиллагааг чиглүүлэх ажил хийдэг. Хороог Канадын байгалийн нөөцийн асуудал хариуцсан сайд болон Устөрөгч, үүрэн түлшний холбооны гүйцэтгэх захирал хамтран даргална. Дүрэм стандарт, экспорт, олборлолт, сургалт зэрэг тухайлсан асуудал хариуцсан 16 ажлын хэсэгтэй.
Оман улс төр хувийн хэвшлийн түншлэлээр уг чиглэлд ажилладаг. 2021 онд Эрчим хүч, эрдэс баялгийн сайдын тушаалаар байгуулсан альяанс-Hy-Fly Alliance 13 төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллага нэгдэн орсон (IEA, 2023[30]). Зорилго нь хөрөнгө оруулалт, технологи бодлогын арга хэмжээ, эксперт мэдлэгээр дамжуулан устөрөгчийн хангамжийн сүлжээ даяар үйлдвэрлэл, сэргээгдэх устөрөгчийн хэрэглээг нэвтрүүлэх явдлыг дэмжин урагшлуулах юм (Times of Oman, 2021[49]).
Намибийн Ногоон устөрөгчийн зөвлөл 2021 онд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар байгуулагдсан. Таван сайд, төв банкны ерөнхийлөгч, эдийн засгийн асуудал хариуцсан ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Намибийн хөрөнгө оруулалтын агентлагийн гүйцэтгэх захирал зэрэг найман гишүүнтэй (GH2 Namibia). 2023 онд голлох устөрөгчийн төслүүдийг тодорхойлох, төрийн оролцоог хангахын тулд улсын мэдлийн газрыг дуудлага худалдаагаар эзэмшүүлэх ажлыг зохион байгуулах ажлыг гүйцэтгэх Хэрэгжүүлэгч газрыг Уул уурхай, эрчим хүчний яамны дэргэд байгуулжээ (Government of Namibia, 2022[16]).
3.4.2. Эрчим хүчний салбарт хийх хөрөнгө оруулалт, сэргээгдэх устөрөгчийн хөгжилд үзүүлэх нөлөө
Монголын эрчим хүчний шугам сүлжээ таван хэсгээс бүрднэ. Үүнд: Баруун бүс, Алтай-Улиастай, Төвийн бүсийн эрчим хүчний систем-ТБЭХС, Зүүн бүс, Өмнөд бүсийн цахилгаан шугам сүлжээ Эдгээр таван хэсгийн уялдаа холбоо алслалт зай, дамжуулах шугамын чадлаас хамаарч сул байдаг нь бүс нутгийг нэгдсэн нэг систем болгох боломжийг хязгаарладаг. Улаанбаатар хот болон ойр орчмыг цахилгаанаар хангадаг ТБЭХС хамгийн том хангагч буюу 2022 онд зургаан ДЦС-ийн үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүч нийт цахилгаан үйлдвэрлэлийн 80%-г эзэлжээ (World Bank, 2022[28]). Бусад систем хамаагүй бага хүчин чадалтай, Зүүн бүсийн эрчим хүчний шугам сүлжээ гэхэд 100мВт цахилгаан нийлүүлдэг. ТБЭХС, Баруун Зүүн бүсийн сүлжээ Оросын эрчим хүчний системтэй хил дамнан холбогдсон тул тогоо импортоор авах боломжтой байдаг нь улам бүр өсөн нэмэгдэж буй хэрэгцээг хангахад ач холбогдол нь өссөөр. Улаанбаатар болон уул уурхайн бүсийн хэрэгцээг хангахад өмнөд, зүүн бүсийн өндөр хүчдэлийн шугамд холбох ажлыг Дэлхийн Банк, ЕСБХБ зэрэг хөгжлийн түншүүд дэмжиж буй. ЕСБХБ сэргээгдэх эрчим хүчний нөөц ихтэй өмнийн говийн бүсийг Улаанбаатартай өндөр хүчдэлийн шугамаар холбох ажлыг хийж байгаа ба өсөн нэмэгдэж буй хэрэгцээг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангахдаа суурь хүчдэлээ ТБЭХС-ийн ДЦС-аас авахаар тооцож байна.
Үйлдвэрлэл, айл өрхийн цахилгааны хэрэглээ хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна. 2010-2021 онд үйлдвэрлэлд шаардлагатай цахилгааны хэрэгцээ 129% өссөн буюу 7538 теражоулиэс (тЖ) 17246 тЖT болж нэмэгджээ. Энэ нь аж үйлдвэрийн салбар цахилгаан эрчим хүчний хамгийн том хэрэглэгч болсныг харуулж байна. Хэрэв энэ эрчээрээ аж үйлдвэрийн эрчим хүчний хэрэглээ 2020-2030 онд өсвөл хугацааны төгсгөлд 30723 тЖ хүрэх ба Монгол Улсын нийт эрчим хүчний 2020 оны хэрэгцээнээс даруй 6172 тЖ-р илүү (ЗурагЗураг 3.4) болно. Энэ хэрэгцээний томоохон хэсэг уул уурхайн салбарт ногдож байгаа бөгөөд үйлдвэр, компаниуд төвийн эрчим хүчний системийн найдвартай байдал сул байгаагаас хамаарч төрөл бүрийн стратеги баримтлан өсөн нэмэгдэж буй хэрэгцээгээ хангахыг чармайсаар. Жишээлбэл, Өмнөговьд үйл ажиллагаа явуулдаг Оюутолгой зэсийн уурхай хойд Хятадын эрчим хүчний системд холбогдсон ба ЭЗХАХБ-тай зөвлөлдөн Рио Тинто (Оюутолгойн уурхайн оператор компани), Монголын томоохон үйлдвэрлэгч МАК зэрэг компаниуд өөрсдийн сэргээгдэх эрчим хүчний дэд бүтэц барьж, цахилгаан хангамжийн найдвартай байдлаа хангах стратеги боловсруулжээ. Компанийн түвшинд хөрөнгө оруулалт хийж, сэргээгдэх эрчим хүчний зэрэгцээ дэд бүтэц барьж байгуулах өөр нэг сэдэл нь цахилгааны хэрэглээн дэх нүүрстөрөгчийг хянах боломж олгож буй. Эрчим хүчний үндэсний түгээх сүлжээ (ЭХҮТС)-нд холбосон тохиолдолд одоогоор үүнийг хийх боломж байхгүй байгаа билээ.
Эх сурвалж: (IEA, 2022[29]) үндэслэн хийсэн ЭЗХАХБ-ын тооцоолол
Өсөн нэмэгдэж буй цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээ, дотоодоос хангах нөөц чадал хязгаарлагдмал үед Монгол улс улам ихээр үнэтэй цахилгаан импортлох шаардлагатай болж байна. 2020 онд 1 705.6 гВт.ц цахилгаан эрчим хүч импортолсон нь нийт дотоод хэрэглээний 19.3%-д хүрчээ. Хил дамнан холбогдсон ганц улс ОХУ-аас цахилгаан импортолдог. 2022 оны байдлаар кВт.цагийг нь 0.0928 ам. долларын тарифаар импортолсон нь тухайн жилийн экспортын тариф 0.0140 ам.$/кВт.ц-аас хамаагүй үнэтэй, дотоодын өрхийн болон аж ахуйн нэгжийн хэрэглээний тариф 0.045/0.52 ам.$/кВт.ц-аас хоёр дахин их үнэ юм (IMF data). Шугам сүлжээний найдвартай ажиллагаанаас болж томоохон үйлдвэрлэгчид өөрсдийн сэргээгдэх эрчим хүчний дэд бүтцийг зэрэгцүүлэн барьж эхэлсэн байна.
Дулаан хангамжийн хэрэгцээг хангахад суурилсан Монголын эрчим хүчний систем жилийн тодорхой улиралд цахилгааны дутагдалд ордог ба цахилгаан импортлох хэрэгцээ нь энэ хөшүүн чанараас улбаатай. Системийн хөшүүн байдал төрөл бүрийн сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрээс багаахан цахилгаан нийлүүлж авахад хязгаарлалт үүсгэдэг (Nilsson et al., 2021[30]). Энэ эрчим хүчний системийн хөшүүн байдлыг арилгах нь сэргээгдэх эх үүсвэрээс эрчим хүч үйлдвэрлэж хангах боломжийг нээж нэмэлт нүүрсэн суурьтай ДЦС-ын чадлыг нэмэх хэрэгцээ болон чадлын дутагдлаа хангахын тулд импортын цахилгаанаас хамаардаг байдлыг үгүй хийх болно. Устөрөгч, сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэл хөгжүүлэх, шугам сүлжээг шинэчлэх ажлыг дэс дараатай тооцон бодлогын шийдэл гаргах нь эрчим хүчний найдвартай байдлаа хангах засгийн газрын зорилт хэрэгжүүлэхэд тустай. Одоогоор тодорхой бодлогын дэмжлэг байхгүй байгаа хэдий ч өөрийн эрчим хүчний зэрэгцээ дэд бүтэцэ чиг хандлага үргэлжлэн төрөөс дэмжвэл төвлөрсөн эрчим хүчний системд ирэх суурь ачааллыг бууруулж, сэргээгдэх эрчим хүчийг шугам сүлжээнд нийлүүлэх боломж гарна.
Монголд нүүрснээс цахилгаан эрчим хүч гаргаж авсаар байна. Сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэхэд сэргээгдэх эх үүсвэрээс цахилгаанаар хангах ёстой байдаг учраас төвлөрсөн шугам сүлжээнээс цахилгаанаа шийдэх боломж хомс. 2021 онд үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний 84% нь нүүрснээс гаргаж авсан (6269 гВт.ц) бол салхинаас 7.8% (580 гВт.ц), нарны хавтангаас 2.2% (165 гВт.ц) цахилгаан үйлдвэрлэжээ. Өсөн нэмэгдэж буй үйлдвэрлэлийн хэрэглээг хангахаар нүүрс түлхүү ашиглаж эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа нь эрчим хүчний салбарын нүүрстөрөгчийн ул мөр улам ихсэж буйг илтгэнэ. Нүүрс шатааж цахилгаан (дулаан) үйлдвэрлэснээс үүсэх хүлэмжийн хийн ялгарал 2000 онд 6.6 мТн-оос 2001 онд 14.5 мТн болж өсчээ (Зураг 3.5). Хэрэв эрчим хүчний хэрэгцээний өсөлт сүүлийн жилүүдийн чиг хандлагаа хэвээр хадгалагдан энэ хэрэглээг нүүрсээр ажилладаг станцаар хангасаар байх юм бол Монгол Улсын хувьд эрчим хүчний салбарт нүүрстөрөгч багасгах амлалтаа биелүүлэхэд нэн төвөгтэй болно. Үүнээс гадна хүлэмжийн хийн ялгарал, ул мөрөө бууруулах зорилтод (үйлдвэрлэлд дулаан цахилгаан худалдан авахтай холбоотой) мөн нөлөөлнө (Хайрцаг 3.1).
