Монгол Улсад сэргээгдэх устөрөгчийн стратеги боловсруулах ажилд

Хураангуй

Нүүрстөрөгчийг тэглэх дэлхий нийтийн хөдөлгөөн Монголын хувьд сэргээгдэх нүүрстөрөгч үйлдвэрлэгч орон болон хөгжиж эдийн засгийн боломж бололцоо үүсэх боломжтой бий

2050 он гэхэд ялгарлыг тэглэх дэлхий нийтийн зорилгод нэгдэн Уур амьсгалын талаарх Парисын гэрээнд Монгол Улс нэгдсэн билээ. Энэхүү амбицтай зорилгод хүрэхийн тулд одоо ашиглаж буй болон шинээр нээх технологиудыг бүрэн хэмжээнд аж үйлдвэрлэлд өргөнөөр ашиглаж байж нүүрстөрөгчийн ул мөр өндөртэй эдийн засгийн үйл ажиллагааг бууруулах болно. Үүний нэг нь устөрөгчийн, үүний дотор сэргээгдэх эрчим хүч ашиглан электролит үйлдвэрлэл явуулж сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэх технологи мөн. Технологийн хувьд өөрчлөхөд хэцүү металлург, цемент химийн үйлдвэрлэл, уул уурхай зэрэг үйлдвэрлэлд уламжлалт түлшний хэрэглээг халахад тодорхой давуу талтай. Олон Улсын Эрчим Хүчний Агентлаг (ОУЭХА)-ийн тооцоолсноор дэлхийн улстөрөгчийн үйлдвэрлэл 2021 оны 94 мегатонн (мт)-оос өсөн нэмэгдэж, 2050 он гэхэд 500мт-нд хүрнэ. Үүний 90% нь сэргээгдэх, эсхүл нүүрстөрөгч багатай эх сурвалжаас гарах ёстой.. Бараг бүх шаардлагатай хэрэгцээг хангахуйц устөрөгчийн эх үүсвэрийг шинээр суурилуулах шаардлагтай юм.

Сэргээгдэх устөрөгчийн дэлхийн зах зээл бэлэн болохын хэрээр энэ технологийн хэрэгцээ нэмэгдэж буй, энэ нь Монгол зэрэг хөгжиж буй орны хувьд маш том боломж юм. Ихэнх олон улсын байгууллагууд, аж үйлдвэрлэлийн салбарын оролцогч талууд сэргээгдэх устөрөгч уламжлалт шатах материалтай өрсөлдөхийн тулд килограмм нь гурван ам. доллараас бага үнэ өртөгтэй байх шаардлагатай гэж үзэж буй. Үнэ өртөг бүрдүүлж буй зүйлс нь олон янз, зарим нь байршлаас (зах зээлд хүрэх зай) бусад нь үйлдвэрлэлийн орцын хувьд асуудалтай байна. Үнэ өртөгт нөлөөлж буй хамгийн том хоёр хүчин зүйл нь электролиз болон сэргээгдэх эрчим хүчний тэгшитгэсэн үнэ юм. Технологи боловсронгуй болохын хэрээр ирэх жилүүдэд улам ихээр ашиглах болно, иймд электролизийн үнэ буурна гэсэн хүлээлт үүссэн тул сэргээгдэх эрчим хүчний үнэ нь үнэ тогтоогч гол хүчин зүйл болох юм. Монгол Улс сэргээгдэх эрчим хүчний баялаг нөөц боломжтой учраас сэргээгдэх устөрөгчийн салбарт өрсөлдөгч болох бүрэн боломж бий.