Тэмдэглэл: B хэсэг СО2 ялгарлыг дулаан, цахилгаан үйлдвэрлэлийн нийлбэр дүнгээр харуулсан нь Монголд ДЦС-д нүүрс шатааж үйлдвэрлэгтэй холбоотой
Эх сурвалж: (IEA, 2022[29]) үндэслэн ЭЗХАХБ тооцоолов.
Хэдий нийт үйлдвэрлэлд сэргээгдэх эрчим хүчний хувь хэмжээг нэмэх зорилт тавьсан ч чадал нэмэх ажил нь нүүрс шатаах технологид суурилахаар байна. Засгийн газар нийт системд сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь хэмжээг хүргэх тодорхой зорилт тавьсан. 2015 онд баталсан Эрчим хүчний талаар төрөөс баримтлаг бодлого (ЭХ ТБ)-д нийт үйлдвэрлэсэн тог цахилгаанд сэргээгдэх эрчим хүчний эзлэх хувь хэмжээ болох 2014 оны үзүүлэлт 7.62% байсныг 2023 онд 20%, улмаар 2030 онд 30%-д хүргэх зорилт дэвшүүлсэн. (IEA, 2023[7]). Засгийн газрын дунд хугацааны хөгжлийн төлөвлөгөө-2018 болон Үндэсний хэмжээнд тодорхойлсон хувь нэмэр-2019 заасанчлан Монгол Улс усан цахилгаан станцын чадлаа тэгээс 0.9 гВт хүргэх, бусад эх үүсвэрээс олох сэргээгдэх эрчим хүчний чадлаа 0.6 гВт болгох зорилт тавьжээ (Government of Mongolia, 2019[31]) (Government of Mongolia, 2015[32]). 2020 онд засгийн газар хүлэмийн хийн ялгарлыг бууруулахад оруулах Үндэсний хэмжээнд тодорхойлсон хувь нэмрээ шинэчлэн эрчим хүчний салбарын ялгарлыг 2015 оны суурь түвшинтэй харьцуулахад 49.4%-р 2030 он гэхэд бууруулах зорилт тавьсан юм. Төр засаг сэргээгдэх эрчим хүч хөгжүүлэх энэ зорилтыг эрчим хүч үйлдвэрлэлийн тэлэлтийн томоохон хэсгийг нүүрсээр хангах нөхцөл байдалд тодорхойлжээ (Зураг 3.5a) (Government of Mongolia, 2015[32]). Эрчим хүчний яамны харьяа Диспечерийн үндэсний төвийн тооцоогоор 2030 он гэхэд сэргээгдэх эрчим хүчний 585 мВт чадал шаардлагатай гэж үзсэн ба энэ нь тэр хугацаанд ашиглалтад орох 450 мВт Тавантолгойн ДЦС-ыг оруулж тооцсон нүүрс шатааж үйлдвэрлэх 2090 мВт цахилгаан эрчим хүчтэй харьцуулахад бага дүн мөн. ЭХЯ-ны төлөвлөж байгаагаар эрчим хүчний чадлаа нэмэх юм бол нүүрсэн технологитой ДЦС-ын нийт үйлдвэрлэлийн хүчин чадал нь 2023 онтой харьцуулахад 2030 онд нэмэгднэ (89% vs. 83%) (Зураг.3.3b).
(a) мВт, (b) Нийт суурилагдсан чадалд эзлэх %-р
Эх сурвалж: ЭХЯ-ны мэдээлэлд тулгуурлан ЭЗХАХБ хийсэн тооцоолол
Нүүрснээс эрчим хүч үйлдвэрлэн дамжуулах шугам хоолойн хэмжээгээр Монгол Улс дэлхийд наймдугаар байранд эрэмбэлэгдэж байна (Global Energy Monitor, 2021[33]). Цахилгаан үйлдвэрлэл өсөлтөө сэргээгдэх эрчим хүчнээс илүүтэй нүүрснээс гаргаж авах нь төрөөс нүүрстөрөгчийг халах тодорхойлсон зорилттой төдийгүй эрчим хүчний дэд бүтэц санхүүжүүлэх дэлхийн чиг хандлагатай зөрчилдсөн эрчим хүчний салбарын хөгжлийн чиглэл юм. Жишээлбэл, Монголд одоо хэрэгжиж буй барилгын ажлын өмнөх үе шатандаа яваа (6 630 мВт) болон барилгын ажил нь эхэлсэн (200 мВт) төслүүдээс харахад цаашдаа ДЦС барих төсөлд хөрөнгө оруулалт татах, санхүү босгоход улам хүнд болж байгаа нь харагдаж буй. Энэ тайланг боловсруулах явцад оролцогч талууд ДЦС-ын чадал нэмэх төсөлд тендер зарлахтай холбоотой хүндрэл бэрхшээлтэй Монгол Улсын засгийн газар тулж байгаа талаар хэлж байлаа. Монголын төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн санхүүгийн хязгаарлагдмал боломж нөөцөөс хамаарч эрчим хүчний шинэ төсөл санхүүжүүлэх, суурилагдсан хүчин чадлаа тэлэхэд тус улс цөөн тооны хэдхэн улстай хоёр (Япон, Өмнөд Солонгос) болон олон талт санхүүгийн түншээс их хэмжээний хамааралтай. Гэхдээ эдгээр улс орон, байгууллагууд нүүрснээс эрчим хүч гаргах төслийг санхүүжүүлэхээ зогсоосон, эсхүл зогсоох үе шатандаа явж буй (Edianto, Trencher and Matsubae, 2022[34]). Нөгөө талдаа ЭЗХАХБ-ын Экспортын зээл дэмжих хөтөлбөрт нэгдсэн улс орнуудын хувьд нүүрсээр ажилладаг станц дэмжих явдлыг зогсоох гэрээний хүрээнд Монгол Улсын нүүрсний технологид суурилсан эрчим хүчний салбарт ирэх жилүүдэд санхүүжилт босгох нь улам хэцүү болно (OECD, 2021[35]).
Нүүрсээр ажилладаг цахилгаан станцуудыг шат дараатай хаах төлөвлөгөө байхгүй байгаа нь Монголын сэргээгдэх эрчим хүчний салбарын хөгжлийн хамгийн том тушаа бөгөөд зардал өндөртэй. Нүүрснээс татгалзах, эрчим хүчний шилжилт хийх нь зөвхөн Монголд хамааралтай асуудал биш. Ялангуяа олборлох салбар жин дардаг эдийн засагтай хөгжиж буй орнуудын хувьд шилжилтийн стратеги боловсруулах, арга хэрэгсэл сонгох чиглэлээр ЭЗХАХБ ажиллаж буй (OECD, 2022[36]). Нүүрснээс шат дараатай татгалзах үйл ажиллагаа улс төр эдийн засгийн төдийгүй эдийн засаг, байгаль орчны асуудал мөн бөгөөд бодлогын тулгамдсан олон асуудал харилцан нөлөөлдөг. Тухайлбал нүүрс олборлож эрчим хүч үйлдвэрлэдэг төрийн өмчийн компанийн засаглалын асуудал, нүүрсний үйлдвэрлэл худалдаанд хийх татварын хөнгөлөлтийн төсвийн орлогод үзүүлэх нөлөө, иргэд, бизнесийг хямд цахилгаанаар хангаж нийгмийн гэрээгээ биелүүлэх зэрэг юм. Дотоодын цахилгаан хангамжид нүүрсний гүйцэтгэх үүрэг төдийгүй экспортоос олох орлогыг тооцон үзэхэд ОУЭХА-ын үнэлгээгээр нүүрснээс шат дараатай татгалзах асуудал хамгийн төвөгтэй зургаан орны нэг нь Монгол байгаа нь аргагүй юм (IEA, 2022[37]). Нүүрсийг халах шилжилт хийхэд ялангуяа нүүрсний хямд арвин нөөцтэй улсын хувьд мэдээж зардал гарах нь зайлшгүй. Нөгөө талаасаа хэрэв шилжилт хийхгүй бол санхүү, нийгэм, байгаль орчны хувьд тэнцүү хэмжээний өртөг зардалтай. Нүүрсний хэрэглээнд шууд татаас олгох (Багануурын ХК төрийн өмчийн ДЦС-уудад зах зээлийн үнээс хямд үнээр бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг эсхүл өртгөөс нь бага үнээр цахилгаан эцсийн хэрэглэгчдэд борлуулдаг гм) эсхүл шууд бусаар (нүүрс олборлогч, ашиглагч ТӨХК-ийн төсвийн зөөлөн зохицуулалттай) дэмжлэг үзүүлэх замаар нийтийн, заримдаа хувийн хөрөнгийг зарцуулдаг тогтсон жишиг цаашид нүүрс ашигласаар байхад хүргэнэ. Дээрх нөөцийг бага нүүрстөрөгчийн эх үүсвэр хөгжүүлэхэд зарцуулах боломжтой (EITI, 2021[38]).
Олон төрлийн сэргээгдэх эрчим хүчний нийлүүлэлтэд эзлэх хувь хэмжээг нэмэгдүүлэхэд Монголын эрчим хүчний шугам сүлжээнд хөрөнгө оруулах шаардлагатай. Дулаан цахилгаанаар Монголыг бараг бүхэлд нь хангадаг ДЦС-уудын цахилгаан үйлдвэрлэл маш хөшүүн. Энэ нь цахилгаан гэхээсээ дулаан үйлдвэрлэхэд үйлдвэрлэл төвлөрлөгтэй холбоотой. Монголын өргөн уудам нутаг, шугам сүлжээний дотоод гадаад холболт султай дамжуулах шугам сүлжээнд олон төрлийн сэргээгдэх эх үүсвэр холбох асуудал ихээхэн төвөгтэй юм. 2022 онд сэргээгдэх эрчим хүчний суурилагдсан чадал 283 мВт буюу нийт чадлын 18.41%-д хүрснээр өнөөгийн нөхцөлд нэмэлт эх үүсвэр холбох дээд боломждоо хүрчихээд байна. ЦДҮС ТӨХК-йн хийсэн тооцоогоор сүлжээнд нийт 250 мВт хүртэлх чадлын сэргээгдэх эрчим хүч холбох боломжтой гэжээ (World Bank, 2022[28]). 2022 онд нийлүүлсэн нийт цахилгаан хангамжийн 10.24% буюу 0.64 тВт.ц цахилгаан сэргээгдэх эх үүсвэрээс үйлдвэрлэсэн бол уламжлалт түлшээр 6.27 тВт.ц цахилгаан үйлдвэрлэжээ. ЕСБХБ-ны дэмжлэгтэйгээр сэргээгдэх эрчим хүчний нөөц сайтай Өмнөговийг Улаанбаатарыг холбосон дамжуулах шугамыг шинэчилнэ. Энэ холболт Улаанбаатарын нэмэлт хэрэгцээг хангахад нүүрс шатааж цахилгаан гаргалгүйгээр говьд үйлдвэрлэсэн сэргээгдэх эрчим хүчээр хангах боломж олгоно.
Бодлого боловсруулагч, зохицуулагч, компани, олон улсын байгууллагууд ялгарлын эх үүсвэрүүдийг “хамрах хүрээ” гэж нэрлэн байнга ялгадаг. Олон улсын болон үндэсний хүлэмжийн хийн зохицуулалтыг мөрдөхөд ялгарлаар ангилж хэмжих, эрэмбэлэх, шийдвэрлэх нь чухал. Жишээлбэл ЕХ-ын Хил дамнасан нүүрстөрөгчийн зохицуулалтын механизм-СВАМ-аар хэрэгжүүлэх үе шат нь ялгарлын хамрах хүрээтэй шууд уялдаатай байдаг билээ. Ялгарлын хамрах хүрээг дугаарлаж, агаар мандалд цацах ялгаралтай ерөнхийдөө хамааруулдаг ба шууд шууд ялгарлыг хэмжих ба шууд бус ялгарлыг:
Хамрах хүрээ 1: Аж ахуйн нэгжийн шууд ялгаруулж буй ХХ (жишээлбэл, хайлуулах зууханд түлсэн нүүрснээр гарах, үйлдвэрлэлд ашиглаж буй автомашины утаа). Нүүрстөрөгч халах боломжгүй салбарууд ихэнхдээ энэ хүрээнд хамаарах ба ялгарлыг бууруулах хамгийн төвөгтэй үнэтэй.
Хамрах хүрээ 2: Аж ахуйн нэгжийн хэрэглэж буй цахилгаан үйлдвэрлэхэд гарч буй ХХ-д хамаарна. Эцсийн хэрэглээнд бус, цахилгаан үйлдвэрлэж буй эх үүсвэр дээр тооцно.
Хамрах хүрээ 3: Аж ахуйн нэгжийн мэдлийн бус эх үүсвэрээс гарсан, гэхдээ тухайн аж ахуйн үйл ажиллагааны үр дүнд ялгарч буй ХХ. Жишээ нь үйлдвэрлэлийн орц болгон ашиглаж буй бараа материалд хамаатай. Хамрах хүрээ 3 өртгийн сүлжээний тогтвортой байдлыг сайжруулах компанийн хувьд чухал ач холбогдолтой.
3.4.3. Цэвэр эрчим хүч, сэргээгдэх устөрөгчийн салбарын хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах нь
Энэхүү тайланг боловсруулах явцад Монголын сэргээгдэх эрчим хүчний салбартай холбоотой хоёр багц асуудал босож ирсэн. Эхнийх нь зах зээлийн зохицуулалт буюу цахилгааны үнэ тарифтай бол удаах нь хөрөнгө оруулагчдын итгэл, засаглалтай холбоотой ба гадаадын хөрөнгө оруулагчид эрчим хүч, цахилгаан дамжуулах сүлжээг сайжруулахад Монголын төр засаг, төрийн өмчит компанитай хамтрах гэрээ байгуулах сонирхол бий эсэхтэй холбоотой. Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулах таатай орчин тус улсын бага нүүрстөрөгчийн шилжилтэд нөлөөтэй. Хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргахад нөлөөлөх олон хүчин зүйлс сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт нэгэн ижил ба засгийн газар, ТӨХК-тай цахилгаан эрчим хүч худалдаж авах болон бусад оффтэйк гэрээ байгуулах,бага нүүрстөрөгчийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжсэн өргөн хүрээний зохицуулалт үүнд хамаарна. Эдгээр хүчин зүйлс засгийн эдийн засагт нүүрстөрөгөчийн хэрэглээг бууруулах чиглэлд тууштай ажиллана гэсэн дохиог хөрөнгө оруулагчдад өгнө.
Бусад Төв Азийн орнуудтай адилаар Монгол Улсын эрчим хүчний салбар хөрөнгө оруулалтад харьцангуй нээлттэй. Эдийн засгийн салбарууд гадаадын хөрөнгө оруулалтад хэр нээлттэй найрсаг ханддагийг илэрхийлдэг ЭЗХАХБ-ын ГШХО зохицуулалтын индекс Монголын эрчим хүчний салбар ЭЗХАХБ-ын дундаж үзүүлэлттэй харьцуулахад хязгаарлалт нь зөөлөн (Зураг 4.5). Энэ нь гадаадын хөрөнгө оруулалтад бүхэлдээ нээлттэй ханддаг бодлого баримталдаг ерөнхий хандлагатай холбоотой ба бусад олон улсын байгууллагууд мөн ингэж үнэлсэн байдаг билээ (U.S. Department of State, 2023[17]). Асуудлын мөн чанар нь гадаад хөрөнгө оруулалтад de jure нээлттэй боловч de facto хаалттай байгаад оршино. Хуулиар тогтоогоогүй саад тотгор бага нүүрстөрөгчийн чиглэлд хөрөнгө оруулалт татахад сөргөөр нөлөөлсөөр байна.
Тэмдэглэгээ: Улаан = ЭЗХАХБ-ын дундаж, улбар шарrange = Монгол
Эх сурвалж: (OECD, 2022[41])
Цахилгаан эрчим хүчний салбар хэдий эрх зүйн зохицуулалтын хувьд тааламжтай хэдий ч Монгол Улс сэргээгдэх эрчим хүчний төслүүдэд ГШХО татахад хүндрэл бэрхшээлтэй тулсаар байна. 2023 онд ГШХО-ын 74% уул уурхайн салбарт, эрчим хүчний салбарт дөнгөж 0.3% ноогдож байжээ (National Statistics Office of Mongolia, 2024[42]). ГШХО-тай холбоотой ялангуяа сэргээгдэх эрчим хүчтэй холбоотой албан ёсны статистик мэдээ алга байгаа хэдий ч тус улс 200 мВт-ын төсөл хувийн хөрөнгөөр амжилттай хэрэгжүүлжээ (ADB, 2023[43]). Энэ хөрөнгө оруулалтын томоохон хэсэг 2007 оны сүлжээнд сэргээгдэх эх үүсвэрээс нийлүүлэх үнэ тариф тогтоосны дараа хийгдсэн ба ЕСБХБ, Дэлхийн Банк зэрэг олон улсын хөгжлийн донор байгууллагууд хамтран санхүүжүүлсэн юм. ТЭХС-д энэ хөрөнгө оруулалт хийгдэж, Дорноговь аймагт Сайншандын салхин станцыг барьжээ. Уг төсөл 2019 онд шугам сүлжээнд холбогдож эрчим хүч нийлүүлж эхэлснээс хойш өөр гадаад хөрөнгө оруулалт салбарт хийгдээгүй. Цахилгаан үйлдвэрлэгч, түгээгч төрийн өмчийн байгууллагуудын санхүүгийн нөхцөл байдал өөрийн боломжид тулгуурлан чадлаа нэмэх, сүлжээг шинэчлэх хөрөнгө оруулалт хийх боломжгүйг илтгэнэ. Өсөн нэмэгдэж буй хэрэгцээг хангах, эрчим хүчний салбарт нүүрстөрөгчийг халах бодлого хэрэгжүүлэхэд дээрх өөрчлөлт шиничлэлтийг зайлшгүй хийх шаардлагатай талаар бид өмнө өгүүлсэн билээ. Цахилгаан эрчим хүчний үнэ тарифыг өөрчлөхгүйгээр сэргээгдэх эрчим хүч хөгжүүлэх, улмаар аж үйлдвэрлэлд нүүрстөрөгч бууруулах тодорхой бодлого гаргахгүйгээр гадаад зах зээлээс буюу олон улсын санхүүгийн байгууллага, гадаадын хувийн хэвшлээс зайлшгүй шаардлагатай хөрөнгө оруулалт босгох боломж тун муу юм.
Сэргээгдэх эрчим хүчний санхүүжилт тухайн улсын хувьд мэдрэг асуудал мөн хэдий ч экспортод чиглэсэн олборлох салбарын хөрөнгө оруулалтын нөхцөл байдал арай өөр. Үндэстэн дамнасан хөрөнгө чадал сайтай компаниуд голчлон олборлох салбарын хөрөнгө оруулалтын төсөл хэрэгжүүлдэг ба хуулийн зохицуулалтын асуудлаар шууд төр засагтай хэлэлцээ хийдэг. Дотоодын бизнесийн орчинд жижиг дунд үйлдвэр (ЖДҮ) мэдрэг байдал бол олборлох салбарын том компаниуд өөрөө өөрийгөө санхүү, дэд бүтцээр хангаж тогтвортой байдлаа хангах боломжтой. Том компаниудын чадал чансаа нь инстүүц тогтолцоо, эрх зүйн сул орчинд ч үйл ажиллагаа явуулах нөхцөл болдог. Олборлох салбарын ГШХО татах чадвар магадгүй бизнесийн орчинд нөлөөлж бусад салбарт ГШХО татах чадварыг бууруулж байж болзошгүй юм. Өөр хэлбэл хууль эрх зүйн нээлттэй байдал эдийн засгийн бусад салбарт ГШХО татах зайлшгүй нөхцөл мөн боловч хангалттай нөхцөл болж чаддаггүй ажээ (OECD, 2021[44]). Ялангуяа сэргээгдэх эрчим хүчний хувьд хөрөнгө оруулагчдын бизнесийн орчин засаглалд итгэх итгэл онц чухал. Учир нь ихэнх ийм төслүүд засгийн газар, төрийн өмчийн аж ахуйн нэгжтэй ядаж төслийн эхний үе шатанд бизнесийн гэрээ байгуулах шаардлагатай болдог, энэ нь хөрөнгө оруулалтын эцсийн шийдвэр гаргадаг нөлөөлдөг (World Bank, 2023[45]).
Тог цахилгаанд хэт бага үнэ тариф тогтоосон үед сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт шаардлагатай хөрөнгө оруулалт татаж, эрчим хүчний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэхийн тулд бодлогын зохицуулалт зайлшгүй шаардлагатай. Цахилгааны үнэ хэт бага, өрхийн болон аж ахуйн хэрэглээний үнэ кВт.цаг нь 0.045 болон 0.52 ам. доллартай тэнцүү. Ард иргэдээ цахилгаанаар хүртээмжтэй хангах болон сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хийсэн хөрөнгө оруулалт эдийн засгийн хувьд ашигтай байх үнэ тариф тогтоох асуудлыг хамтад нь тэнцвэртэй авч үзэх шаардлагатай. Одоогийн байдлаар хямд нүүрс арвин олдоцтой, төрөөс татаастай нүүрс олборлох, тог цахилгаан үйлдвэрлэх, түгээх салбар төрийн мэдэлд байгаа учраас тог цахилгааны үнэ бага байна. Эрчим хүчний зохицуулах хороо (ЭХЗХ) болон холбогдох яамд ЕСБХБ, бусад хөгжлийн түншүүдийн оролцоотойгоор тус улсын тог цахилгааны үнэ тарифын системийг өөрчлөх талаар яригдаж, сэргээгдэх эрчим хүчний шинэ төслийн тендер зарлан хэрэгжүүлэх ажлыг эхлүүлэх гэж буй.