Монгол Улсын хувьд сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэх салбар хувийн хэвшлийн сонирхлыг аль хэдийнээ татаад буй. Өмнийн говьд ихэд тархацтай нар салхины эрчим хүч үйлдвэрлэх өндөр боломж Монголд аль хэдийн хөрөнгө оруулсан болон оруулах сонирхолтой хөрөнгө оруулагчид сэргээгдэх устөрөгчийн төслийн хувьд өөр өөр үе шатанд явна. Нүүрстөрөгч бага эдгээр дэвшилтэт шийдлийг сонирхож буй эдгээр эхний хүмүүсийн хувьд хоёр зүйл анхааран үзэж буй. Үүнд, нэгд нар салхины эрчим хүч үйлдвэрлэх боломж нөхцлийн чанар чансаа, хоёрт зах зээлд харьцангуй ойрхон байршил буюу Хойд Хятадын гангийн үйлдвэрүүдтэй газар зүйн хувьд дөхүү байдал юм. Энэ тайланд тодорхойлсончлон сэргээгдэх устөрөгчийн дотоодын зах зээл хөгжлийн анхан шатандаа, төсөл хэрэгжүүлэгчид оффтэйк гэрээг дотоодын томоохон үйлдвэрүүдтэй байгуулж эхэлсэн нь үйл ажиллагаандаа нүүрстөрөгч багасгах шилжилтэд бэлэн биш хэдий ч гаднаас ирж буй өртгийн сүлжээндээ нүүрстөрөгчийг багасгах шахалтаас болж эдгээр үйлдвэрүүд ийм шийдвэр гаргахад хүргэжээ.

Өрсөлдөх чадвартай сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл Монгол Улсын эдийн засгаа солонгоруулах, нүүрстөрөгчийг халах үйл ажиллагааг дэмжих боломжтой

Сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл хэрэглээг бий болгох нь Монгол Улсын хувьд хэд хэдэн ашиг тустай. Хэрэв сэргээгдэх эрчим хүчний арвин нөөцөө хөгжүүлж чадвал сэргээгдэх устөрөгч бага зардлаар үйлдвэрлэн экспортлох боломжтой юм. Бордооноос синтетик шатахуун гаргах хүртэлх эхлэл үедээ яваа устөрөгчийн ашиглалт хэрэглээ нэмэгдсэнээр экспортоо солонгоруулах урт хугацааны зорилтыг нүүрстөрөгч бага өртгийн сүлжээнд нэгдэн хэрэгжүүлэх боломж үүснэ.

Бага өртөгтэй сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэх нь юуг яаж олборлох нь өөрчлөгдөн хувьсаж буй Монголын уул уурхайн салбарт сайн нөлөө үзүүлнэ. Ерөнхийдөө аж үйлдвэрлэл ялангуяа уул уурхайн салбар хөгжүүлэх сайн төлөвлөгөө төрөөс боловсруулж хөрөнгө оруулалт цутгах төв болох зорилго тавьжээ. Уул уурхайн салбарын цаашдын хөгжилд нүүрстөрөгч бууруулах асуудал нь боломж, шалгуур болж байна. Нэг талаасаа 2023 онд СОР 28-оос гарсан уламжлалт түлшнээс татгалзах шийдвэрээс улбаалан Монголын нүүрсний экспортын ирээдүй тодорхойгүй. Нөгөө талаасаа цахилгаан машин, тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэлд тус улсын гол уул уурхайн бүтээгдэхүүн болох зэс, нөөц нь бүрэн тодорхойлогдоогүй газрын ховор элементүүд чухал орц нь юм.

Ногоон шилжилтийн үед уул уурхай эдийн засгийн чухал салбар хэвээр байх боломж бий. Гэхдээ уул уурхайн салбарт устөрөгч ашиглах хөрөнгө оруулалтын шийдвэр зэрэг нүүрстөрөгч багатай технологи дэмжсэн бодлогын өөрчлөлт хийхгүйгээр Монголын аж үйлдвэрийн салбарын хөгжил төрөөс баримталж буй тогтвортой хөгжлийн амбицтай зорилттой нийцэхгүй. Монголын нүүрсээр эрчим хүч үйлдвэрлэдэг системд уул уурхайн салбар томоохон хэрэглэгч, цаашид ч хэрэглээ нь өсөн нэмэгдэх тул эхлээд дотооддоо энэ чиглэлд өөрчлөлт хийвэл урт хугацаандаа бусад салбарт нүүрстөрөгчийг халахад чухал түлхэц болж чадна. Уул уурхайн өртгийн сүлжээнд бүхэлд нь нүүрстөрөгчийг халах дэлхий даяар чармайж байгаа энэ үед Монгол Улс хүдэр хайлуулах зэрэг нэмүү өртөг илүү шингээсэн боловсруулах үйлдвэрлэл явуулбал нүүрснээс өөр түүхий эд ашиглан эрчим хүч үйлдвэрлэх хэрэгцээ шаардлага улам нэмэгдэх болно. Энд сэргээгдэх эрчим хүчний технологи чухал үүрэг гүйцэтгэх боломжтой.

Сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх стратеги: Хувийн хэвшлийн сонирхолд тулгуурлан Монгол Улсын нүүрстөрөгч багасгах шилжилт хийх зорилготой нийцүүлэхүй

Сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлснээр бий бий болох боломж, сорилтын хүлээн зөвшөөрч Монголын төр устөрөгч хөгжүүлэх стратегиэ тодорхойлох ажил эхлүүлээд байна. Энэ тайланд томьёолсончлон хэрэв сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх бол төр тодорхой манлайлал үзүүлэх хэрэгтэй. Монголын Устөрөгчийн зөвлөлөөр дамжуулан илэрхийлсэн хувийн хэвшлийн сонирхлыг хүлээн авч, ндэсний хэмжээнд устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх стратеги боловсруулах ажлыг ЭЗХЯ анхлан санаачилсан болно. Ингээд Эрчим хүчний яам, Аж үйлдвэржилтийн үндэсний хороо зэрэг төрийн бусад байгууллагууд Монгол Улсад устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх, хэрэглэх боломж, бололцоог судлан үзэж байгаа юм.

Шийдвэр гаргагчдын хувьд устөрөгчийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх зорилго нь бусад бага нүүрстөрөгчийн салбарт хөрөнгө оруулалт, инновац шийдлийг сааруулахгүйгээр бодлогын дэмжлэг үзүүлэх нь чухал. Монголын байгалийн баялаг сэргээгдэх устөрөгчийн чухал үйлдвэрлэгч болж хөгжих боломжтой хэдийн ч энэ зах зээлийн ирээдүй тодорхойгүй, дотоодын уул уурхайн компаниуд нүүрстөрөгчийг халах чиглэлд өөр бусад технологи туршиж буй. Иймд сэргээгдэх устөрөгчийн хувьд инновац, үйлдвэрлэл хөгжүүлэх бодлогын дэмжлэгийг зэрэгцүүлэн хийснээр хувийн хэвшлийн бусад бага нүүрстөрөгчийн технологи нэвтрүүлэх үйл ажиллагааг нөлөөлөхгүйгээр хийнэ гэдэг сорилт мөн. Иймд ‘технологийн хувьд дагнасан бус” инновац, үйлдвэржилтийн шийдэл гарц гаргалгаа сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн чадавх бүрдүүлэхэд бодлогын түвшинд чухал болох ба эрчим хүчний салбарт нүүрснээс татгалзах гэх мэт “харамсах юмгүй” бодлого явуулах нь өргөн утгаараа нүүрстөрөгч тэглэх орчныг сайжруулна. Үүнээс гадна дэлхийн сэргээгдэх устөрөгчийн зах зээлд анхлан орж Монголын өрсөлдөх чадварыг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх (татаас өгөх, татварын хөнгөлөлт үзүүлэх гм.) болон олон улсад зах зээл хөгжин технологийн өртөг буурахыг тооцон үзэж илүү зөв зохистой төсвийн хөрөнгийг зөв зохистой зарцуулах үйл ажиллагаанд тэнцвэртэй хандах шаардлагатай.

Бага нүүрстөрөгчийн хэрэглээнд аливаа эдийн засгийн шилжилт тогтолцооны асуудалтай тулдаг, амжилтад хүрэхийн тулд худалдан авагчид, оролцогч талуудын ашиг сонирхлыг бодлогын шийдэлтэй уялдуулах асуудалтай нүүр тулдаг. Хэдий өмнө нь олон бэрхшээл байгаа боловч Монгол Улсын бага нүүрстөрөгчийн хэрэглээ рүү хийж буй шилжилт эхэн үедээ яваа, хувийн хэвшил сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэхийг сонирхож эхэлж буй явдал давхцаж буй нь сонирхолтой тохиолдол байж болно. Сэргээгдэх устөрөгчтэй холбоотой Монголын амбиц урт хугацаандаа тогтвортой, өрсөлдөхүйц эдийн засагтай болоход зайлшгүй хийх шаардлагатай аж үйлдвэрлэлд нүүрстөрөгчийг халах гол хөшүүрэг болж чадна. Хэрэв Монгол Улс эхлэлийн шатандаа байгаа энэ салбарыг хөгжүүлэх аваас ирэх жилүүдэд дэд бүтэц, технологи, чадал чансаагаа нэмэхтэй холбоотой шийдвэрүүд дотоодын аж үйлдвэрийн салбар, байгаль орчны тогтвортой байдалд хэрхэн нөлөөлөхийг тодорхойлох юм. Монголд устөрөгчийн хөгжил зогсох, хойшлуулах, удаан хугацаанд зогссон ч гэсэн энэ тайланд заасан үйл ажиллагаа нь төр засгийн бага нүүрстөрөгчийн хэрэглээнд шилжих зорилтыг хангахад мэдлэг, ур чадвар, технологи, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж аж үйлдвэрийн салбарыг илүү тогтвортой байдлаар хөгжүүлэхэд туслах нь дамжиггүй.