Засгийн газар санхүүгийн эрсдэл хуваах арга хэрэгслийг хязгаарлагдмал хүрээнд нэвтрүүлэн гадаадын хөрөнгө оруулагчдад таатай нөхцөл сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэх төсөл хэрэгжүүлэхэд үзүүлсэн. Эрчим хүчний зохицуулагчдын хэрэглэж буй гол арга нь сүлжээнд нийлүүлэх үнэ тариф (СНҮт) мөн. 2007 онд баталсан Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуулийн загуу СНҮт шугам сүлжээнд холбосон эсэхээс хамаардаг ба монгол төгрөгөөр тооцдог. Тог цахилгаан худалдах, худалдан авах гэрээг ЦДҮС-тэй арван жилийн хугацаатай байгуулна. Сүлжээнд холбогдсон кВт цаг нь сэргээгдэх эрчим хүчний СНҮт салхин станцын хувьд 0.08-0.095 ам. доллар, нарны станцад 0.15-0.18 ам доллар байна (IEA, 2023[7]). СНҮт өөрчлөх, эрчим хүчний үнийг зохицуулах, шинэчлэл хийх ажлын хүрээнд засгийн газар сэргээгдэх эрчим хүчний шинэ төсөлд тендер зарлахаар бэлтгэл ажлыг хангаж буй. Эрчим хүчний салбарт үйлдвэрлэл нэмэгдээгүй үед засгийн газарт сэргээгдэх эрчим хүч хөгжүүлэх амбицаа урагшлуулах арга хэрэгсэл тун хязгаарлагдмал.
Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт ГШХО татахад дээрх арга хэрэгслийн үр нөлөө сул. Анхны томоохон салхин станц барихад хөрөнгө оруулалт амжилттай татсны дараа сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт ГШХО бараг хийгдсэнгүй. Үүний нэг шалтгаан СНҮт-ын бүтэц, хугацаа буюу худалдах, худалдан авах гэрээний хугацаа дуусахад тогтох үнэ тарифын асуудал байж магадгүй юм. Жишээлбэл 2023 оны Монголд Улсад сэргээгдэх эрчим хүч хөгжүүлэх боломжид хийсэн судалгааны тооцоололд ЭХЗХ-с тогтоосон тог цахилгааны үнэ салхин станцын хувьд эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй гэжээ (Harrucksteiner et al., 2023[46]). Үүнд сүлжээнд холбосон нэг мВт. цаг тогийг салхин станцаас 95 ам. доллараар, нарны станцаас 150.18 ам доллараар 10 жилийн хугацаанд нийлүүсний дараа 37.4 ам. доллар болгож бууруулах зохицуулалт ЭХЗХ-с хийсэн ба тусад нь гэрээ байгуулах төлөвлөгөө үгүй. Сэргээгдэх эрчим хүчний төслийн эдийн засгийн үр ашигт гол нөлөө үзүүлэх хүчин зүйл СНҮт-ын анхны үнэ бус, гэрээ дууссаны дараа тогтоох үнэ байж болно. Монголд өрнөж буй шинэчлэлийн нэг гол хэсэг тог цахилгааны үнэ нэмэх асуудал юм.
Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулалт татахад эергээр нөлөөлөх өөр бодлогын нэг арга хэмжээ нь бохирдуулагч бодис, нүүрстөрөгчийг үнэлж өрсөлдөөнийг буулгах шийдэл мөн. Монгол Улсад нүүрстөрөгчийн татвар нэвтрээгүй, нүүрсний хэрэглээг бууруулах зохицуулалт анхан шатанд байна. Энэ нь устөрөгч үйлдвэрлэхэд шаардлагатай сэргээгдэх эх үүсвэрийн үйлдвэрлэл нэмэгдүүлэхэд тулгарч буй асуудал мөн. Нэгд, дотооддоо устөрөгчид суурилсан эдийн засаг хөгжихөд уламжлал түлшнээс үйлдвэрлэсэн тог цахилгаан дамжуулдаг үндэсний шугам сүлжээ ихээр хазаарлаж буй. Устөрөгчийн төсөл өртгийн зөрүүд тулгуурлан сэргээгдэх эрчим хүчээр хангагдсан ч устөрөгч үйлдвэрлэхэд нэмэлт дэд бүтэц шаарддаг олон улсын зохицуулалтын чиг хандлагатай нийцэхгүй. Цаашлаад сэргээгдэх үүсвэрээс гаргасан тог цахилгааны өртөг нь үйлдвэрлэлийн орцоос хамааралтай буюу нүүрснээс гаргасан эрчим хүч үнэ орохын хэрээр бусад цэвэр эх үүсвэрт хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж үнэ буух боломжтой болно.
Засгийн газар сэргээгдэх эрчим хүчний салбарыг хөрөнгө оруулалт татах чухал салбарт тооцдог. Монгол Улсын Засгийн газар 2023 онд ЭЗХЯ-ны харьяа Хөрөнгө оруулалт, худалдааны газар шинээр байгуулсан. Шинэ сэргэлтийн бодлого болон Алсын хараа 2050 урт хугацааны хөгжлийн бодлогод заасан хөрөнгө оруулалттай холбоотой зорилтуудыг хангах ажлыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй тус газар ГШХО татах чухал салбарт сэргээгдэх эрчим хүчийг тооцдог. Тус байгууллагын вэб хуудсанд зохицуулалт, лиценз, СНҮт-ийн талаар ойлгомжтой мэдээлэл бий. Хэдий устөрөгчийг тусад нь онцлоогүй боловч засгийн газар худалдааг дэмжих тус байгууллагын үүргийг ашиглан тус талбарт сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэх тус улсын боломж нөөцийг сурталчлах нь зүйтэй. Эрчим хүч их шаарддаг аж үйлдвэрлэл болон зэрэгцээ байрлалтай сэргээгдэх эх үүсвэрээс үйлдвэрлэх боломжийг мөн сурталчлан таниулж болно.
Хөрөнгө оруулагчтай маргаантай асуудлаа шийдээгүй байгаа нь эрсдэл өндөртэй төсөлд хөрөнгө оруулалт татахад сөргөөр нөлөөлж болзошгүй. Сүлжээнд сэргээгдэх эрчим хүч нийлүүлэх үнэ тариф 2007 нэвтрүүлснээр Монгол улс хэд хэдэн сэргээгдэх эрчим хүчний төсөлд хөгжлийн санхүүжилт болон хувийн хөрөнгө оруулалт амжилттай татаж чадсан билээ. Бага нүүрстөрөгч, устөрөгчийн үйлдвэрлэлд одоо байгаа болон ирээдүйн хөрөнгө оруулагчидтай ярилцахад эхэн үеийн эдгээр төсөл хэрэгжүүлэгчид болон ЭХҮТС ТӨХК-ын хооронд маргаантай асуудал үүссэн нь сэргээгдэх эрчим хүчний салбарыг хөгжүүлэх, нүүрстөрөгч бага устөрөгчийн төсөл зэрэг өндөр эрсдэлтэй үйлдвэрлэл рүү шилжихэд хамгийн том саад болж буйг хэлж байлаа. Энэ маргаан Өмнөговийн салхин станцын төлбөртэй холбоотой үүссэн өрийн асуудалтай холбоотой. Учир нь СНҮт-ын дагуу салхин станцын нийлүүлсэн тог цахилгаан ДЦС-д үйлдвэрлэсэн тог цахилгаанаас өндөр үнэтэй байгаа юм. Хэдий шугам сүлжээнд нийлүүлээгүй боловч энэ төлбөр ЭХҮТС-д өр болж ирж буй. Бусад сэргээгдэх эрчим хүчний төсөлдөө ГШХО татахад энэ асуудал засгийн газарт хэд хэдэн хүндрэл дагуулахыг харуулж буй. Үүнд: засгийн газар зарим зардлыг хуваах хөрөнгө оруулагчийн итгэл харьцангуй бага, энэ нь цаашид энэ төрлийн төсөл Монголд хөгжүүлэх сонирхолд сөргөөр нөлөөлөх ба бага нүүрстөрөгчийн эрчим хүч, түлш улсын болон орон нутгийн төсөв санхүү даах хэмжээнд байж засгийн газар гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэх чадварт хөрөнгө оруулагчид итгэл төрүүлэх ёстой юм. Улмаар цахилгаан дамжуулах шугам буюу хамаарал бүхий салбарт оруулах хөрөнгө дутуу байгаа нь бодит байдал дээр тус улсын бага нүүрстөрөгчийн төсөл хэрэгжүүлэх амбицыг хазаарлаж буй.
Хөгжиж буй орны ГШХО бага нүүрстөрөгчийн төсөлд орж ирэхэд нөлөөлдөг нэг хүчин зүйл нь өндөр эрсдэлтэй хөрөнгийн зардал мөн. Хөгжиж буй орны хувьд хөрөнгийн зардал өсгөдөг гол хүчин зүйл тухайн улсын нөхцөл байдлаас улбаатай эрсдэлээс үүдэлтэй байдаг. Эдгээр эрсдэлээс урьдчилсан сэргийлж тогтвортой байдлын гэрээ зэрэг зэрэг тухайлсан бодлогын арга хэмжээ авах нь бий. Санхүүгийн зах зээлийн төлөвшил, бодлогын тогтвортой байдал, хууль эрх зүйн орчин зэрэг нь хөрөнгийн зардалд нөлөөлнө. Устөрөгчийн төслийн хөрөнгийн зардал хөрөнгө оруулалтын орчинд нөлөөлдөг бүхий л хүчин зүйлээс хамаардаг учраас бага нүүрстөрөгчийн аж үйлдвэрт хөрөнгө татах орчин нөхцлийг тухайлсан чиглэл гэхээсээ хөрөнгө оруулалтын ерөнхий өнцгөөс нь харах нь зүйтэй (Saygin and Lee, 2023[47]).
Устөрөгчийн төслийн хөрөнгийн зардлыг бууруулах бодлогын шийдэл. Жишээлэхэд төслийн эхэн үед татварын хөнгөлөлт чөлөөлөлт үзүүлбэл мөнгөн урсгалыг сайжруулж, анхдагчуудын хөрөнгө оруулалтын эрсдэлийг хувааж буй арга хэмжээ юм. Мөн олон төрлийн хуулийн зохицуулалтаар засаг төр эрсдэл хувааж, хөрөнгө оруулагчид хөрөнгийн зардлаа бууруулахад нь тусалдаг. Үүнд эрх зүйн орчныг тодорхой болгох, СНҮт нэвтрүүлэх (үндсэндээ сэргээгдэх эрчим хүчинд зориулж дэд бүтэц барих хөрөнгө), дуудлага худалдаа зохион байгуулах (Хүснэгт 3.2) багтна. Эдгээр бодлогын арга хэмжээ Бүлэг Хоёрт тодорхойлсончлон бага нүүрстөрөгчийн инновац нэвтрүүлэхтэй хамаатай. Монгол Улсын хувьд төслийн эхэн үед бодлого тодорхойлогчдын захиран зарцуулах төсвийн хөрөнгө хязгаарлагдмал. Иймд илүү бүтээлчээр хөрөнгө оруулалт, төсвийн дэмжлэгийг хослуулж байж эрсдэл амжилттай хуваалцах боломжтой. Бусад улсад төсвөөр шийддэг орон зайг Монгол Улс олон улсын санхүүгийн байгууллага, олон талт хөгжлийн банкны тусламжтайгаар нөхөх магадлалтай. Улмаар төлөвлөж буй устөрөгчийн төсөл нь эдгээр банк санхүүгийн байгууллагын шаардлагад нийцэх нь үндсэн асуудал мөн.
Устөрөгч хөгжүүлэх стратегитэй улс орнууд шууд санхүүгийн механизм ашигла хөгжүүлэх хөгжүүлж нэвтрүүлэх үйл ажиллагаа явуулахаар тогтсон байна. Засгийн газар буцалтгүй тусламж, хөнгөлөлт үзүүлэх, татаас өгөх, санхүүжилт гаргах замаар хөрөнгө оруулалтын эрсдэл хуваах зах зээлийн тодорхойгүй байдлыг бууруулах арга хэмжээ авчээ. Төсөл хөгжүүлэхэд төсвөөс санхүүжилт олгох зайлшгүй хэдий ч бодлого тодорхойлогчид зах зээл бүрдүүлэх, хэрэглээг дэмжих бодлогын арга хэмжээтэй нийцтэй үйл ажиллагаа явуулах хэрэгтэй (IEA, 2023[1]).
ТХЗ Нэг Намиби Сан 2022 онд COP27 чуулганы үеэр нээлтээ хийв. Холимог эх үүсвэртэй уг платформын зорилго нь Намибид ногоон устөрөгчийн зах зээл хөгжүүлэх үйл ажиллагааг дэмжих юм. Уг сан 2023 оны долоодугаар сард Намибийн засгийн газрын Байгаль орчны хөрөнгө оруулалтын сан, Голландад төвтэй Уур амьсгалын хөрөнгө оруулалтын сан болон Клаймэт Фанд Менежерс гэх хоёр байгууллагатай хамтран байгуулжээ. Нэг тэрбум америк доллар босгох зорилготой уг сан 40 сая долларын буцалтгүй тусламж Инвест Интэрнэшионал байгууллагаас авчээ has already secured an initial funding of USD 40 million, under the form of a grant provided by Invest International. (Climate Fund Managers, 2022[48]) (Environmental Investment Fund, 2023[49]).
Чилийн засгийн газар Корфо хөгжлийн агентлагаараа дамжуулан 50 сая америк долларын татаас зургаан сэргээгдэх устөрөгчийн төсөлд олгожээ (Green Hydrogen Organisation, n.d.[50]). Үүнээс гадна 2023 оны зун засгийн газар нэг тэрбум долларын хөрөнгөтэй Ногоон устөрөгч хөгжүүлэх сан байгуулсан ба хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг идэвхжүүлэх зорилготой (Government of Chile, 2023[51]).
Канады Цэвэр түлшний сан (ЦТС). Холбооны засгийн газрын 2021 оны төсөвт устөрөгчийн зэрэг цэвэр түлшний үйлдвэр байгуулахад шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын эрсдэл хуваахад зориулж 1.5 сая канад доллар хуваарилжээ (Government of Canada, n.d.[52]). 2022 онд ЦТС сангаас 60 төсөлд 800 сая канад долларын санхүүжилт олгов (Government of Canada, 2022[53]).
Морокко улсын устөрөгч хөгжүүлэх стратегид экспортод зээл олгох арга хэрэгсэл ашиглан эрсдэл хуваана. Ногоон устөрөгч хөгжүүлэх стратегидээ гадаадын хөрөнгө оруулагчдад таатай зориулж эрсдэл хуваах арга механизмыг өргөн хэрэглэж хөрөнгө оруулалтын орчныг таатай болгохоор тусгажээ. Тухайлбал төр хувийн хэвшлийн түншлэл, татварын хөнгөлөлт чөлөөлөлт, экспортын зээлд баталгаа өгөх зэрэг шууд дэмжлэгийг тусгасан байна (Government of Morocco, 2021[54]).
3.5.1. Хатуу дэд бүтэц: Сэргээгдэх устөрөгчийн тээвэрлэлт, хадгалалтад шаардлагатай дэд бүтэц хөгжүүлэх нь
Дотооддоо устөрөгчийн үйлдвэрлэл өргөн хүрээнд хөгжүүлэхэд гадаад зах зээл чухал тул үүнд зориулсан нэмэлт дэд бүтэц хэрэгтэй. Дотооддоо оффтейк гэрээ байгуулах чухал хэдий ч хувийн хэвшлийн манлайлан хэрэгжүүлэх устөрөгчийн төсөл экспортод чиглэгдэх болно. Монгол Улс устөрөгч үйлдвэрлэгч орон болж хөгжихдөө байгалийн өгөгдөл дээр суурилах нь зайлшгүй. Зах зээлд өрсөлдөхүйц экспортлогч болох чадвар тээврийн зардлаас мөн хамаарна.
Далайд гарцгүй, боомтоос алс байршил нь Монгол Улсын устөрөгчөө Хятад руу экспорлох нөхцөл байдал тулгаж буй. Энэ тайланг боловсруулах явцад олон төсөл хэрэгжүүлэгчид цаашдаа Хятадын нүүрстөрөгч бага устөрөгчийн өнөөгийн (үүрэн түлшээр ажилладаг автомашин) болон Монголын нүүрсний гол худалдан авагч Хойд Хятадын гангийн үйлдвэрт шинэлэг хэрэглээ бий болж нэмэгднэ гэж тооцож байна. Одоогоор Хятад улс устөрөгчтэй холбоотой, өртгийн сүлжээний бүх үе шатанд хамаарах дэд бүтцийн томоохон бүтээн байгуулалт хийсээр. ЮНИДО-гийн дэмжлэгээр 2025 он гэхэд жилд 390 000 тонн ногоон аммиак үйлдвэрлэх хүчин чадалтай сэргээгдэх устөрөгчийн жишиг томоохон төсөл Баоту хотод хэрэгжүүлж байна. (UNIDO, 2023[55]). Хятадын аж үйлдвэрлэлийн бүтцийг харахад цаашдаа нэмэлт хэрэгцээ ялангуяа гангийн үйлдвэрлэлийн салбарт бий болно. Тус улсын төмөр гангийн томоохон үйлдвэрлэгч Жаньжян гангийн үйлдвэрт устөрөгчөөр ажилладаг анхны шатаах зуухыг барьж байгуулж байгаа нь тод жишээ юм (Sinosteel, 2022[56]). Дамжуулах шугамын хувьд БНХАУ 400км урт хийн шугам хоолойг “Үндэсний нефть хийн сүлжээ барих төлөвлөгөө”-нд тусгажээ (People's Republic of China, 2023[57]).
Устөрөгч экпортлох гурван гол арга зам бий. Устөрөгч дамжуулах арга хэлбэр бүр өрсөлдөөнд давуу болон сул тал үүсгэдэг ба энэ нь тээвэрлэх зайнаас үндсэндээ хамаарна. Монголын үйлдвэрлэлийн боломжит байршлаас Хойд Хятад хүртэл (~400 км) шугам хоолойгоо нягтруулсан хий, шингэн, эсхүл аммиак зэрэг өөр төлөвт оруулж тээвэрлэх нь хамгийн зөв шийдэл. Хий дамжуулах шугам хоолойтой улс орнуудын хувьд давуу талтай. Учир нь хийн хоолойг устөрөгч дамжуулах дэд бүтэц болгон зориулалтыг нь өөрчлөн бага зардлаар экспортод гаргах (500 км хүртэл зайд нэг килограмм H2-г тээврийн зардал 0.1 ам. доллараас бага бол шинэ шугам хоолойгоор 0.1-1 ам долларын зардалтай) боломжтой. Харьцуулж үзэхэд хэдий 5000 км-ээс хол зайд усан онгоц, авто тээвэр ашигладаг боловч 500км хүртэл зайд уг зардал авто тээвэр 1-2 ам. доллар, усан онгоц 2 ам. доллар болж зардал өснө (Hydrogen Council/McKinsey & Company, 2021[58]). Оман зэрэг анхдагч устөрөгчийн үйлдвэрлэгч болохыг зорьж буй улсаас арай өөр нөхцөл байдалд буюу зориулалтыг нь өөрчлөн ашиглаж болох хил дамнасан хийн хоолойн бэлэн дэд бүтэц байхгүй. Монголоор дамжуулан Орос Хятадыг холбосон хийн хоолой барих талаар яригдаж буй ч энэ нь Хятадад хий нийлүүлэх зорилготой байх юм (Downs, Losz and Mitrova, 2024[59]).
Шугам хоолой барих өртөг зардал орон нутгийн нөхцөл байдлаас хамаарч хэлбэлздэг хэдий ч маш их хөрөнгө оруулалт шаардна. Монголд одоогийн байдлаар үйлдвэрлэсэн устөрөгч болон үйлдвэрлэлээс гарсан дериватив - дайвар бүтээгдэхүүн дамжуулах болон нөөцлөх дэд бүтэц байхгүй, ийм дэд бүтцийн талаар болон өрсөлдөх чадварт дэд бүтэц хэрхэн нөлөөлөх ойлголт байхгүй учраас хэрэв Монгол Улс устөрөгч хөгжүүлэх стратеги хэрэгжүүлэх аваас эдгээр асуудлыг сайтар судалж үзэх нь зүйтэй. Устөрөгчийн дэд бүтцийн чиглэлээр хийгдсэн судалгаа, тайлан, эх сурвалжаас харахад нэг километр урт шинэ шугам хоолойн зардал 1.93-3.95 сая ам. доллар болохоор байна.2 Устөрөгчийн үйлдвэрлэл Өмнөговьд хэрэгжиж буй туршилтын төсөлд төвлөрнө гэж үзэн эндээс Хятадын анхны хаб болох Баоту хот хүртэл шугам хоолой татна гэж тооцвол ойролцоогоор 310 км. урт шугам хоолой тавих шаардлагатай. Нөөцлөх шаардлага, устөрөгчийн төлөв өөрчлөхөд шаардлагатай нэмэлт дэд бүтцийг тооцож үзэлгүйгээр тооцоолоход 598.3 саяас 1.224 тэрбум ам. долларын хөрөнгө шаардлагатай.