Сэргээгдэх устөрөгчийн салбар хөгжүүлэхэд үйл ажиллагаа, стратеги зохицуулалтыг дөрвөн чиглэлд анхаарах шаардлагатай

Хөрөнгө оруулалт татах

Уул уурхайн салбарт төвлөрч ирсэн ГШХО-ын туршлагатай Монголын хувьд сэргээгдэх устөрөгчийн салбарыг хөгжүүлэхийн тулд технологи, дэд бүтцэд гадаадаас маш их хөрөнгө татах шаардлагатай. Чухам яагаад Монголд, яг одоо хөрөнгө оруулах хэрэгтэйг төр засгаас тайлбарлан ухуулах хэрэгтэй. Үүний тод жишээ нь сэргээгдэх эрчим хүчний дэд бүтцийн үйлдвэрлэл, дамжуулах шугам сүлжээнд хөрөнгө оруулалт шаардлагатай. Өмнө нь 600 мегаватт (МВ) хүчин чадал суурилуулах сэргээгдэх эрчим хүчний төсөл яригдсан ба энэ нь тус улсад одоо суурилагдсан байгаа хүчин чадлаас даруй хоёр дахин их. Тус улсын сэргээгдэх эрчим хүчний нөөц арвин ч гэсэн дэд бүтцэд хөрөнгө оруулалт олдоогүй нь нэг төрлийн эрсдэл болох хөнгөлөлт чөлөөлөлттэй холбоотой. Хөрөнгө оруулагчид эрсдэлээ, ялангуяа устөрөгчийн төсөл эхлүүлэх үед бүтээгдэхүүн худалдан авах гэрээ байгуулах зэрэг төр-хөрөнгө оруулагчийн хамтын ажиллагаа онц чухал. Иймд хөрөнгө оруулагчийн итгэлийг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Мөн Монгол Улсад сэргээгдэх устөрөгч үйлдвэрлэл эрхлэх боломжтой болохыг сурталчлан таниулж, энэ чиглэлийг хөгжүүлж буй бусад улс орнуудтай өрсөлдөн хөрөнгө оруулагчдын анхаарлыг татах нь зүйтэй.

Инновац технологи хослуулан нүүрстөрөгчийн ялгарлыг бууруулах нь

Монгол Улсын аж үйлдвэрийн салбарт нүүрстөрөгчийг халахад устөрөгч голлох үүрэг гүйцэтгэх боломжтой хэдий бага нүүрстөрөгчийн технологи нэвтрүүлэхэд салбар бэлэн биш байна байна. Дотоодын хэрэгцээнд ийм технологи хөгжүүлэх, нэвтрүүлэх хэрэгцээ өндөр байгааг зах зээлийн нөхцөл байдал харуулж, нүүрстөрөгчийн үнэ тогтоох, тусгай нөхцлөөр төр худалдан авах, төрийн захиалгаар судалгаа, хөгжүүлэлтийн (СХ) ажил хийх, үнэ тогтоох зэрэг бодлогын арга хэмжээг авах шаардлага үүсчээ. Бага нүүрстөрөгчийн технологид инновац нэвтрүүлэх ажиллагаа ерөнхийдөө үндэстэн дамнасан уул уурхайн компаниудад явагдаж байгаа нь гадаад талаасаа нүүрстөрөгчийг халах дарамтын дор өртгийн сүлжээнд тогтвортой хөгжлийн зорилтыг хангах шаардлагаас үүдэлтэй. Эдгээр компаниуд CХ-ийн олон улсын сайн сүлжээгээ энэ чиглэлд ашиглаж буй. Хувийн болон төрийн өмчид компанид (ТӨК) аль алинд нь устөрөгчтэй холбоотой инновац хийгдэж байгаа нь тус улсын нүүрс олборлох салбарт нэмүү үнэ цэн бий болгох гэсэн төрийн бодлоготой холбоотой, энэ төрлийн технологийн дэвшил нэвтрүүлэх нь Монголын тэргүүлэх эдийн засгийн салбарт инновац нэвтрүүлэх чадавхыг шалгаж буй хэрэг боловч инновацид оруулсан зардал нь сэргээгдэх устөрөгчийн дэлхийн зах зээлийн хүлээлт, деривативт тавих бүрэлдэж буй стандарттай нийцэхгүй байх эрсдэлтэй юм.

Сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн хэрэглээний усны тогтвортой хангамж

Сэргээгдэх эрчим хүчнээс гадна устөрөгчийн үйлдвэрлэлд зайлшгүй шаардлагатай орц бол ус, ялангуяа чанартай цэвэр ус мөн. Улс даяараа биш гэхэд бүс нутгийн түвшинд Монгол Улсад усны хомсдол нүүрлээд буй. Энэ нь сэргээгдэх устөрөгчийн үйлдвэрлэл далайцтай хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөө үзүүлнэ. Нутгийн хойд хэсгээр цэвэр усны нөөц, өмнөд хэсгээр сэргээгдэх эрчим хүчний нөөц төвлөрсөн нь газар зүйн байршлын хувьд үл давхцал үүсгэж буй. Усны хэрэглээ өндөр уул уурхай төвлөрсөн өмнийн говьд бүх сэргээгдэх устөрөгчийн туршилтын төслүүд одоогоор байршиж байна. Эрдэсжилт өндөртэй гүний ус л ашиглах боломжтой, гэвч үүний нөөц, нөхөн сэргэх чадвар нь тодорхойгүй. Бусад хөгжиж буй орнууд устөрөгчийн үйлдвэрлэлд цэвэршүүлсэн далайн ус ашиглах боломжтой бол Монголд боломжгүй. Сэргээгдэх эрчим хүчний нөөцөө ашиглах нь тус улс бага нүүрстөрөгчийн зорилтоо хангахад онц шийдвэрлэх үүрэгтэй, харин устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн хувьд усны эх үүсвэрээ зөв тодорхойлж, усны ашиглалт нь байгаль орчинд ээлтэй, нийгэм хүлээн зөвшөөрсөн эсэхээс төслийн амжилт шалтгаална.

Үндэсний хэмжээний алсын хараа, стратеги бүтээхэд салбар бүрийн оролцогч талуудыг нэгтгэх платформ хэрэгтэй

Сэргээгдэх (зарим тохиолдолд дэлгэрэнгүй утгаараа бага нүүрстөрөгчийн гэх) устөрөгчийн үйлдвэрлэл ашиглалтыг олон орон төлөвлөж буй энэ цагт, энэ чиглэлд, энэ ажлыг урагшлуулах зохицуулах механизм үүсгэхийн тулд үндэсний хэмжээний алсын хараа, стратеги боловсруулах хэрэгтэй. Монгол Улсын хувьд ЭЗХАХБ, НҮБ ХХ зохион байгуулж хэд хэдэн яамд, Монголын устөрөгчийн зөвлөл зэрэг хувийн хэвшлийн төлөөлөл, үндэсний эксперт, судлаачид, олон улсын түншүүдийг нэгтгэн байгуулсан төр хувийн хэвшлийн хамтарсан ажлын хэсэгт тулгуурлан энэ ажлыг хийх боломжтой. Инновац, технологи дамжуулалт, ус болон устөрөгч, дэд бүтэц, стандарт зохицуулалт зэрэг тухайлсан асуудлаар ажлын хэсэг байгуулж болно. Үндэсний хэмжээнд аж үйлдвэржилтийн бодлого хэлэлцэх ийм платформ байгуулснаар олон талаараа чухал ач холбогдолтой. Энэ нь тал бүрийн мэдлэг, мэдээллийг нэгтгэх, ялангуяа бодлого зохицуулалттай холбоотой гогцоо асуудлыг олж тогтоох, шийдэл олоход дөхөмтэй. Мөн шинэ ногоон технологийн талаарх инстүүц мэдлэг нэмэгдүүлэх нь гарах үр дагавар болон эдийн засгийн өсөлт, нүүрстөрөгч тэглэх бодлоготой хэрхэн уялдаж байгааг ойлгоход тустай.