Устөрөгч эцсийн хэрэглэгчид хүргэх хамгийн хямд арга нь үйлдвэрлэл, түгээх дэд бүтцийг хэрэгцээтэй нь уялдуулан кластер болгон хамтатган хөгжүүлэх юм. Богино дунд хугацаандаа сэргээгдэх устөрөгч, дайвар бүтээгдэхүүний дотоод хэрэгцээ бага байх боловч устөрөгч нөөцлөх, дамжуулах дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын зардал нь эдийн засгийн үр ашгийг тооцоолоход хүргэнэ. Тус улсын устөрөгчийн салбар гадаад, болон дотоодын ирээдүйд үүсэх хэрэгцээг хангахад өрсөлдөх чадвар маш өндөр үйлдвэрлэл, түгээлтийн сүлжээг бий болгосон байх юм. Чухам үүнд ЭЗХАХБ-ын шийдвэр гаргагчид маш их анхаарал тавьж, аж үйлдвэрлэлээс нүүрстөрөгч халах буюу устөрөгчийн дэд бүтцийг одоо байгаа болон төлөвлөж буй дэд бүтэцтэй зэрэгцүүлэн барихыг чухалчилж буй. Аж үйлдвэрийн кластерын хөгжил зах зээл зохицуулах авч төрөөс уг хөгжлийг устөрөгч экспортлох, дотоодын нүүрстөрөгч халах зорилгыг хангах чиглэлд залах боломжтой. Хувийн хэвшил, төсөл хэрэгжүүлэгчдэд устөрөгчийн үйлдвэрлэл, хэрэглээний боломжийн талаар мэдээлэл өгөгдөл өгөхөөс эхлээд (Хайрцаг 3.6) зөвшөөрөл лиценз олгохдоо дэд бүтцээ хувааж ашиглах, хамтад нь барьж байгуулах зохицуулалт тавьж болно. Эндээс илэрхий байгаа нэг зүйл бол төр засаг устөрөгчийн үйлдвэрлэл, хэрэгцээг кластер маягаар залж чадвал устөрөгчийн хэрэглээ, холбогдох дэд бүтэцтэй холбоотой эдийн засгаа сайжруулж чадна.
Австралийн холбооны засгийн газар газар зүйн байршлын зураглал гарган устөрөгчийн стратеги хэрэгжүүлэх ажлыг дэмжиж байна. Геосайэнс Австрали (Geoscience Australia) байгууллагын боловсруулсан энэ систем устөрөгчийн төсөл хэрэгжүүлэхэд тустай олон мэдээлэл, өгөгдөл, байршил, техник эдийн засгийн үндэслэлийг багтаажээ.
Устөрөгчийн хөгжлийг хөтлөх Австралийн арга хэрэгсэл (Australia’s Hydrogen Opportunities Tool) нэртэй уг систем гео мэдээлэл өгөгдлийг нэгтгэх төдийгүй үнэ төлбөргүйгээр мэдээллийн санг ашиглан устөрөгч хөгжүүлэх боломж бололцоог газар зүйн байршлаар зураглах боломж олгоно. Байгалийн нөөц, байршлын өгөгдөл (газрын хэв шинж, гадаргуу, гүний ус гм), сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр, тээвэр логистик зэргийг багтаасан дэд бүтцийн хангамж (бэлэн болон ирээдүйд төлөвлөсөн), засаг захиргааны цэс, газар ашиглалт зэрэг ойролцоогоор 7000 гаруй багц мэдээлэл агуулсан устөрөгчийн төслийн үр ашгийг тооцоход суурь мэдээлэл болж чадна. Австралид хөгжүүлэлтийн шатандаа яваа болон үйл ажиллагаа явуулж байгаа устөрөгчийн төслийг бүрэн зураглах боломжтой. Энэ нь дэд бүтцэд холбогдсон, холбогдоогүй байдлаар үйлдвэрлэлийн хувилбарыг тооцож гаргах боломж олгон НХАХ (CCUS) хөгжүүлэх боломж, нүүрстөрөгч хадгалах байршил зэргийг тогтооход тустай.
Системийн Устөрөгчийн эдийн засгийн тооцоолол (Hydrogen Economic Fairways Tool-HEFT) программыг ашиглан устөрөгчийн төслийн техник, эдийн засгийн үндэслэлийг тооцох боломжтой.
Устөрөгчийн төсөл хөгжүүлэгчдэд мэдээлэл түгээх зорилготой уг системд үндэсний стратеги, зах зээлийн судалгаа, холбогдох тогтоол шийдвэр зэрэг устөрөгчийн эдийн засагтай холбоотой төрөл бүрийн мэдээлэл.
3.5.2. Зөөлөн дэд бүтэц: Сэргээгдэх устөрөгчийн төсөлд тавих стандарт, баталгаажуулалт
Шинээр бий болж буй устөрөгчийн өртгийн сүлжээнд тавих стандарт, шаардлага, баталгаажуулалтад нийцэх явдал экспортод чиглэсэн сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх стратегид онц чухал байр суурьтай. Хэрэв Монгол Улс ногоон устөрөгч эсхүл устөрөгчийн дериватив дайвар бүтээгдэхүүн экспортлогч орон болж, бага нүүрстөрөгчийн өртгийн сүлжээнд нэгдэх бол бодлого тодорхойлогчид, хувийн хэвшил дэлхийн болон бүс нутгийн бага нүүрстөрөгч устөрөгчийн зах зээлийг тодорхойлдог дэд бүтцийн чанарт тавих олон улсын шаардлагыг хангах ёстой. ЭЗХАХБ, ОУЭХА-с гаргасан хэвлэмэл баримт бичигт эдгээр стандарт, баталгаажуулалтыг боловсруулахад олон улсын багтай хамтрах, оролцох зөвлөмжийг удаа дараа өгсөн байдаг ба хэдий одоогоор энэ үйл ажиллагаанд өргөн хүрээнд хамрагдаагүй авч ирэх жилүүдэд нэгдсэн дүрэм, стандарт баталж мөрдөх нь (Хүснэгт 1.1) зайлшгүй (Cammeraat et al., 2022; International Energy Agency, 2023b).
Устөрөгчийн үйлдвэрлэлд шаардлагатай эрчим хүчний эх үүсвэр бараа, бүтээгдэхүүнийг олон улсын стандарт, баталгаажуулалттай нийцүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэх болно. Сэргээгдэх устөрөгчийн олон улсын худалдаанд мөрдөх стандарт, баталгаажуулалт боловсруулалтын шатандаа яваа хэдий ч олон улсын худалдаанд тавих гол шаардлага нь баталгаажсан ногоон эх үүсвэрээр электролиз үйлдвэрлэл явуулах байна гэдэг нь тодорхой байна. Монголын эх баригчид ялангуяа дотоодын өртгийн сүлжээг ашиглан экспортод чиглэсэн үйлдвэрлэл эрхлэх төсөл сонирхож буй хөрөнгө оруулагчдад эдгээр төсөл олон улсын стандарт шаардлага хангаж чадах итгэл үнэмшил төрүүлэхэд анхаарах хэрэгтэй. Энэ баталгаа өргөн хүрээнд хэрэглээний устөрөгчийн салбар хөгжүүлэхэд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлнэ. Туршилтын төслүүд олон улсын стандарт, баталгаажуулалт мөрдөж буй эсэхдээ тэр бүр санаа тавьдаггүй бол гадаад талд болж буй зохицуулалтад засгийн газар соргог байж туршилтын төсөл, дотоодын инновацийг дэмжихдээ тусгах нь зүйтэй. Урт хугацаандаа сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлээ нэмэх бодолтой байгаа бол энэ зөөлөн дэд бүтцийг бий болгож мөрдүүлэх нь онц чухал.
Бага нүүрстөрөгч устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн зохицуулалтад импортлогч улс орны зах зээлийн нөхцөл байдал нөлөөлнө. Устөрөгчийн чиглэлээр олон улсын стандарт боловсруулахад ЕХ нөлөөтэй байх өндөр магадлалтай нь бага нүүрстөрөгчийн технологи, дериватив дайвар бүтээгдэхүүний гол зах зээл болж төлөвшиж буйтай нь холбоотой. Герман, Голланд зэрэг Европын хүчтэй эдийн засагтай улс орнууд дотооддоо нүүрстөрөгчийг халах зорилтынхоо хүрээнд сэргээгдэх устөрөгчийн хэрэгцээгээ импортоор хангахаар төлөвлөж буй . 2023 оны зургаадугаар сард сэргээгдэх устөрөгч, холбогдох түлштэй холбоотой хоёр эрх шилжүүлсэн хууль гаргаж, биологийн бус гаралтай сэргээгдэх түлш (ББГСТ-RFNBO)-ний тодорхойлолт баталжээ. Уг зохицуулалтын хүрээнд сэргээгдэх эрчим хүчээр хангасан электролизээр үйлдвэрлэсэн сэргээгдэх устөрөгч болон нүүрстөрөгчийн хуримтлал, хадгалалт бүхий уламжлалт түлшээр үйлдвэрлэсэн бага нүүрстөрөгчийн устөрөгч гэж ЕХ ангилжээ (Хүснэгт 5.1).
Тэмдэглэгээ: ОУЭХА-ийн Дэлхийн эрчим хүчний тайлан 2022
Эх сурвалж: (IEA, 2022c)
ЕХ-ны эрх шилжүүлсэн хууль нэмэлт шаардлагын ач холбогдлыг илэрхийлэл юм. Нэмэлт шаардлага гэдэг нь устөрөгчийн электролизэд ашиглах сэргээгдэх эрчим хүч (тог) бусад салбарт нүүрстөрөгч халах шалгуур хангасан тохиолдолд “сэргээгдэх” гэж ангилна (European Commission, 2024[61]). Өөрөөр хэлбэл ЕХ-ны импортолсон устөрөгч зөвхөн “ногоон” ангилалд хамаарч, уг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд электролизэд ашигласан тог цахилгаан нь шинээр тавьсан сэргээгдэх эх үүсвэрээс эсхүл шугам сүлжээнд нийлүүлсэн сэргээгдэх эрчим хүчээр хангагдсан байна. Нүүрстөрөгчийг халах эхэн үедээ яваа хөгжиж буй орны хувьд энэ шаардлага онц чухал. Сэргээгдэх эх үүсвэрийг үндэсний түгээх шугам сүлжээнд бүрэн холбоогүй үед электролизэд ашигласан тог цахилгаан ногоон болохыг баталгаажуулахад төвөгтэй. Цаашилбал, хэдий тог цахилгаан ногоон байлаа ч нэмэлт шаардлагад нийцэхгүйгээс ЕХ-ны хуулийн шаардлага хангахгүй байж болзошгүй юм.
Гадаадын туршлага стандартыг судлах нь шинээр зах зээлд хөл тавьж буй улсын хувьд бусдын гаргасан алдааг давтахгүй байж, дэлхийн чиг хандлагатай хөл нийлүүлэхэд чухал. Олон улсад хүлээн зөвшөөрсөн баталгаажуулалтыг нутагшуулах нь ялангуяа ногоон устөрөгч, дериватив дайвар бүтээгдэхүү экспортлогч болохыг зорьж буй орны хувьд зорилгоо хангах нэг арга зам мөн. Энэ санааг ЭЗХАХБ, ОУЭХА улам чухалчлан үзэх боллоо (IEA, 2023[1]). Монгол зэрэг төсөл хөтөлбөр нь гадны технологи хөгжүүлэхэд суурилсан улс орны хувьд бодлого тодорхойлогчид нь хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэхдээ гадаад хүчин зүйлийг тооцох “гаднас дотогш” арга зүйг судалж үзэх нь зөв юм. Энэ нь гадаад ертөнцөд болж буй хууль эрх зүйн зохицуулалт, чиг хандлагыг сэргээгдэх устөрөгч, бусад синтетик түлшний дотооддоо зохицуулалтдаа (Намибийн синтетик түлшний тухай хуулийн төсөл боловсруулах үйл явц, уг хууль тус улсын устөрөгч хөгжүүлэх 2025 оны үйл ажиллагааны төлөвлөгөөнд суусан) (European Commission, 2023[62]; Government of Namibia, 2022[63]) (OECD, 2023[64]) (World Bank, 2023[65]).
Устөрөгчийн үйлдвэрлэл, хадгалалт, тээвэр, ашиглалт нь Монгол Улсын хувьд шинэ зүйл учраас үйлдвэрлэлийн аюулгүй ажиллагааны стандартаа шинэчлэх шаардлагатай болно. ЭХЯ-ны харьяа Эрчим хүчний үндэсний төв устөрөгчийн үйлдвэрлэлд мөрдөх дүрэм журмыг боловсруулж хянах ажлыг хариуцна. Хэдий ЭХҮТ аж үйлдвэрт устөрөгч ашиглах хязгаарлагдмал хүрээнд (ДЦС-ын хөргөлтөд хэрэглэдэг) арвин туршлагатай боловч шинэ маягийн хэрэглээ болон сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэх инновац, хадгалалт, түгээлттэй холбоотой шинэлэг арга ажиллагаа устөрөгчийн хэрэглээнд шинэ стандарт, дүрэм журам нэвтрүүлэх шаардлагатайг харуулж байна. Бусад улстай нэгэн адил Монгол Улсад энэ чиглэлээр асуудал тулгарна. ЭЗХАХБ устөрөгчийн үйлдвэрлэл хэрэглээтэй холбоотой лиценз, зөвшөөрөл олголт, хяналт шалгалтыг шинэчлэх чиглэлд хийсэн ажил арвинтай. Одоо мөрдөгдөж буй хуулинд устөрөгчийн эдгээр шинэлэг хэрэглээг тооцож үзсэн зохицуулалт байхгүй. Энэ нь шинэлэг хэрэглээтэй холбоотойгоор гарч болох эрсдэл тооцсон шаардлагатай ихэнхдээ холбоогүй байдаг. ЭЗХАХБ-ын хийсэн устөрөгчийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой эрх зүйн зохицуулалтын дэлгэрэнгүй мэдээллийг 2023 онд хэвлэгдсэн Устөрөгчийн аюулгүй хэрэглээг нэвтрүүлэхэд эрсдэлд суурилсан зохицуулалт боловсруулах нь (Risk-based Regulatory Design for the Safe Use of Hydrogen) баримт бичгээс авч болно (OECD, 2023[64]).
Ашигласан материал
[43] ADB (2023), Mongolia: Upscaling Renewable Energy Sector Project, ADB, https://www.adb.org/projects/50088-002/main#project-pds.
[60] Australian Government - Geoscience Australia (2024), AusH2 - Australia’s Hydrogen Opportunities Tool, https://portal.ga.gov.au/persona/hydrogen.
[48] Climate Fund Managers (2022), Launch Of The New ‘SDG Namibia One Fund’ At Cop27 Targets The Development Of A Green Hydrogen Economy In Namibia, https://climatefundmanagers.com/2022/11/09/launch-of-the-new-sdg-namibia-one-fund-at-cop27-targets-the-development-of-a-green-hydrogen-economy-in-namibia/.
[76] CMS (2021), HYDROGEN LAW, REGULATIONS & STRATEGY IN CHILE, https://cms.law/en/int/expert-guides/cms-expert-guide-to-hydrogen/chile.
[78] Cordonnier, J. and D. Saygin (2023), Financing solutions to foster industrial decarbonisation in emerging and developing economies, OECD Environmnt Working Papers, OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/24a155ab-en.pdf?expires=1705514321&id=id&accname=ocid84004878&checksum=8B304BE24018556EA4E6F4666DCA9A93.
[59] Downs, E., A. Losz and T. Mitrova (2024), The Future of the Power of Siberia 2 Pipeline, Center on Global Energy Policy at Columbia University, https://www.energypolicy.columbia.edu/publications/the-future-of-the-power-of-siberia-2-pipeline/.
[34] Edianto, A., G. Trencher and K. Matsubae (2022), Why do some countries recieve more international financing for coal-fired power plants than renewables? Influencing factors in 23 countries, Energy for Sustainable Development, No. Vol. 66, Elsevier, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0973082621001484#bb0515.
[38] EITI (2021), Subsidies at What Cost? Shedding Light on State Support for Fossil Fuel Consumption, EITI, Oslo, https://eiti.org/sites/default/files/attachments/en_eiti_fossil_fuel_subsidies_policy_brief.pdf.
[49] Environmental Investment Fund (2023), THE GOVERNMENT OF NAMIBIA AND DUTCH PARTNERS INK MEMORANDUM OF UNDERSTANDING, https://www.eif.org.na/post/sdg-namibia-one-press-release-20-june-2023.
[40] European Commission (2024), Carbon Border Adjustment Mechanism, European Commission, https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism_en.
[61] European Commission (2024), Renewable Hydrogen, European Commission, https://energy.ec.europa.eu/topics/energy-systems-integration/hydrogen/renewable-hydrogen_en#:~:text=The%20idea%20of%20additionality%20is,unsupported%20renewable%20electricity%20generation%20capacity.
[62] European Commission (2023), Global Gateway: EU and Namibia agree on next steps of strategic partnership on sustainable raw materials and green hydrogen, European Commission, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/es/ip_23_5263.
[33] Global Energy Monitor (2021), Boom and Bust 2021, Global Energy Monitor, https://globalenergymonitor.org/wp-content/uploads/2021/04/BoomAndBust_2021_final.pdf.
[68] Goverment of Mongolia (1994), Land Law, Government of Mongolia.
[53] Government of Canada (2022), Minister Wilkinson Announces up to $800 Million in Project Funding to Advance Canada’s Clean Fuels Sector, https://www.canada.ca/en/natural-resources-canada/news/2022/11/minister-wilkinson-announces-up-to-800-million-in-project-funding-to-advance-canadas-clean-fuels-sector.html.
[75] Government of Canada (2020), Canada Hydrogen Strategy, Government of Canada, https://natural-resources.canada.ca/climate-change-adapting-impacts-and-reducing-emissions/canadas-green-future/the-hydrogen-strategy/23080.
[52] Government of Canada (n.d.), Clean Fuels Fund, https://natural-resources.canada.ca/climate-change/canadas-green-future/clean-fuels-fund/23734.
[51] Government of Chile (2023), Gobierno presenta Fondo por US$ 1.000 millones para el desarrollo del Hidrógeno Verde en Chile, Government of Chile, https://energia.gob.cl/noticias/nacional/gobierno-presenta-fondo-por-us-1000-millones-para-el-desarrollo-del-hidrogeno-verde-en-chile.
[19] Government of Mongolia (2023), Draft Revision on the Law on Investment, Ministry of Economy and Development of Mongolia, Ulaanbaatar, https://investmongolia.gov.mn/the-updated-draft-of-the-investment-law-is-available-for-comments-and-recommendations/.
[14] Government of Mongolia (2023), Planned Energy Projects, Ministry of Energy, Ulaanbaatar.
[31] Government of Mongolia (2019), Mongolia’s Nationally Determiend Contribution to the United Nations Framework Convention onf Climate Change, Government of Mongolia, http://www.en.ccrcc.mn/stat/file/u/NDC_1.pdf.
[71] Government of Mongolia (2015), Energy Law, Government of Mongolia.
[32] Government of Mongolia (2015), Intended Nationally Determined Contribution of Mongolia, Government of Mongolia, http://www.ccrcc.mn/stat/file/u/INDC_Full-Document_ENG_2016.pdf.
[24] Government of Mongolia (2015), The Law on Energy Saving, Government of Mongolia.
[70] Government of Mongolia (2014), Law of Mongolia on Petroleum, Goverment of Mongolia.
[20] Government of Mongolia (2013), Investment Law, Government of Mongolia.
[22] Government of Mongolia (2012), Exemption from Customs and Value Added Tax, Government of Mongolia.
[23] Government of Mongolia (2008), On Customs Tariffs and Customs Taxes, Government of Mongolia.
[69] Government of Mongolia (2006), Minerals Law, Govermnet of Mongolia.
[73] Government of Mongolia (2006), Toxic and Hazardous Chemicals Law, Government of Mongolia.
[54] Government of Morocco (2021), FEUILLE DE ROUTE HYDROGÈNE VERT, https://www.mem.gov.ma/Lists/Lst_rapports/Attachments/36/Feuille%20de%20route%20de%20hydrog%C3%A8ne%20vert.pdf.
[63] Government of Namibia (2022), Green Hydrogen and Derivatives Strategy, Ministry of Mines and Energy of Namibia, https://www.ensafrica.com/uploads/newsarticles/0_namibia-gh2-strategy-rev2.pdf.
[74] Government of Namibia (2022), Namibia Hydrogen Strategy, Governmen of Namibia, https://www.ensafrica.com/uploads/newsarticles/0_namibia-gh2-strategy-rev2.pdf.
[50] Green Hydrogen Organisation (n.d.), Country Portal - Chile, https://gh2.org/countries/chile#:~:text=Six%20projects%20by%202025,subsidies%20totalling%20US%2450%20million.
[77] Green Hydrogen Organization (n.d.), Chile’s green hydrogen vision, https://gh2.org/countries/chile.
[39] Greenhouse Gas Protocol/World Resources Institute and World Business Council for Sustainable Development (2004), The Greenhouse Gas Protocol: A Corporate Accounting and Reporting Standard, Greenhouse Gas Protocol/World Resources Institute and World Business Council for Sustainable Development, https://ghgprotocol.org/sites/default/files/standards/ghg-protocol-revised.pdf.
[81] Gutschow, J. et al. (2022), The PRIMAP-hist national historical emissions time series, Earth Syst. Sci., No. Data, 8, pp. 571-603, https://doi.org/10.5194/essd-8-571-2016.
[46] Harrucksteiner, A. et al. (2023), A geospatial assessment of the techno-economic wind and solar potential of Mongolia, Sustainable Energy Technologies and Assessments, No. Vol. 55, https://doi.org/10.1016/j.seta.2022.102889.
[58] Hydrogen Council/McKinsey & Company (2021), Hydrogen Insights: A perspective on hydrogen investment, market development and cost competitiveness, Hydrogen Council/McKinsey & Company, https://hydrogencouncil.com/wp-content/uploads/2021/02/Hydrogen-Insights-2021.pdf.
[1] IEA (2023), GLobal Hydrogen Review 2023, IEA, Paris, https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2023.
[7] IEA (2023), Mongolia, Greenhouse Gas Emissions from Energy, IEA, Paris, https://www.iea.org/countries/mongolia.
[67] IEA (2023), Renewable Hydrogen from Oman, IEA, https://www.iea.org/reports/renewable-hydrogen-from-oman.
[37] IEA (2022), Coal in Net Zero Transitions: Strategies for rapid, secure and people-centred change, IEA, Paris, https://iea.blob.core.windows.net/assets/4192696b-6518-4cfc-bb34-acc9312bf4b2/CoalinNetZeroTransitions.pdf.
[29] IEA (2022), IEA World Energy Balances 2022, IEA, Paris, https://www.iea.org/data-and-statistics/data-product/world-energy-statistics-and-balances.
[66] IEA (2022), Renewable Hydrogen frm Oman: A producer economy in transition, IEA, Paris, https://iea.blob.core.windows.net/assets/338820b9-702a-48bd-b732-b0a43cda641b/RenewableHydrogenfromOman.pdf.
[9] IRENA (2023), Wind Energy, IRENA, https://www.irena.org/Energy-Transition/Technology/Wind-energy#:~:text=In%201985%2C%20typical%20turbines%20had,the%20length%20of%20its%20blades.
[11] IRENA (2022), Renewable Energy Statistics 2023, IRENA, https://mc-cd8320d4-36a1-40ac-83cc-3389-cdn-endpoint.azureedge.net/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2023/Jul/IRENA_Renewable_energy_statistics_2023.pdf?rev=7b2f44c294b84cad9a27fc24949d2134.
[3] IRENA (2022), Renewable Power Costs in 2021, IRENA, Abu Dhabi, https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2022/Jul/IRENA_Power_Generation_Costs_2021.pdf?rev=34c22a4b244d434da0accde7de7c73d8.
[6] IRENA (2016), Renewable Readiness Assessment: Mongolia, IRENA, https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2016/IRENA_RRA_Mongolia_2016.pdf?rev=b7b8dc32d10745cc9b70b55d31569366.
[25] Kalinova, B., A. Palerm and S. Thomsen (2010), “OECD’s FDI Restrictiveness Index: 2010 Update”, OECD Working Papers on International Investment, No. 2010/3, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/5km91p02zj7g-en.
[12] Ministry of Energy of Mongolia (2022), Heat Supply and Renewable Energy Policy Planning, Ministry of Energy of Mongolia, Ulaanbaatar, https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Events/2022/May/Heat-supply-and-renewable-energy-policy-planning.pdf?la=en&hash=FC805CF764BBD7F6A001D27B9FDE9FF4170A0B48.
[42] National Statistics Office of Mongolia (2024), Foreign Direct Investment Stock by Economic Sector, National Statistics Office of Mongolia, https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573075/table-view/DT_NSO_1500_005V3.
[13] New Climate Institute (2020), The Mongolian electricity sector in the context of international climate mitigation efforts, New Climate Institute, https://newclimate.org/sites/default/files/2022-03/decarbonization_pathways_mongolia_0.pdf.
[5] NewClimate Institute (2023), The landscape of green hydrogen in Namibia.
[30] Nilsson, A. et al. (2021), Green Hydrogen Applications in Mongolia: Technology potential and policy options, New Climate Institute, https://newclimate.org/sites/default/files/2021/10/NewClimate_Green_Hydrogen_Applications_in_Mongolia.pdf.
[18] OECD (2023), FDI Regulatory Restrictiveness Index, OECD Publishing, Paris, https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=FDIINDEX.
[80] OECD (2023), Policy Toolkit for Strengthening FDI and SME Linkages, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/688bde9a-en.
[64] OECD (2023), Risk-based Regulatory Design for the Safe Use of Hydrogen, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/46d2da5e-en.
[36] OECD (2022), Equitable Framework and Finance for Extractive-based Countries in Transition (EFFECT), OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/7871c0ad-en.pdf?expires=1709306320&id=id&accname=ocid84004878&checksum=78AA36C78DCA45C6AF7173404CF154F6.
[2] OECD (2022), Green Hydrogen Opportunities for Emerging and Developing Economies, OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/53ad9f22-en.pdf?expires=1696414509&id=id&accname=ocid84004878&checksum=01FB008F220DF39E4DDDC822F7FFEB07.
[41] OECD (2022), OECD FDI Regulatory Restrictiveness Index, OECD, Paris, https://stats.oecd.org/Index.aspx?datasetcode=FDIINDEX.
[35] OECD (2021), Agreement reached at OECD to end export credit support for unabated coal-fired power plants, OECD, Paris, https://www.oecd.org/newsroom/agreement-reached-at-oecd-to-end-export-credit-support-for-unabated-coal-fired-power-plants.htm.
[44] OECD (2021), Improving the Legal Environment for Business and Investment in Central Asia, OECD Publishing, Paris, https://www.oecd.org/eurasia/Improving-LEB-CA-ENG%2020%20April.pdf.
[72] OECD (2021), Recommendation of the Council for Agile Regulatory Governance to Harness Innovation, OECD, Paris, https://www.oecd.org/mcm/Recommendation-for-Agile-Regulatory-Governance-to-Harness-Innovation.pdf.
[79] OECD (2015), Policy Framework for Investment: 2015 Edition, https://doi.org/doi.org/10.1787/9789264208667-en.
[4] OECD/The World Bank (2024), Scaling Hydrogen Financing for Development, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/0287b22e-en.
[27] OECD/The World Bank/UN Environment (2018), Financing Climate Futures: Rethinking Infrastructure, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264308114-en.
[57] People’s Republic of China (2023), “West-to-East Hydrogen Tramission” Pipeline Included in National Planning, GOV.CN, https://www.gov.cn/yaowen/2023-04/10/content_5750685.htm.
[21] PwC (2023), Mongolia Corporate Tax Credits and Incentives, PwC, https://taxsummaries.pwc.com/mongolia/corporate/tax-credits-and-incentives.
[47] Saygin, D. and M. Lee (2023), Financing cost impacts on cost competitiveness of green hydrogen in emergin and developing economies, OECD Environment Working Papers, No. No. 227, OECD, Paris, https://www.oecd-ilibrary.org/fr/environment/financing-cost-impacts-on-cost-competitiveness-of-green-hydrogen-in-emerging-and-developing-economies_15b16fc3-en.
[56] Sinosteel (2022), China’s First Million-ton Hydrogen-based Shaft Furnacce Kicks off at Baosteel Zhanjiang Steelworks, Sinosteel, http://mecc.sinosteel.com/EN/news_content.aspx?id=3778.
[17] U.S. Department of State (2023), 2023 Investment Climate Statements: Mongolia, Investment Climate Statements, U.S. Department of State, D.C., https://www.state.gov/reports/2023-investment-climate-statements/mongolia/#:~:text=Upon%2C%20Foreign%20Investment-,Policies%20Towards%20Foreign%20Direct%20Investment,investors%20face%20no%20investment%20minimums.
[26] UNDP (2023), Mongolia SDG Investor Map: Report on Investment Opportunity Areas, UNDP, Ulaanbaatar, https://investmongolia.gov.mn/download/sdginvestormap.pdf.
[16] UNESCO (2023), 45 COM 6B.24 Lake Baikal (Russian Federation) (N 754), UNESCO, Paris, https://whc.unesco.org/en/soc/4340.
[55] UNIDO (2023), DEMONSTRATION PROJECT ON PRODUCTION OF GREEN HYDROGEN AND AMMONIA UNDERWAY IN BAOTOU, CHINA, UNIDO, https://hydrogen.unido.org/news/demonstration-project-production-green-hydrogen-and-ammonia-underway-baotou-china.
[65] World Bank (2023), Advisory Report on the Development of a Green Hydrogen Certification Scheme in Chile, World Bank, https://documents1.worldbank.org/curated/en/099062523123027598/pdf/P17631002007000f5080680467b6cdd230a.pdf.
[45] World Bank (2023), Global Clean Hydrogen Financing Flagship Publication, World Bank Group, DC.
[28] World Bank (2022), Mogolia Third Energy Sector Project (P178190), World Bank Group, DC, https://documents1.worldbank.org/curated/en/099062123053511517/pdf/P1781900f268cc010b6590592148fee6a1.pdf.
[8] World Bank (2020), Mongolia InfraSAP: Infrastructure for Connectivity and Economic Diversification, World Bank, DC, https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/08c3160c-51f3-520d-ac21-223780282464/content.
[15] World Bank/Global Solar Atlas (2023), Global Solar Atlas: Mongolia, World Bank, DC, https://globalsolaratlas.info/map?r=MNG&c=47.923705,102.260742,6.
[10] World Bank/Global Wind Atlas (2023), Global Wind Atlas: Mongolia, World Bank, DC, https://globalwindatlas.info/en/area/Mongolia.
← 1. АНУ-ын Үндэсний Сэргээгдэх Эрчим Хүчний Лабораторийн 2001 оны "Монгол Улсын Салхины Эрчим Хүчний Нөөцийн Атлас" нь Монголын салхины нөөц, түүний байршил, техникийн шинж чанарын талаар өргөн хүрээний тойм мэдээлэл өгдөг. Энэхүү атлас нь IRENA болон Монгол Улсын Эрчим хүчний яам зэрэг байгууллагуудын салхины эрчим хүчний салбарт хийж буй судалгааны үндсэн лавлах материал хэвээр байна.
← 2. Сайншандын салхин станц, Дамао Баоту баруун аж үйлдвэрийн бүсийн хоорондох (километр) зайгаар тооцов. Нэг километр шугам хоолой тавих зардлыг Устөрөгчийн зөвлөл МакКинзи & Компанийн хэрэгжүүлсэн ижил төстэй төслийн тооцоолд үндэслэн бодсон. (Hydrogen Council/McKinsey & Company, 2021[58]).